اققىز ەسىمىن ارداقتايىق

نەمەسە «ارقالى اققىز» ماقالاسىنا ءۇن قوسۋ قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ايگىلى كۇي ورىنداۋشى جانعالي ءجۇزبايدىڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ارقالى اققىز» اتتى زەرتتەۋ ءارى جانايقاي ماقالاسى وقۋشى قاۋىمعا دەر كەزىندە جەتتى دەپ بىلەمىن («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى, 23.07.2016). ونىڭ زەرتتەۋ بولاتىنى – اققىزدىڭ جۇرگەن ورتاسى ارقىلى سول زاماننىڭ قىم-قۋىت ەرەكشەلىكتەرىن اشا وتىرىپ, ءدۇلدۇل كومپوزيتور رەتىندە, كۇيشىلىك مۇراسىن ادەمىلەپ, ايشىقتاپ جەتكىزگەن. كەڭ بايتاق سارىارقا دالاسىنىڭ ونەر كوكجيەگىندەگى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان كۇيشىلىك داستۇرگە, كۇيشىلەر مۇراسىنا دەن قويعان. اققىزدىڭ ءومىر قيىنشىلىعىن بۇگىنگى ۇرپاققا ەرەكشە سۋرەتتەپ بەرگەن. جانايقاي بولاتىن سەبەبى, ونەرىمەن حالىق سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن, كۇيلەرى مەن اندەرى ەل ىشىنە تاراپ, وشپەس مۇرا قالدىرعان, سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنداعى ايگىلى كۇيشىلەر مەكتەبىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ جونىندەگى شارالار ءالى كۇنگە قالتارىستا قالىپ كەلە جاتقاندىعى جايلى جاقسى پىكىرلەر ايتقان. مەن اققىزدى كوزىممەن كورىپ, قولىن الىپ, جانىندا وتىرىپ, كۇيلەرىن تىڭداپ, باتاسىن العان اداممىن. قاراعاندى مۋزىكالىق ۋچيليششەسىندە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت كەزىمدە 1967 جىلى اققىز اپامىزدىڭ اۋىلىنا ىزدەپ بارىپ, ۇزاعىنان اڭگىمە-دۇكەن قۇرعانبىز. تاتتىمبەتتىڭ «كوكەيكەستى» كۇيىن وزىنەن ءۇي­رەن­دىم. قوشتاساردا اققىز اپا ماڭ­دايىمنان سيپاپ, بولاشاعىما اق تىلەك ايتىپ, وڭ باتاسىن بەردى. وسىلار جايلى سول كەزدىڭ وزىندە مەر­زىمدى باسپاسوزدە «كۇيشى اق­قىز» دەگەن ماقالامدى جازىپ, جا­­ريالاپ جىبەرگەمىن. («ورتالىق قازاقستان» گازەتى. 1967 جىل. 24 قىر­كۇيەك) بايقاپ قاراسام, مەنەن بۇ­رىن اققىز جايلى گازەت بەتىنە ما­قالا جازعان ادام بولماعان ەكەن. جيىرما جاسىمدا اققىز اپا­نىڭ الدىن كورىپ, كۇي ۇيرەنۋىم, العاش قالام تارتىپ ماقالا جازۋىم مەنى جىگەرلەندىردى, شابىتتاندىردى. قازاقتا ايەل زاتىنان شىققان نەبىر ونەرپازدار وتكەن عوي. اۋەلى سول اسىل انالارىمىزدىڭ قا­تارىندا اققىز اپانىڭ ەسىمى نە­گە ايتىلماي ءجۇر دەگەن سۇراق تۋىن­داعان. ماسەلەن, اقكۇمىس, ۇلبيكە, سارا, قۋاندىق ءتارىزدى ماي­تالمان ايتىسكەر اقىندار, قو­لىنا دومبىرا ۇستاعان دينا نۇرپەيىسوۆا, اپيكە ابەنوۆا, باقىت قارابالينا ءتارىزدى نەبىر بال بارماقتى كۇيشىلەر وتكەنى بەلگىلى. اققىز احمەتوۆا قازاق ساحناسىنا ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتور دينا نۇرپەيىسوۆامەن قاتارلاس شىققان زامانداسى. ەكەۋىنىڭ كۇيشى رەتىندە تانىلۋ, حالىققا كورىنۋ زامانى ءبىر, ۇزەڭگىلەس قانات قاققان. دينا بولسا الماتىنىڭ, ماسكەۋدىڭ, تاشكەننىڭ ۇلكەن ساحنالارىندا ونەر كورسەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ءوز جانىنان شىعارعان كۇيلەرىن حالقىنا تانىتتى. ال اققىز بولسا حالقىنا تا­نى­ل­­­عان بەتتەن-اق, اياعىنا تۇ­ساۋ سا­لىنعانداي كورىنبەي كەتكەن. ونى كەيىنگى زەرتتەۋلەردەن, جا­زىلعان ماقالالاردان ۇقتىق. وسىنىڭ باس­تى سەبەبىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ جازدى: «احمەتقىزى اققىزدىڭ ونەر­گە الاڭسىز بەرىلىپ, مۇڭسىز-قام­سىز كەشكەن عۇمىرى مەيلىنشە كەل­تە بولعان», دەي كەلە, ول ون جەتىنشى جىلعى توڭكەرىستىڭ زاردابىن, كوللەكتيۆتەندىرۋ, ءتار­كىلەۋ بارىسىندا داۋلەتتى باي احمەتتىڭ بەس ءجۇز بايدىڭ ءبىرى رەتىندە تاركىلەنىپ رەپرەسسياعا ۇشى­راعانىن ايتادى. «قىز عۇ­مى­رىندا كورگەن قى­زىعى الدامشى تۇستەي عانا بولىپ, اتا جۇرتتا اھ ۇرىپ قالا بە­رەدى... ەسىل بۇلا دارىن وسىلايشا جان­باي جاتىپ سونگەندەي, ونبەي جا­تىپ سولعانداي كۇي كەشەدى. قاي­ران دومبىراعا قول سوزۋعا قو­رىققان جىلداردى باستان ءوت­كەر­دى», دەيدى اقسەلەۋ. سول تۇستا ءابدي رىسبەك ۇلىنىڭ, ايدوستىڭ سە­مبەگىنىڭ كۇي تارتقانى ءۇشىن عا­نا اتىلىپ كەتكەنىن دە اتاي وتىرىپ, اققىز دومبىراسىن ەلۋىنشى جىل­داردىڭ باسىندا عانا قولىنا قاي­تا الا باستاعانىن جازادى. ءيا, اقسەلەۋ جازعانداي, اققىز اح­مە­توۆانىڭ ەسىمى ەندىگى جەردە 50-ءشى جىل­داردان باستاپ تانىلا باستادى. اققىزدىڭ باستان وتكەن قي­ىن­­شىلىعى جايلى جانعالي ءالىم­حان ۇلى ءجۇزباي دا ەرەكشە تولىقتاي سۋرەتتەگەن. جالپى, كە­زىن­دە قازاق مۋزىكاسىن زەرتتەۋ­دىڭ اكادەميگى, ايگىلى احمەت جۇبا­نوۆ­­­تىڭ قالامىنا اققىزدىڭ كۇي­شىلىك ونەرى جايلى ىلىكپەي قالۋى ونىڭ باستان وتكىزگەن وسىنداي قيىنشىلىقتارىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. ول كەزدە اققىز تۋرالى دالەلدى قۇجاتتاردىڭ بولماۋىنان دەپ ايتۋعا نەگىز بار. احمەت جۇبانوۆتىڭ تاتتىمبەتتەن باسقا ارقا كۇيشى-كومپوزيتورلارى ەرەك­شەلىكتەرىن زەرتتەۋگە ۇلگەرمە­گە­نىن ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن باي­لا­نىستىرۋعا بولادى, ارينە. باس­تى سەبەبى ول كەزدەرى ارقا كۇي­شىلەرى جايلى ول كىسىنىڭ زەرتتەۋ ءۇشىن جيناعان دۇنيەلەرىنىڭ از­دىعى بولدى. احمەت جۇبانوۆتان سوڭ بوي تانىتقان ب.ەرزاكوۆيچ, ب.عيزاتوۆ, ب.امانوۆ, ز.قوسپاقوۆ, ق.ءجۇزباسوۆ, ت.بەكحوجينا ءتارىز­دى مۋزىكا زەرت­تەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەك­تەرىنەن دە اققىز احمەتوۆا جايلى جازعان دەرەكتەردى تابا المايمىز. قازاق مۋزىكاسىن زەرت­تەۋ­شىلەرى اراسىنان مەنەن سوڭ اققىز جايلى زەرتتەگەن ادام ءۋالي بەكەنوۆ پەن اقسەلەۋ سەيدىم­بەكوۆ اعالارىمىز. 1970 جىلدارى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆا­تو­ريادا العاش رەت شەرتپە كۇي كلاسىن اشىپ, شەرتپە كۇي دەگەننىڭ نە ەكە­نىن العاش حالىققا تۇسىندىرگەن ادام – ءۋالي بەكەنوۆ بولدى. ول 1975 جىلى ءباسپاسوز بەتىندە اققىز جايلى جاقسى ءپى­كىرلەر جازىپ قالدىردى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەگەندەي, ارادا جارتى عاسىر وتكەندە قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ ەرەكشە جانا­شىرى, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قا­زاق­­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي­رات­كەرى, ايگىلى كۇي ورىنداۋشى جان­عالي ءجۇزباي اققىز (مۇگىلسىن) اح­مەتقىزىنىڭ كۇيشىلىك جانە ءان­شىلىك شىعارماشىلىعىنا دەن قويىپ, كۇيلەرى مەن اندەرىن نو­تاعا ءتۇسىرۋ, كىتابىن شىعارۋ جۇ­مىستارىندا ايتارلىقتاي ەڭبەك جا­ساپ جۇرگەنى عانيبەت. وسى ورايدا ءوز باسىم جانعاليدىڭ جازعان «ارقالى اققىز» ماقالاسىن جو­عا­رى باعالايمىن جانە ول ايت­قان جوس­پارلى ماقساتتاردى قول­داي­تىن­دىعىمدى بىلدىرەمىن. 2016 جىلدىڭ 14-15 مامىر ارا­لىعىندا قاراعاندى قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەل­سىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي, اققىز (مۇگىلسىن) احمەتقىزى اتىن­داعى «وبلىستىق شەرتپە كۇيشىلەر سايىسى بايقاۋى» ءوت­تى. بۇل بايقاۋدى ۇيىم­داس­تى­رۋدا قاراعاندىداعى ماماند­ان­دى­رىلعان مۋزىكا مەكتەپ – ينتەر­ناتىنىڭ اكىمشىلىگىن جانە اققىز­دىڭ كۇيلەرىن ورىنداپ ءجۇر­گەن ونىڭ تۋعان نەمەرەسى بولات ءتا­كىشەۆتىڭ ۇيىتقى بولعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋدى پارىز سانايمىن. سارى­ارقانىڭ سايىن دالاسىندا, ايگىلى انشىلەر مەن كۇيشىلەر ەلىن­دە شەرتپە كۇيدىڭ تۋىن تىككەن ونەر ساڭلاقتارىنىڭ ءبىرى اققىز احمەت­قىزى اتىنداعى وبلىستىق بايقاۋ بولاشاقتاعى ۇلكەن-ۇلكەن شا­را­لاردىڭ باستاماسى بولارى انىق. بايقاۋدىڭ جالعاسى بو­لاشاقتا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەي­ىن كوتەرىلەتىنىنە سەنىمىم مول. كەلەر 2017 جىلى تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا وراي, كۇيشى-كوم­پو­زيتور, زامانا ساڭلاعى اققىز اح­مەتقىزىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قال­دىرۋ ورايىندا: استانا جانە الماتى قالا­لا­رىندا, سونداي-اق قاراعاندى قا­لا­سىندا اققىز احمەتقىزىنىڭ اتى­نا كوشە بەرىلسە; قاراعاندىداعى مامان­دان­دى­رىل­عان مۋزىكا مەكتەپ-ينتەرناتىنا اققىز احمەتقىزىنىڭ ەسىمى بە­رىلسە جانە مەكتەپ الدىنا اققىز اح­مەتقىزىنىڭ كەۋدە ءمۇسىنى ورنا­تىلسا; اققىز (مۇگىلسىن) احمەتقىزى اتىنداعى «رەسپۋبليكالىق شەرتپە كۇيشىلەر سايىسى بايقاۋى» ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلسا دەگەن ءوز ۇسىنىستارىمدى ورتاعا سالامىن. ءسوزىمدى تۇيىندەي كەلە, حح عا­سىر­داعى قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ كوك­­جيەگىنەن كورىنگەن, اسقار بيىگىنە شىق­قان, ايگىلى دينا نۇ­ر­پەيىسوۆا سياقتى, ورىنداۋشى رە­تىندە دە, كۇيشى رەتىندە دە وشپەس مۇرا قال­دىرعان ءارى كۇيشى, ءارى ءانشى, ءارى اقىن, زامانا ساڭلاعى اققىز اح­مەتقىزىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قال­دىرۋ جونىندە جازعان جانعالي ءجۇز­بايدىڭ ۇسىنىس پىكىرلەرىن مەن دە قولداي وتىرىپ, وسىلاي ءوز ءۇنىمدى قوس­پاي قالا المادىم. جارقىن شاكارىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى