قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا اكادەمياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 80 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز اكادەميا باستىعى, گەنەرال-مايور تالعات ەسەتوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدى.
– تالعات مالعاجدار ۇلى, تاياۋدا ءسىز باسشىلىق ەتەتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا اكادەمياسى ءوزىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىن تويلاماقشى. وسىعان وراي ءسوز ەتپەك بوپ وتىرعان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان ءسوز قوزعاساڭىز...
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا اكادەمياسى – تاعىلىمدى تاريحى بار ءبىلىم ورداسى. ول 1931 جىلعى 26 جەلتوقساندا قۇرىلعان بولاتىن. سودان بەرى بۇل اسكەري ءبىلىم ورداسى ءبىلىمدى دە بىلىكتى, ماماندىعىن جان-جاقتى مەڭگەرگەن شەكارا وفيتسەرلەرىن مىڭداپ شىعاردى. عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ 300-دەن استام تۇلەگى گەنەرال دەگەن جوعارى اسكەري اتاققا يە بولدى. تۇلەكتەرىمىز مەملەكەتتىك شەكاراعا بوگدە قولدىڭ سۇعىلماۋىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ۇلى وتان سوعىسى مەن اۋعان سوعىسىنىڭ سۇراپىل جىلدارىندا ەرلىكتىڭ ۇمىتىلماس ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلدى. وتان قورعاۋ جولىنداعى جانقيارلىق ەرلىگى مەن قايسارلىعى ءۇشىن كوپتەگەن وتانداستارىمىز وردەندەرمەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالسا, ولاردىڭ 44-ءى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. وسىنداي جەتىستىكتەرىنە وراي ءبىزدىڭ اسكەري وقۋ ورنى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى جانە قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ماراپاتتالدى.
ءوزىنىڭ 80 جىلدىق تاريحىندا بىرنەشە رەت وزگەرتىلىپ, قايتا جاساقتاۋدان وتكەن بۇل وقۋ ورنىنا 2011 جىلعى 19 ناۋرىزدا ەلباسى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا اكادەمياسى دەگەن جوعارى اتاق بەرىلدى. وسى ءوزگەرىستەر قازاق دالاسىنداعى شەكاراشى ماماندار دايارلايتىن بىردەن-ءبىر اسكەري جوعارى وقۋ ورنىنا ودان دا كۇردەلى, جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەدى, ۇلكەن سەنىم ارتتى. سوندىقتان, ءبىز قازىر وقۋ-تاربيە جۇمىستارىمەن قاتار قايتا جاساقتاۋ, شەكارا قىزمەتىنىڭ بولىمدەرى مەن قۇرىلىمدارىنان بىلىكتى اسكەري كادرلاردى تارتۋ, ولارمەن تاجىريبە الماسۋ, وقۋ ۇدەرىسىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جەتىلدىرۋ سياقتى كەلەلى ىستەردى اتقارۋعا كىرىسىپ تە كەتتىك.
ەلىمىز ەگەمەندىك العالى التى مىڭنان استام شەكاراشى-وفيتسەر ومىرگە جولداما الدى. سونىمەن قاتار مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر نەگىزىندە تاجىك, قىرعىز, اۋعان ەلدەرىنە سول ەلدىڭ ازاماتتارىن وقىتۋ ارقىلى ماماندار دايىنداۋدامىز.
– بۇل كۇندەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا اكادەمياسىن تامامداعان, ءتۇلەپ ۇشقالى وتىرعان كۋرسانتتارعا ۇلگى بولارلىقتاي, ەلگە ەڭبەگى ءسىڭگەن قانداي ازاماتتار بار؟
– شەكارا اكادەمياسىنىڭ جىلناماسىندا ءبىزدىڭ تۇلەكتەردىڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇراپىل جىلدارىنداعى, دامانسك ارالىنداعى, جالاڭاشكولدەگى وقيعالاردا مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋداعى, اۋعانستاندا ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن وتەۋدەگى جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەرلىكتەرى مەن ورلىكتەرى, باتىرلىقتارىنىڭ جارقىن بەتتەرى ساقتالعان. 44 تۇلەككە ەڭ جوعارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى جانە رەسەي باتىرى اتاقتارى بەرىلدى. كوپشىلىگى وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالعان.
تمد-عا مۇشە ەلدەردەگى شەكارا اسكەرلەرى قولباسشىلارىنىڭ كوپشىلىگى كەزىندە بىزدە وقىعان جاندار. قر ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ باسشىلىق قۇرامى ءتۇگەلدەي دەرلىك شەكارا اكادەمياسىنىڭ تۇلەكتەرى. اتاپ ايتساق: گەنەرال-لەيتەنانت ب.زاكيەۆ, گەنەرال-مايورلار ب.قىرعىزباەۆ, م.ماجيتوۆ, ت.ۋاجانوۆ, ءا.ءىلياسوۆ, ش.وتەپوۆ, ە.جاڭابەرگەنوۆ جانە ت.ب.
– اڭگىمەمىزدى شەكارا اكادەمياسىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى, اسكەري وقىتۋ بارىسى جونىندە وربىتسەك...
– ەلباسىمىز اتاپ كورسەتكەندەي, «مەملەكەتتىك شەكارا – اتا-بابامىزدان قالعان ۇلى مۇرا». دەمەك, بابالارىمىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاپ قالعان, بىزگە امانات ەتىپ جەتكىزگەن قاسيەتتى شەكارانى كۇزەتۋ – اردىڭ ءىسى. بۇگىندە مىڭداعان شەكاراشىلار ەل شەبىندە قىراعى قىزمەت اتقارۋدا. ال, ءبىزدىڭ اكادەميا شەكارانى كۇزەتىپ, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلە جاتقان كوپ سالالى جوعارى وقۋ ورنى بولىپ تابىلادى. وفيتسەر كادرلاردى دايارلاۋ مىنا باعىتتار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى: قر ۇقك شەكارا قىزمەتىنىڭ قىزمەتتىك-جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارىن, الەۋمەتتىك-ءتاربيەلىك سالالارىن, وپەراتيۆتىك ىزدەستىرۋ قىزمەتىن, شەكارالىق باقىلاۋدى باسقارۋ; قر ۇقك كينولوگيا قىزمەتىن باسقارۋ; پسيحولوگيا سالاسىنىڭ مامانى. سونداي-اق قازىرگى ۋاقىتتا 2 ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا; قوسىمشا كاسىبي ءبىلىم بەرۋ, ازاماتتىق جوعارى ءبىلىم بازاسىنداعى ءبىر جىلدىق كۋرستار; 2 اپتادان 2 ايعا دەيىن سوزىلاتىن شەكارا قىزمەتى وفيتسەرلەرىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرستارى جۇمىس ىستەۋدە.
شەكارا اكادەمياسىندا (نەگىزگى بازادا جانە دالالىق وقىتۋدى قامتاماسىز ەتۋ باسقارماسىندا) زاماناۋي تەحنيكالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان 7 ءدارىسحانا زالى, 4 لينگافون كابينەتى, 5 كومپيۋتەرلىك سىنىپ, 122 ورىندىق ارنايى كىتاپحانا, 12 ورىندىق ەلەكتروندى كىتاپحانا, اۆتودروم, تانكودروم, اتىس الاڭى, 2 اۆتوساۋىتتى تانك تەحنيكالارىنىڭ پاركى, باسپاحانا, 720 ورىندىق كينوزالى بار مادەنيەت سارايى جۇمىس ىستەيدى. اكادەميادا جەكە قۇرام مەن اۋىسپالى قۇرامنىڭ دەنە تاربيەسىنە باسا نازار اۋدارىلادى, 2 جابىق سپورت زالى, 2 باسسەين, 2 توسقاۋىل جولاعى, 2 گيمناستيكالىق قالاشىق, 2 ستاديون, 5 ويىن الاڭى جانە تەننيس كورتى بار. قىسقاسى, شەكارا اكادەمياسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ورگاندارىنا جوعارى بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ ءۇشىن جەمىستى ەڭبەك ەتۋگە قاجەتتى جاعدايدىڭ ءبارى بار دەۋگە بولادى.
– اسكەري قىزمەتتىڭ عىلىمي الەۋەتىن كوتەرۋ, جالپى ءاسكەري عىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋ ءبۇگىنگى تاڭداعى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەندىگى ايعاق. وسى تۇرعىدا ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان اسكەري وقۋ ورداسىنداعى نەگىزگى عىلىمي جاڭالىقتارعا توقتالساڭىز؟
– ارينە, كەز كەلگەن سالانىڭ دامىپ, جەتىلۋىنە, قارىشتاپ قادام باسۋىنا عىلىمنىڭ قوسار ۇلەسى مەن الار ورنى ەرەكشە. ونىڭ ۇستىنە اسكەري سالا بولعاندىقتان ونىڭ ستراتەگيالىق, تاكتيكالىق جانە وپەراتيۆتىك تۇرعىدا سالا-سالاعا جىكتەلىپ, زەرتتەلۋى قاجەت. وسىعان وراي, 2008 جىلعى 2 شىلدەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم بەرۋ جانە عىلىم سالاسىن باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمى بويىنشا ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا اسكەري عىلىم دوكتورلارىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستارىن قورعاۋ نەگىزىندە ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس قۇرىلعان بولاتىن. بۇل قازاق ەلى تاريحىندا تۇڭعىش اشىلعان اسكەري عىلىمي القا بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ مەن قورعاۋ جانە اسكەري پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا سالالارىنا نەگىزدەلگەن كەڭەستىڭ قۇرىلۋى كوپتەگەن بىلىكتى مامانداردىڭ تىڭ باستامالار مەن ىرگەلى ىزدەنىستەرگە تۇرەن سالۋىنا كەڭىنەن جول اشتى. قازاقستاندىق اسكەري عالىمدارمەن قاتار رەسەي مەن ۋكراينانىڭ جەتەكشى اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىنان ارنايى ماماندار تارتىلدى.
بىلىكتى باسشى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى, گەنەرال-مايور باۋىرجان ەلۋباەۆ توراعالىق ەتكەن, قۇرامىندا 13 عالىم تۇراقتى جۇمىس ىستەگەن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس ساناۋلى ۋاقىت ىشىندە 36 ديسسەرتاتسيالىق جۇمىستىڭ قورعالۋىنا ىقپال ەتىپ, 8 اسكەري عىلىمداردىڭ دوكتورى مەن 3 پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورىن دايىنداپ شىعاردى.
وسىعان قوسا وپەراتيۆتىك-تاكتيكالىق فاكۋلتەتكە قاراستى ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا بولىمدەرىنىڭ دە بۇگىنگى كۇندە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقانىن جاڭالىق رەتىندە ايتا كەتسەم, ارتىق ەتپەس. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا قىزمەتىنىڭ بولىمدەرى مەن قۇرىلىمدارىن باسقارۋ ماماندىعى بويىنشا قابىلدانعان العاشقى 19 تۇلەك 2006 جىلى وزدەرىنىڭ ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالارىن ءساتتى قورعاپ, العان ءبىلىمدەرىنىڭ نەگىزىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە باسشىلىق قىزمەتتەرگە جىبەرىلدى. جىلىنا 20-30 اسكەري مامان قابىلداناتىن بۇل بولىمدەردە ا.موسكالەۆ, ن.اسىلوۆ, ر.كاراتاەۆ, ر.ايازبەكوۆا, ب.جاقىپاقىنوۆ, ە.اقشولاقوۆ سياقتى ءتاجىريبەلى وقىتۋشىلار مەن پروفەسسورلار جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە.
– اكادەميا قابىرعاسىندا كۋرسانتتاردىڭ, ساربازداردىڭ بويىنا وتانسۇيگىشتىك, ۇلتىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمىن ۇيالاتۋ ءۇشىن تاربيە جۇمىستارىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. «وتاندى ءسۇي, حالىققا قىزمەت ەت», دەگەن ونەگەنى بولاشاق وفيتسەرلەردىڭ بويىنا قانشالىقتى سىڭىرۋگە اتسالىسىپ ءجۇرمىز دەپ ويلايسىزدار؟
– ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتىلدى, ۇلتتىق رۋحتى ناسيحاتتاۋ جولىندا قىرۋار ءىستى اتقاردىق دەسەم, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىم. ەندى سونىڭ ناتيجەسىن كورەتىن كەز كەلگەن سياقتى. سەبەبى, ءوز وتانىنا, ۇلتىنا دەگەن ماقتانىش سەزىم عانا ادامدى زاڭعار ماقساتتارعا جەتەلەيتىنىن تۇسىنەمىز. مەنىڭ ويىمشا, بارلىق حالىقتار مەن ۇلتتاردىڭ تاماشا داستۇرلەرى مەن مۇرالارىنان قاجەتىن الىپ, پايداعا اسىرا وتىرىپ, ولاردى ءاسكەري ءومىردىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە جاراتۋ كەرەك. بۇل اسكەردەگى ۇلتتىق ساياساتتىڭ التىن قازىعى.
وسىعان بايلانىستى اكادەميا قابىرعاسىندا تۇڭعىش رەت ءى, ءىى, ءىىى رەسپۋبليكالىق «ءۇش باقىتىم» اتتى اسكەري اقىندار ايتىسى وتكىزىلدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ن.ورازالين جانە قازاقتىڭ قارىمدى قالامگەرلەرى, قابىرعالى قايراتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن م.ماقاتاەۆ اتىنداعى ادەبي-ونەرتانۋ بىرلەستىگى اشىلدى. رەسپۋبليكا ونەر, مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ, مادەني ۇجىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن «جىرلايدى جۇرەك» اتتى پوەزيا كەشى, «ار-نامىسىم, قاسىرەتىم, قاسيەتىم – جەلتوقسان» اتتى تاريحي-تانىمدىق, ادەبي-سازدى كەش ۇيىمداستىرىلدى.
بۇلاردان باسقا, اكادەميانىڭ كۋرستىق بولىمشەلەرى اراسىندا «جىگىت سۇلتانى», «تىلدەر فەستيۆالى» سياقتى ءتۇرلى كونكۋرستار, سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ كورنەكتى دە زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ, ادەبي كەشتەر سياقتى ءىس-شارالاردى جىل سايىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالعان. اي سايىن كۋرسانتتار مەن ساربازدار ءبولىمشەلەرىندە «ءتىل تاعدىرى – ەل تاعدىرى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتى», «قازاق ءتىلى – قارىم-قاتىناس ءتىلى», «قازاق تىلىندە سويلەۋ مانەرى», «قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرلەرى» تاقىرىپتارىندا اشىق ساباقتار, ساياسي-تاربيە جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ وتىرادى.
كۋرسانتتارىمىزدى, ساربازدارىمىزدى تەاترعا, ۇلتتىق مۇراجايلار مەن كورمەلەرگە الىپ بارۋ دا نازاردان تىس قالمايدى.
– قازىرگى تاڭدا شەكارا اكادەمياسى قازاقستانداعى شەكاراشىلاردى دايىندايتىن جالعىز وقۋ ورنى. بولاشاقتا الدارىڭىزعا قويعان قانداي جوسپارلارىڭىز, ماقسات-مۇراتتارىڭىز بار؟
– بۇگىندە وقۋ ورنىنىڭ, ۇجىمنىڭ الدىندا مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ۇلكەن مىندەت تۇر. ول – ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاعا جانە تمد ەلدەرىنە وفيتسەر كادرلاردى دايارلاۋداعى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىن ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتى.
شەكارا اكادەمياسىنىڭ داڭقتى تاريحى, يگى داستۇرلەرى, جىلدار بويى قوردالانعان باي تاجىريبەسى XXI عاسىردا دا ءوزىنىڭ زاڭدى جالعاسىن تابۋدا. جاڭا عاسىر – جاڭا كەڭىستىك عاسىرى, شەكارا اكادەمياسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ ءوسۋ كەزەڭى, ءبىزدىڭ كۋرسانتتار مەن جاس ساربازداردىڭ جاۋىنگەرلىك ءداستۇرلەرىنىڭ, باتىرلىق, تاباندىلىق, ەرلىك, ورلىك ءىستەرىنىڭ ايشىقتالار ءداۋىرى بولماق.
قازاق حالقىندا اماناتقا قيانات جاسامايتىن, كەرىسىنشە, ادالدىق تانىتىپ, ونى ار-نامىستىڭ بيىك شىڭىنا باعالايتىن تاماشا ءداستۇر قالىپتاسقان. مۇنى ساباقتاستىق دەيمىز. مىنە, بۇگىنگى كۇندە ءبىزدىڭ جوعارى اسكەري وقۋ ورنىنا دا ءدال سونداي جاۋاپتى دا ساۋاپتى جۇك ارتىلىپ وتىر. شيرەك عاسىردان استام مەرزىم ىشىندە وزىندىك سوقپاق سالىپ, ءداستۇر قالىپتاستىرعان شەكارا اكادەمياسىنىڭ ۇلكەندى ىزەتكە, كىشىنى كۇزەتكە قويا وتىرىپ, بابالار اماناتى مەن كەلەشەك عالاماتى ءۇشىن ايانباي تەر توگە بەرەتىندىگىنە كامىل سەنەمىن.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول.