اقپان باستالار باستالماستان قاباعى ءجىبي باستاعان كۇنگە, كوبەسى سوگىلە باستاعان قارعا قاراپ: – قازاقتىڭ ەسەبىمەن العاندا كوكتەم كىردى دەگەن وسى. قاز كەلىپ الدى, وتكەندە ەكى قاتار بولىپ, ۇشىپ ءوتتى, – دەدى اكەم.
مەن مۇقاعاليدى ويلادىم: «قاناتىنىڭ استىندا جاز جارىسىپ, قازدار ۇشىپ كەلەدى, قازدار ۇشىپ...» قاز كەلەردەن ءسال بۇرىن ولەڭ ارقالاپ كەلەتىن اقپان تۋعان سايىن مۇقاعالي ءتىرىلىپ كەلگەندەي ءبىر كۇي ورنايدى قازاق دالاسىندا... 1973 جىلدان بىلايعى ءومىرىنىڭ ءۇش جىلىن اۋرۋمەن... ءھام ولەڭمەن وتكىزگەن مۇقاعالي الگى ءبىر اڭىزعا اينالعان ءبىر ايلىق «جۇمىس» كەزىندە نۇرعيساعا ايتىپتى: – مەنىڭ ولەڭنەن باسقا نەم قالدى؟ باسقا نە ىستەيمىن... – دەپ. كوزى كەتكەن سوڭ, بار شىعارماسىن الدىڭا جايىپ تاستاپ وتىرا كەتسەڭ, اقيقاتىندا اقىنعا ولەڭنەن باسقا ەشتەڭە كەرەك ەمەس ەكەن-اۋ دەپ ويلايسىڭ... ءبىز ناشارلاعان دەنساۋلىعىنىڭ ەندى وڭالماسىن بىلگەن سوڭ, جازىپ قالۋعا تىرىستى دەپ ءجۇرمىز عوي.
سولاي دا شىعار, بىراق, و باستان جانىن كۇتىپ, ءوزىن ساقتاپ ادەتتەنگەن ادام بولسا, ومىرىنە قاتەر تونگەنىن بىلگەن ساتتەن-اق ولەڭدى كەيىنگە ىسىرا تۇرار ەدى. اقىرعى كۇنىنىڭ تاياعانىن ءبىلدى, بىلمەدى, ماسەلە وندا ەمەس, ماسەلە, ونىڭ ولەڭسىز تۇرا المايتىن حالگە جەتكەنىندە. ءوزى قالىپتاپ العان عاجايىپ الەمنەن شىققىسى كەلمەيتىندىگىندە. بالكىم, بىلايعى ءومىرى باقىتتىراق بولسا, امان قالۋدىڭ جولىن قاراستىرار ما ەدى... بۇل, قالاي دەسەڭىز دە, ءمانسىز بولجام عانا. ول ءوزىنىڭ اۋرۋى جايلى مەديتسينالىق كىتاپشادان جاسىرىن وقىپ الىپتى دەگەن ءبىر ءسوز بار. ال, ونىڭ دياگنوزى – وڭالمايتىن, اسقىنعان ساتىسى دەسەدى. «كۇنىنە ءۇش ولەڭ, قالاي دا ءۇش ولەڭ», – دەگىزگەن جانكەشتى ەڭبەكتىڭ سەبەبى وسى بولۋى دا مۇمكىن.
ءتۇن بالاسى اۋرۋحانانىڭ اسحاناسىن «جۇمىس كابينەتىنە» اينالدىرىپ الاتىن اقىنعا, البەتتە, ەسكەرتۋ جاسالاتىن. مۇندايدا: «ولەڭ جازسام اۋرۋىمدى ۇمىتىپ كەتەم. مەن ولەڭمەن ەمدەلەم», – دەيتىنى جاي عانا ءسوز ەمەس, راس بولاتىن. ول جانىن قاجاعان اۋرۋدى ەلەمەۋگە تىرىسىپ باقتى. ءجانتاسىلىم سوزىنە اينالعان «بالالارىم جاس, بىتپەگەن شارۋالارىم كوپ ەدى» دەگەن, جانىنىڭ تۇكپىرىنەن ۋىلدەپ تۇرىپ الاتىن, جانىنا مازا بەرمەيتىن سۇرقاي وكىنىشتى ولەڭمەن تۇنشىقتىرۋعا بارىن سالدى. وزىنە كوڭىلى تولماي جۇرەتىن اقىن, جازىپ بولعان سوڭ عانا جادىراپ سالا بەرەر-ءدى. سودان كەيىن عانا تىرشىلىك ءتىرىلىپ, كوز الدىندا جىبىرلاي باستايتىن. سوندا عانا الدىندا تۇرعان ازاپتى كۇن, الدەكىمدەردىڭ الدىنداعى ەلەۋسىز, قادىرسىز باسى ەسىنە تۇسەتىن. جۇمىسسىزدىعى, اقشاسىزدىعى جايلى كوڭىلسىز ويلار قايتادان يەكتەيتىن. قايتادان ءتۇڭىلىس, قايتادان تورىعۋ باستالاتىن. «سالدەن كەيىن تاعى دا تاڭ اتادى, تاعى دا سارىۋايىم, سارىۋايىم» تىرشىلىك – «تەز جەتشى, پوەزيا, الدانىشىم» – تۇنگە اسىقتىراتىن. باراقات تابار جان تىنىسى سوندا عانا, تۇندە عانا. وڭاشادا عانا. مۇقاعاليدى «اقتاۋشىلار» ونىڭ ەل ايتقانداي ەمەس, ءتاپ-ءتاۋىر تۇرمىس كەشكەنىن ايتاتىن بولىپ ءجۇر. بۇل دا اسىرا سىلتەۋ. البەتتە, قول جايىپ, كوشەگە شىعىپ كەتەردەي كۇيگە جەتكەن جوق, دەسە دە, جايماشۋاقتايمىن دەپ تىم كوتەرمەلەپ جىبەرۋگە دە بولمايدى.
ءتىپتى, قاتارلاستارىمەن سالىستىرعاندا, كەدەي تۇردى دەۋگە بولادى. «ومىردەن تىم بولماسا ەكى جاڭا كوستيۋم» كيمەي ءوتىپ كەتەتىن بولدىم دەپ زار ەڭىرەگەن كۇندەلىگىن كورە تۇرا, مايپەزدەي سويلەۋدىڭ رەتى جوق. باسقانى قايدام, مۇقاعالي تەك قانا ولەڭمەن ءومىر سۇرگەندەي كورىنەدى دە تۇرادى. ونىڭ پوەزياسىنداعى قارتتار دا, جەڭگەلەر دە, مەيىرىمدى ادامدار دا ونىڭ قيالىنداعى يدەال پورترەتتەر. ول سومداعان قازاقتىڭ قارتتارى – سۇم زامانعا قايلا تابا الماعانمەن, سول ءبىر تار كۇندەردە جانى قىسىلىپ جۇرگەن ۇرپاعىنا داناگويلىگىمەن, پەيىلىمەن دەمەۋ بەرگەن, وت بەرگەن تۇلعالار. اعالارى دا ونىڭ قيالى قالىپقا تۇسىرگەن جيىنتىق وبرازدار. ءبىر اعاسى قاقاعان قىستا تاۋ اراسىنا جاياۋ تاستاپ كەتتى, – ءبىر شال قۇتقارىپ الدى. ءبىر اعاسى جالعىز قۇنانىن سوقاعا جەكتى, اقىرى زورىقتىرىپ ءولتىردى, – ءبىر اتاسى قاتارىڭنان قالما دەپ اللا الدىندا سۇراۋسىز اتىن الدىنا تارتتى. ءبىر اعاسى بريگاديرلىگىن ىستەپ, كۇن ۇزىن ازاپتى جۇمىسقا سالىپ قويدى, بولدىرىپ, وتىرا كەتكەن ءبىر كەزىندە اتاسى كەلىپ باسىنان سيپادى.
وتكەن مەن بۇگىننىڭ اراسىنداعى تارتىستىڭ سانادا تاڭبالانعان سۋرەتى – سول. مۇقاعالي ءوز رۋحاني كەڭىستىگىندە جاساپ العان وسى ءبىر الەمدى شيىرلايتىن دا جۇرەتىن. ءسال جابىرقاسا قولىنا قالام الادى, قولىنا قالام السا كوڭىلى بۇزىلا باستايدى, ال, ونى سول كۇيرەۋىكتىكتەن قۇتقارىپ الاتىن وتكەن ۋاقىت كەڭىستىگىن دار-دار ايىرىپ, جىلۋىن جوعالتپاي جەتكەن الگى اتالار الاقانىنىڭ جىپ-جىلى لەبى ەدى. مۇقاعالي بىلايعى ومىردە وزگەمەن كوپ ساناسادى. ءبىلىم, بىلىك, ونەر سالىستىرادى. ىشتەي عانا. «مەن اقىنمىن با؟» – دەپ ءجيى سۇرايتىن دەيدى كوزكورگەندەر, مۇنىڭ ءوزى تەك كوڭىلدى كەزدەرىندە عانا بولسا كەرەك. ءوز اينالاسى نە جازىپ, نە ءبىتىرىپ ءجۇر, سونىڭ ءبارىن مۇقيات باقىلاپ جۇرەدى. جەتكىزىپ جازا الماسام جۇرتتىڭ تاباسىنا قالام-اۋ دەگەن وي قۇرساۋىنان ءبىر شىعارماعانعا ۇقسايدى: «جىرلاپ ءبىر وتە الماسام جىر ەركەنى, اقىندار ءاجۋالاپ جۇرەر تەگى», – دەيتىنى بار. بىراق, بۇل وزىنە قويعان تالاپ قانا. ال, جازۋ ستولىنا وتىرعان ساتتەن باستاپ, ول ءوزىن الگىندەي كۇدىك, كۇماننىڭ بارىنەن ارىلتىپ الۋعا بارىن سالادى. بۇل وعان وڭايعا تۇسپەيتىن دە. ءبىر وتىرعاندا وندىرە جازىپ تاستاۋعا تىرىساتىنى دا ارەڭ جەتكەن بابى مەن ەركىندىك كەڭىستىگىنە ءوتۋدىڭ قيىندىعىن تەرەڭ سەزىنگەننەن. ءوز تابيعاتىن تاني بىلگەن, بولمىسىن سىرتتاي باقىلاي العان شىعارماشىلىق يەسى قانداي مۇمكىندىكتى دە قالت جىبەرمەي, جازۋعا تىرىسادى. مۇقاعالي – سونداي اقىن. ء«ومىر بەر ماعان ازداعان, باقىت بەر ماعان ازداعان, مولىنان ىرىس بەرىپ ەڭ, ورتەنىپ كەتە جازداعام» – مۇقاعالي تاعدىردان كوپ سۇرامايدى. كوپ بەرمەسىن بىلە تۇرا سۇرايدى. الگى كەمەلىنە كەلىپ, تارلان اشقان شاعىنا ءدوپ كەلەتىن ءونىمدى ءۇش جىلدى پاراقتاعاندا تاعدىرىن مويىنداعان, ءومىردىڭ الدىندا كىشىرەيگەن, جەڭىلگەن اقىندى كورەمىز.
ونىڭ بۇكىل ارمان-اڭسارى اقىر سوڭىندا ولەڭگە كەلىپ اراشا سۇرايدى. كۇندەلىگىندە تىم قۇرىسا ون جىل ءومىر سۇراپ جالبارىنادى – پوەزيا ءۇشىن عانا. «راحاتقا بەلشەمنەن باتپاسام دا, قالتام تولى سورىمنان ارىلايىن» – ول اينالاسى ءوزىن قالاي قابىلدايتىنىن, سىرتىنان نەندەي گاپتەر ايتىلاتىنىن جاقسى بىلەتىن, ىشتەي مويىندايتىن دا. «وسىلار مەنى كورىپ تايىپ تۇرادى», – دەپ, ارقىراي ك ۇلىپ, قاراپ تۇراتىن, «بارا بەرىڭدەر, مەنىڭ قاسىمنان كورسە زيانىم تيەر», – دەپ جاقسى كورگەن ىنىلەرىنىڭ ارقاسىنان قاعىپ, جونىنە جۇرە بەرەتىن اقىن ءدال سول كۇيىندە ومىردەن ءوتىپ كەتۋدەن قورىقسا كەرەك. ءوزىنىڭ قۇرداستارىن بولاشاقتان ىزدەۋى دە ساۋەگويلىكتەن گورى ءوزى ويلاپ تاپقان جۇبانىشى ەدى. مۇندايدا ونىڭ قارمايتىن تالى – وتان بولاتىن. مۇقاعالي تۇسىنىگىندەگى وتان دا ءوزى سياقتى مۇڭلى, نازىك ۇعىم. سونىسىمەن دە قۇدىرەتتى. «سوناۋ ءبىر بالا شاقتاردا, قارلىعاش قانات قاققاندا, شىلدەدە يا اقپاندا, كوز جاسىن ماعان كورسەتپەي, وتانىم جىلاپ جاتقاندا; قاراعاي تولى قاپتالدا, دامەتىپ بولاشاقتاردان, قاراۋشى ەم اتقان اق تاڭعا. ءوشىرۋشى ەدىم ءورتىمدى, باۋىرىمدى توسەپ اق قارعا, اق قارعا يا ماقپالعا... وتانىم جىلاپ جاتقاندا». سويتكەن وتانىن «سۇيەم دەپ بايبالام سالماڭدار», – دەيدى. «جاي عانا اياڭدار», – دەيدى.
ونىڭ ءوزىن جۇباتار تاعى ءبىر تاقىرىبى – بالا شاعى. «ەسىمدە جوق بالا بوپ ءوسىپ پە ەدىم؟..» – ويدان قاجىعان, تالاس-تارتىستان شارشاعان اقىن جۇبانىش ىزدەگەندە بالالىق شاعىنا اينالىپ سوعا بەرگىسى كەلىپ تۇرادى. بالا شاقتا بۇكىل دۇنيە الداعى كۇنگە ۇمىتپەن ۇمسىندىراتىن. كوكجيەكتىڭ ار جاعىندا نە بار دەپ, قىڭقىلداپ, اجەسىن مازالايتىن بالا جۇرەك ساۋساعىن جايىپ الىسقا تالپىنعاندا دا ومىردەن الارىم كوپ دەپ سەندى. مۇقاعاليدىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىن (كۇندەلىك, پروزا, حاتتارىمەن قوسا) شولىپ شىققان ادام ونىڭ كۇن وتكەن سايىن, جاسى ۇلعايعان سايىن كۇيرەۋىك جانعا اينالعانىن كورەر ەدى. ول ءومىردى تىم ەرتە تانىپ الدى. ونىڭ سابيلىگى سول, سونى مويىنداعىسى, سەنگىسى كەلمەيتىن. قىرىق جاماۋ ءۇيدى جىلىتىپ, ءسال دە بولسا شۋاق توگىپ تۇرعان تيتتەي-تيتتەي قىرىق كۇن – ونىڭ سۇرەڭسىز ومىرىنە ساۋلە جۇگىرتكەن, توڭعان جۇرەگىن جىلىتقان بالالىق شاعىنان, جانىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنەن جەتكەن لەپ بولاتىن.
...كۇلشەسىن قورعاسىنعا ايىرباستاعان بالا شاعىن ايتسا... مۇقاعاليداي سوعىستىڭ سۋرەتىن بەرگەن اقىن بار ما ەكەن... ول سوعىس كەزىندەگى پەندەشىلىكتەرگە ۇكىم ايتپايدى, ايتسا ارىزدانعانداي بولادى. ءسىرا, وسىنشا قاساپ كەزىندە دە سونداي قادامدارعا بارۋعا ءداتى بارعاندارعا تاڭدانۋدان اسا الماعان شىعار. ءومىرىن ولەڭىنەن ءبولىپ قاراماۋدى سۇرايتىن اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن شولىپ شىقساڭىز, باسقاسىن قايدام, بالا كەزدەگى بەينەسىن قاپىسىز اجىراتۋعا بولادى. اقىننىڭ جانىن الدەبىر تۇيسىكپەن كەرەمەت تۇسىنەتىنىڭىزدى سەزەسىز. ىشكى ءبىر داۋىس مىنا شەبەر قولدىڭ يەسى – قورعانسىزداۋ, ءوزىڭىز ەنگەن سارايداي اڭعال-ساڭعال, ءمارت ادام دەيدى, – قالتقىسىز سەنەسىز. ەل ايتىپ جۇرگەن وسەك-عايباتتىڭ بارلىعى دا ساناڭىز بايىپتاعان الىپ تۇلعانىڭ جانىندا تىم قوراش, تىم قۇنسىز كورىنە باستايدى. كولدەنەڭ سوزدەر راسقا اينالسا دا, ءسىز ونى اقتاپ الاسىز.
سەبەبى, وسى ءبىر الىپ بويعا ءسابي جۇرەگىن سىيدىرا الماي, الاسۇرىپ وتكەن جاقسى ادامدى جاماندىققا قيۋ مۇمكىن ەمەس. «وتانى جىلاپ جاتقاندا» ەس توقتاتقان, ساناسىنداعى العاشقى ىرعاق قارا قاعاز كەلگەن اكەسىن جوقتاپ, ەگىلگەن ساتىندە پايدا بولعان اقىننىڭ بالا كەزدە كورگەنى مەن سەزىنگەنى ونىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا ۇلاسادى. ولەڭىنىڭ القيسساسىن جوقتاۋمەن, جىلاۋمەن باستاپ, وكىنىشپەن اياقتالۋى دا ءاۋ باستا بەلگىلەنگەن تاعدىرى ما ەكەن, كىم ءبىلسىن... اقپان كەلگەن سايىن, تىرلىگىندە كەشكەن بۇكىل وكىنىشى مەن ازابىن سىپىرىپ تاستاپ, مۇقاعالي ءتىرىلىپ كەلگەندەي بولاتىنى نەسى ەكەن...
الماس ءنۇسىپ, «ەگەمەن قازاقستان»