ساننان ساپا شىعادى. حالىقتىڭ ساپاسى ينتەللەكتۋالدى ۇلتتى قالىپتاستىرۋ ساياساتى مەن پراكتيكاسىنىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىنا بايلاۋلى. ينتەللەكتۋالدى ۇلتتىڭ باستاۋى ءبىلىم مەن عىلىمدا. بۇلايشا تىزبەكتەۋىمىز «شال مەن شالقان» ەرتەگىسىن ەسكە ءتۇسىرۋى مۇمكىن. بىراق حح عاسىردىڭ الەمدىك تاجىريبەسى وسىنى مويىنداۋعا ماجبۇرلەيدى. قازاقستاننىڭ قازىرگى ءبىلىم جۇيەسى ۇلتتىق تاريحىمىز بەن جاھاندانۋدىڭ, ىزدەنىس پەن ىركىلىستىڭ, كۇرەس پەن جەڭىلىستىڭ كەڭىستىگى ىسپەتتى. مۇندا ى.التىنسارين مەن ا.بايتۇرسىن ۇلى زامانىنان كەلە جاتقان ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق بار, الەمدىك دەڭگەيدە ءبىلىم بەرىپ جاتقان ۇستازدار مەن تالانتى تالايدى تامساندىرعان شاكىرتتەر بار, سۇعاناقتىقپەن, ياعني پلاگياتپەن جازىلعان وقۋلىق پەن پاراقورلىق تا كەزدەسەدى, شالا ساۋاتتى جاندارعا كامەلەتتىك اتتەستات پەن ديپلوم بەرەتىن مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارى دا جوق ەمەس. كەزەك كۇتتىرمەيتىن كۇرمەۋى كۇردەلى ءارى وتكىر ماسەلەلەر ەلباسىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا قاداپ-قاداپ كورسەتىلدى. ولاردى ەكى توپقا جىكتەۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ باستى بۋىنى ءبىلىم بولعاندىقتان, بۇل جۇيەنى قاي باعىتتا جانە قانداي شارالارمەن العا باستىرۋعا بولاتىنى, ەكىنشىسى – قانداي بوگەسىندەردى, كەدەرگىلەردى ج ۇلىپ تاستاۋ كەرەكتىگى. ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋداعى ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزى كەشە دە, بۇگىن دە, ەرتەڭ دە ءبىر عانا مىندەتتى شەشە الۋىمەن انىقتالعان. ول – بىلمەيتىن جاننىڭ ساناسى مەن جۇرەگىنە بولاشاعى زور ىرگەلى, بەلگىلى زاڭدىلىقتار مەن تەوريالاردى, جاڭالىقتار مەن ساباقتاستىق بايلانىستاردى جەتكىزۋ. وسىناۋ مىندەتتى شەشۋدىڭ ءتورتىنشى ساتىسىندا تۇرمىز. ءبىرىنشى ساتىسىن ۇلى وتان سوعىسى قارساڭىندا يگەردىك. ول جاپپاي ساۋاتسىزدىقتى جويۋمەن جانە جالپىعا بىردەي مىندەتتى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋدى ومىرگە ەنگىزۋمەن كومكەرىلدى. ەكىنشى ساتىعا تولىق ەمەس ورتا ءبىلىم بەرۋدى اياقتاۋمەن حح عاسىر ورتاسىنان اسا بەرگەندە كوتەرىلدىك. ءۇشىنشى ساتىنى يگەرگەنىمىزدىڭ ولشەم-كورسەتكىشى – جاپپاي ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ, جوعارى مەكتەپ جۇيەسىن ءتۇزۋدىڭ, ۇلتتىق زيالى قاۋىمدى قالىپتاستىرۋدىڭ اياقتالعانى. بۇل مەجەگە شامامەن وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىلدارىندا جەتتىك. وسىلايشا, العاشقى ءۇش ساتىنى باعىندىرۋدىڭ ارقايسىسىنا 20-25 جىلداي ۋاقىت قاجەت بولسا, سوڭعى ءتورتىنشى ساتىدا تىم ۇزاق – جارتى عاسىرعا جۋىق بوگەلىپ قالدىق. سوندا دا ونىڭ باستى مىندەتىن – كاسىبي-فۋنكتسيونالدىق دايارلىعى زاماناۋي سۇرانىس پەن تالاپقا ساي ادامي كاپيتالدى قالىپتاستىرۋدى وقۋ ورىندارى ازىرگە شەشكەن جوق. «مەكتەپتىڭ دە, جوو-نىڭ دا, پەداگوگتاردىڭ دا بەدەلى ءتۇسىپ كەتتى», دەگەن رەنىشتى ءجيى ەستيمىز. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ «دەرتىن» وقۋ-ماتەريالدىق بازاسىنىڭ السىزدىگىمەن, ەڭبەكاقىنىڭ تومەندىگىمەن, بيلىكتىڭ وكتەمدىگىمەن بايلانىستىرۋشىلار كوپ. بۇلاردان كەلىپ جاتقان زيان شاش-ەتەكتەن. دەگەنمەن, وقۋ ورنىنىڭ بەدەلى مەن مارتەبەسىن, پارقى مەن نارقىن, قادىر-قاسيەتىن كوتەرەتىن شەشۋشى فاكتور – تۇلەكتەرىن زامانا سۇرانىسىنا ساي بىلىممەن سۋسىنداتا الاتىن بيىكتەن كورىنە الدى. بارماعىنان بال تامعان اسپاز نەمەسە اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن شەبەر دايارلاي الاتىن مەكتەپ پەن كوللەدجدىڭ تۇلەگى جەردە قالمايتىنىنا كامىل سەنەمىن. وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىن الەمگە ايگىلەپ وتىرعان قۇدىرەت اتاۋى ەمەس, سول ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامى مەن باسەكەگە قابىلەتتى شاكىرتتەرى. سوندىقتان دا, جولداۋداعى: ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – ءبىلىم بەرۋدى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ ورتالىق بۋىنىنا اينالدىرۋ. وقىتۋ باعدارلامالارىن سىني ويلاۋ قابىلەتىن جانە ءوز بەتىمەن ىزدەنۋ داعدىلارىن دامىتۋعا باعىتتاۋ قاجەت», دەگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ءتورتىنشى ساتىنىڭ ءمانى مەن ستراتەگياسى رەتىندە قابىلداۋىمىز كەرەك. وسىدان 3 جىل بۇرىن ەلباسىمىز: قازاقستاننىڭ XXI عاسىرداعى ۇلتتىق يدەياسى – «ماڭگىلىك ەل» دەپ جاريالاعان ەدى. از عانا ۋاقىت ىشىندە وسىناۋ تۇجىرىمنىڭ جاسامپاز قۋاتى تولىق دالەلدەندى. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ كوزدەگەنى «ولمەسەم بولدىعا» سايمايدى. كوشتىڭ سوڭىندا سالپاقتاپ, شاڭ جۇتقاننان ەشتەڭە تاپپايمىز. بۇگىنگىنىڭ قارا نارى – ءبىلىم مەن عىلىم.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر ۇعا كوررەسپوندەنت مۇشەسى