ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك 17 ميلليوننان اساتىن ەل ازاماتتارىنىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسىن كامەلەت جاسىنا تولماعان جاندار قۇرايدى ەكەن. ياعني, ولار ءسابي, ءبۇلدىرشىن, بالا, جەتكىنشەك, ءجاسوسپىرىم دەگەندەي مەكتەپ, بالاباقشالار مەن كوللەدجدەردە ءبىلىم, تاربيە الىپ جاتقان بولاشاعىمىزدى كەمەلدەندىرە تۇسەتىن ۇل-قىزدارىمىز دەگەن ءسوز. ەرەسەكتەر ساناتىنا جاتپاسا دا ەسەيىپ قالعان جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى مەن كوللەدج سىندى وقۋ ورىندارىنىڭ جايى ءبىر بولەك قوي. ال ەندى الگى ايتقان بالاباقشا مەن باستاۋىش سىنىپتاردا وقيتىن بۇلدىرشىندەردى بۇگىنگى ءبىلىم وشاقتارى ءبىر مەزگىل تاماقپەن قالاي قامتاماسىز ەتۋدە؟ بۇل ماسەلە زاڭنامالىق تۇرعىدا قالاي رەتتەلەدى؟
ءمان-جايدى جەتە ۇعىنۋ ءۇشىن الدىمەن زاڭناما ينستيتۋتى لينگۆيستيكا ورتالىعىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى ايگۇل ماحامبەتوۆادان سۇراپ, بىلگەن بولاتىنبىز. مامان پىكىرىنشە, قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردى تاماقتاندىرۋ قىزمەتىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ۇيىمداستىرادى. ال بۇل تەتىك «ءبىلىم تۋرالى» زاڭ مەن «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى سىندى باسقا دا قۇقىقتىق اكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى.
«مىسالى, ءبىلىم تۋرالى زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 19, 21 تارماقشاسى ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارىن تەگىن جانە جەڭىلدىكپەن تاماقتاندىرۋدى كوزدەيدى. وسى ماقساتتا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ارنايى بۇيرىعى نەگىزىندە «ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى مەن مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, جەتىم بالالار مەن اتا-انالارىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان تاربيەلەنۋشىلەردى تاماقتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى تاۋارلاردى ساتىپ الۋ قاعيدالارى» بەكىتىلگەن. وندا ءبىلىم الۋشىلاردى ءتيىمدى تاماقتاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, تاعام ازىرلەۋدە پايدالاناتىن تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا جانە قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ, ءبىلىم الۋشىلار اراسىندا تاماقتان ۋلانۋدىڭ الدىن الۋعا جانە پروفيلاكتيكاسىنا باعىتتالىپ, بەكىتىلگەن سانيتاريالىق قاعيدالاردىڭ تالاپتارىن ساقتاۋ ونىڭ باستى مىندەتتەرى بولىپ تابىلاتىندىعى كورسەتىلگەن», دەيدى ايگۇل كوبەيسىنقىزى.
ال ەندى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان وسى زاڭ جوبالارىندا اتاپ كورسەتىلگەن تاماقتاندىرۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى كەيبىر دەرەكتەردى ناقتىلاي ءتۇسۋ ءۇشىن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ بالا قۇقىقتارى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق باسقارماسىنىڭ باسشىسى ىسقاق قۇلاتايعا جولىققان بولاتىنبىز. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بۇگىنگى تاڭدا بالاباقشالارداعى بۇلدىرشىندەردى تاماقتاندىرۋ اتا-انالار جارنالارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى ەكەن. ول جەردەگى تولەماقى كولەمى ءار ءوڭىردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بالاباقشانىڭ قۇرىلتايشىلارى بەلگىلەيدى ءارى ونىڭ كولەمى رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 7500 تەڭگەنى قۇرايدى.
«مەكتەپتەگى وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋ اقىلى, ياعني اتا-انالار جارنالارى ەسەبىنەن جانە جەكەلەگەن ساناتتاعى بالالارعا جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن تەگىن ۇسىنىلادى», دەيدى ىسقاق قاشقىنباي ۇلى.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى 6 مىڭنان استام مەكتەپتە 2,5 ملن. بالاعا تاماقتاندىرۋ ۇيىمداستىرىلادى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, زاڭناماعا سايكەس تەگىن تاماقتاندىرۋ تەك جەكەلەگەن ساناتتاعى بالالارعا قاراستىرىلعان. ولار: مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الۋعا قۇقىعى بار وتباسىلاردان شىققان بالالار; مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك كومەك المايتىن, جان باسىنا شاققانداعى تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ شاماسىنان تومەن وتباسىلاردان شىققان بالالار; جەتىم بالالارعا, اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالىپ, وتباسىلاردا تۇراتىن بالالار; توتەنشە جاعدايلاردىڭ سالدارىنان شۇعىل جاردەمدى تالاپ ەتەتىن وتباسىلاردان شىققان بالالار; ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ القالى باسقارۋ ورگانى ايقىندايتىن ءبىلىم الۋشىلار مەن تاربيەلەنۋشىلەردىڭ وزگە دە ساناتتارى بار.
ىسقاق قاشقىنباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 300 مىڭنان استام وسىنداي ساناتتارعا جاتاتىن بالالار (ياعني 100%) تەگىن تاماقتاندىرۋمەن قامتىلعان. ال باسقا بالالار اتا-انالار جارنالارى ەسەبىنەن مەكتەپ اسحانالارىندا اقىلى نەگىزدە تاماقتاندىرىلادى.
دەگەنمەن, ەلىمىزدىڭ كەيبىر وڭىرلەرىنىڭ, اتاپ ايتقاندا استانا قالاسى مەن اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى اكىمدەرىنىڭ باستاماسىمەن, ولاردىڭ شەشىمدەرىمەن 1-4 سىنىپ وقۋشىلارى ءجۇز پايىزدىق دەڭگەيدە ءبىر رەت تەگىن تاماقتاندىرىلادى.
ايتا كەتەيىك, بۇل شارا بالالاردىڭ فيزيولوگيالىق, جاس ەرەكشەلىكتەرىنە لايىقتالعان زاڭمەن بەكىتىلگەن نورماعا ساي ۇيىمداستىرىلادى جانە ونىڭ قۇنى ورتا ەسەپپەن العاندا 300-400 تەڭگەنى قۇرايدى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»