قازاق تاريحىن, ونىڭ ىشىندە التى الاشتىڭ ەرلىك, باتىرلىق تاريحىن تۇگەندەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ارعى-بەرگىدە ەلدىڭ ەسەندىگىن, جەردىڭ بۇتىندىگىن قورعاعان, ەسىمدەرىن حالىق ارداقتاعان قاھارمانداردىڭ ءومىرىن ىجداھاتتىلىقپەن زەرتتەۋىمىز كەرەك. كەيىنگى جىلدارى بۇل ورايدا تالاي تۇشىمدى عىلىمي ەڭبەكتەر جازىلدى. ولاردىڭ ىشىندە ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەندەرى دە, اۋىزشا اڭىز-اڭگىمەنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەرى دە, ازدى اسىرەلەپ, جوقتان جورعا شىعارعاندارى دا بار. قالاي دەسەك تە, بۇگىنگى ەل وتكەنىن قادىرلەپ, تاريحىن قۇرمەتتەۋدەن كەندە ەمەس. سول تاريحتى پاراقتاي ءجۇرىپ, باعزى داۋىرلەر مەن ۋاقىت كەرۋەنىنە ىلەسىپ, كوشىپ كەتكەن عاسىرلارداعى ءىرى تۇلعالار جايلى دەرەكتەردى ءبىز دە ءبىر كىسىدەي جينادىق. وسىنداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ارالباي باتىر.
ارالباي بابامىزعا قازاق شەجىرەسىنىڭ جەلىسىمەن كەلەيىك. ارعىننان قوتان, ودان دايىرقوجا (اقجول بي), ودان قاراقوجا باتىر, ودان – مەيرام سوپى. مەيرام سوپىدان – قۋاندىق, ودان – التاي, ودان – مويىن, ودان – راحپانقۇل, ودان الىبەك. الىبەكتىڭ ءبىرىنشى ايەلىنەن اقشا, ارالباي, بەكشە, تولەس (تىلەس) تۋادى. ەكىنشى ايەلىنەن – سارمانتاي (شىنداۋلەت), كەلداۋلەت, بايداۋلەت.
ارالباي جۋاس اكەسىنىڭ شارۋاسىن جاس كەزىنەن دوڭگەلەنتىپ اكەتەدى. جيىرماعا تولعان شاعىندا قۋاندىققا بىتكەن بايلىققا يە بولادى. بۇكىل التايعا اتى جايىلىپ, بەلدەسكەندى بۇكتىرەدى, تىرەسكەندى تىزەرلەتەدى, الىسقاندى ابىرويدان ايىرىلتادى. بىلەكتىلىگىمەن قاتار جۇرەكتىلىگىمەن بەت قاراتپايدى. ەل اراسىنداعى ەگەستەردە كونسە – وتكىر سوزىمەن, كونبەسە – كۇش-قۋاتىمەن بىتىستىرەدى. ريزا بولعان التاي-قارپىق: «بارەكەلدى, وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى اقجول بي, قايىڭ ساپتى نايزالى, جاۋعا الدىرماس ايلالى قاراقوجا باتىردىڭ ورنىن باسار ۇل كەلدى!» – دەپ سەرپىلەدى.
ءبىز ەستىگەن ءارلى-بەرلى اڭگىمەلەردە ارالبايدىڭ ءاز تاۋكە حانعا قالاي بارىپ قوسىلعانى تۋرالى ايتىلا قويمايدى. ءوز جورامالىمىز بويىنشا التى الاشتىڭ ارداقتى حانىنا ونى تانىستىرعان قانجىعالى بوگەنباي بولۋى كەرەك. بۇلاي دەۋىمىزگە وسى داڭقتى باتىردىڭ كىندىگىنەن تارايتىن, بەرتىنگە دەيىن ەكىباستۇز قالاسىندا تۇرعان عالىم-ۇستاز قازبەك نۇراليننىڭ 1993 جىلى اقمولا وبلىستىق «قاراوتكەل» گازەتىنە جازعان تىلەك حاتى. سول باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىندەگى ماعان ارناعان الگى حاتىندا قازەكەڭ بوگەنباي باتىردىڭ مۇراسىن جيناۋعا, باستىرىپ جاريالاۋعا اتسالىسۋدى سۇرايدى, بوكەڭ جايلى مالىمەتتەر كەلتىرەدى.
ول ماعلۇماتتاردىڭ ىشىندە مىنانداي جولدار بار: «بوكەڭ قاھارماندىعىمەن ەرتە تانىلعان ارقاداعى ءوزى سەكىلدى جاس باتىرلاردى توڭىرەگىنە جيناپ, ءاز تاۋكەنىڭ باس ساردارى بولىپ تۇرعان اكەسى اقشاعا تانىستىرىپ جۇرگەن. سولاردىڭ ءبىرى التاي ارالباي باتىردى قايدا بارسا دا الا كەتكەن, ۇزاق جىلدار جۇبى جازىلماعان».
اقشا دا ەرەن باتىر, اكەسى الدەۋىن ءجالاڭتوس ءباھادۇردىڭ كەزىنەن بەلگىلى حان قولباسىلارىنىڭ ءبىرى. سونىڭ ورنىن باسقان اقشا ءاز تاۋكەنىڭ سەنىمىنە ەنىپ, بۇكىل قازاق قولىن باسقارادى.
وسى «الاتاۋداي اقشادان اسىپ تۋعان بوگەنباي, بولماشىداي انادان بولات تۋعان بوگەنباي» تەگەۋرىندى جاس قاھارمان ارالبايدى اكەسىمەن جۇزدەستىرەتىنى داۋسىز. اقشانىڭ مۇنداي ەرلەردى ءاز تاۋكەگە تانىستىرماي تۇرمايتىنى جانە بەلگىلى.
كوپ ۇزاماي قان مايداندا تولاعاي جەڭىستەردەن دامەلى جاس قاھارمانداردىڭ سىنالار تۇسى جەتەدى. رەسەيدىڭ ىشكى تىنىشتىعىن ءالسىن-ءالى بۇزىپ تۇرعان كازاك-ورىستار پاتشا اسكەرىنەن ىعىسىپ, ەدىلدەن بەرى وتەدى. بەيعام جاتقان قازاققا قىرعيداي ءتيىپ, ىلگەرى جىلجيدى. ولاردى ۇلان دالاعا بويلاپ ەنگىزبەي توقتاتۋ قاجەت بولادى. اقشامەن كەڭەس كەزىندە ءاز تاۋكە وسى قاتەرلى كۇشكە قارسى جاس باتىرلاردى سالۋعا ۇيعارادى.
قازىبەك نۇرالين قانجىعالى قارت بوگەنبايعا شوبەرە بولىپ كەلەتىن ساققۇلاق بيدەن قالعان دەرەكتەرگە سۇيەنىپ كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا, كازاكتارعا اتتاناتىن 30 مىڭدىق جاساققا بوگەنباي قولباسشى بولادى. ونىڭ وڭ قولىن التاي ارالباي, سول قولىن قانجىعالى جانتاي باسقارادى. ەرەيمەننىڭ جاڭا تالاپ جاس بورىلەرى اتان, دوساي ەرە شىعادى.
بۇل ارالباي باتىردىڭ العاشقى تاعدىرلى شايقاسى ەدى. 1708 جىلى ەدىلدىڭ بەرگى بەتىندە وتكەن وسى شايقاستا ولار ءىرى جەڭىسكە جەتەدى. كازاكتاردىڭ قالىڭ قولىن ەدىلدەن اسىرا قۋادى. سول ارپالىس جايلى ۇمبەتەي جىراۋ:
بالدىرعانى بىلەكتەي,
بۇلدىرگەنى بۇيرەكتەي,
بودەنەسى ۇيرەكتەي,
شورتانى تايداي تۋلاعان
مارالى قويداي شۋلاعان
ۇزىنى شەكسىز, ەنى الىس
ەدىلدەن ءوتتىڭ بوگەنباي, – دەپ جىرلاعان.
قازاق قولىنىڭ نار تاۋەكەل جورىعى ءساتتى بولۋى جىگەرلەندىرگەن شىعار, ءاز تاۋكە بوگەنبايلارعا ءارى قاراي سۇعىنا ەنۋگە جارلىق ەتەدى. ارالباي اتامىز بار توپ سول ەكپىنمەن تۇمەنگە دەيىن جەتەدى, جولدا نوعاي ەلىن كەسىپ وتەدى. كەيىن باتىر بابامىز وسى ورماندى ءوڭىردى جاز جايلاۋعا جاراتقان.
تاريحي ماقالالاردا كورسەتىلىپ ءجۇرگەنىندەي, ارالباي باتىر 1685 جىلى تۋسا, اتالعان جورىققا ول 23 جاسىندا قاتىسقان. بۇل تۇستا بوگەنباي 28 جاستا, ياعني ارال اتادان بەس جاس ۇلكەن.
ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا بابامىز قانجىعالى بوگەنبايدىڭ تۋعان قارىنداسى ايبيكەگە وسى شايقاستان سوڭ ۇيلەنگەن. اراعا از جىلدار سالىپ قوسىلۋى دا مۇمكىن. قالاي دەسەك تە, بۇل قۇداندالىققا بوكەڭمەن اراداعى سەنىمدى دوستىقتىڭ اسەر ەتكەنى انىق.
***
قازاق دالاسىنا كازاكتاردان سوڭ تاعى ءبىر قاتەر تونەدى. ءاز تاۋكە تالاي جىل بەتىن قايتارىپ كەلگەن جوڭعارلار قىتايدىڭ قىسىمىنا شىداي الماي جەتىسۋعا لاپ قويادى. مۇنى كۇتپەگەن ەل قوعاداي جاپىرىلادى, جاۋ قاتتى قارسىلىق كورمەي الاتاۋ, ىلە بويىن ورلەپ, تۇركىستانعا جەتەدى. كەشىكپەي ارقاعا اۋىز سالاتىنى ايقىن اڭعارىلادى.
ءاز تاۋكە دەرەۋ ءۇش جۇزگە حابار سالادى. توقتام بىرەۋ – قاراقۇمدا جينالىپ, جوڭعارعا توتەپ بەرۋدىڭ جولىن ويلاستىرۋ كەرەك.
ۇلىتاۋدا جۇرگەن ارالبايعا بۇل حاباردى بوگەنبايدىڭ شابارمانى جەتكىزگەن. باتىر اتقا قونادى, ونىمەن بىرگە بارعانا باتىر دا دايىندىققا كىرىسەدى. مومىن ىشىندەگى تاۋاسار, شەرۋباي باھادۇرلەر, نياز باتىر قاناتتاسا جەتەدى. اۋىل-اۋىلدان شاقىرۋعا اعىلعان جىگىتتەر توپ-توپقا ءبولىنىپ ات جاراتادى.
– ەندى جۇرەلىك, – دەيدى بارعانا.
– نايمانتاي باتىرعا سوعىپ, باتاسىن الايىق, – دەيدى ارالباي. – قارت ساردارعا جولىقپاي كەتكەنىمىز جاراماس.
بۇل كەز تاراقتى نايمانتايدىڭ جاسى جەتىپ, قارتايعان شاعى ەدى. كىلەڭ باتىردىڭ باتا سۇراي كەلگەنىنە ريزا بولادى.
– جورىتقاندا جولدارىڭ بولسىن, – دەيدى. – الىس تا قاتەرلى ساپارعا بارا جاتىرسىڭدار. ينشاللا, مەرەيلەرىڭ ۇستەم بولار. قازاق ەشكىمگە ۇرىنباعان حالىق, سوقتىققاننىڭ سوقتاسىن شىعارعان ەل. بۇل جولى دا سولاي بولار. اتتەڭ, دۇنيە-اي, قارتايىپ قالدىم. جاۋ تۇسىرەر ۇلداردىڭ ءبارى قان مايداندا شەيىت بولدى. قولىمدا قالعانى مىنا ون ۇشتەگى بايعوزى, جاسسىنباساڭدار الا كەتىڭدەر.
– رەنجىمەڭىز, بۇل قولقاڭىزدى ورىنداي المايمىز, – دەيدى ارالباي. – ون ۇشتەگى بالا بارار جەر ەمەس, بەت الىسىمىز جان بەرىپ, جان الىساتىن قىرعىن سوعىس. ونىڭ ۇستىنە كوپ ۇلدان قالعان جالعىز عوي. اتالارىمىز ايتپاپ پا ەدى: «قانشا سۇلۋ بولسا دا, قوينىڭا الما ارسىزدى. قانشا باتىر بولسا دا, جاۋعا سالما جالعىزدى».
– نايمانتاي دەگەن ەر بار ەدى, ەرىن ەلى سىيلاۋشى ەدى دەسەڭدەر, ايتقانىمدى ىستەيسىڭدەر, – دەپ قاتايادى قارت باتىر. – بايعوزىنى تاستاپ كەتسەڭدەر, مەنى جۇرتقا جالعىز تاستاپ كەتتى دەپ ەسەپتەيمىن. بەتىمدى قايتارماڭدار.
ارال اتامىز بار توپ بۇل جولى دا يلىگە قويماعان سوڭ, نايمانتاي ون ءۇش جاسار بايعوزىنىڭ ءوزى كورگەن ەرلىگىن ايتادى.
– تاياۋدا جالعىز اتىمدى جولبارىس جارىپ كەتتى. قاتتى نالىدىم. قارتايعاندا دالانىڭ اڭى دا باسىندى-اۋ دەپ تەرىس قاراپ جاتىپ قالدىم. بالاعا بۇل قورلانعانىم وڭاي تيمەگەن بە, قۇلا دۇزگە تۇرا جۇگىردى.
– قايدا باراسىڭ؟ – دەگەن شەشەسىنە سونادايدان داۋىستادى.
– اكەمنىڭ جالعىز اتىن جارعان بارىستىڭ تەرىسىن سويىپ اكەلەمىن.
سونى ەستىگەن ايەل ۇيدە جاتقان ماعان باس سالسىن.
– قارتايعان سورلى, تىنىش وتىرماي جالعىزدى جايراتايىن دەدىڭ. اناۋ اكەمنىڭ اتىن جەگەن جولبارىستىڭ جون-تەرىسىن سىپىرامىن دەپ كەتىپ بارادى. تۇر, سوڭىنان بار! – دەپ گوي-گويگە باستى.
ورنىمنان تۇرا سالا ساداعىما جارماستىم. دەدەك قاعىپ كەلەمىن. بۇعاناسى بەكىمەگەن بالانى جولبارىس جازىم ەتسە, تۇقىمىم تۇزداي قۇرىعانى عوي. قالىڭ قامىسقا كىرگەندە بايعوزىنى كوزىم شالدى, قولىندا قانجار, الدەنەنى بۇگىلە اڭدىپ تۇر. كوز سالعان جاعىنا قاراسام, جارداي جولبارىس جيىرىلا قالىپتى, قۇيرىعىمەن جەر ساباپ, انە-مىنە اتىلعالى تۇر. ساداققا وق سالعانشا كۇركىرەي شاپشىدى. بالام جالت بەرىپ, وكپە تۇستان قانجاردى سالىپ ۇلگەردى. سۋىرىپ الىپ, شوكەلەي بەرگەن جىرتقىشقا قايتا سىلتەدى.
– الىپ كەتىڭدەر, سەندەر شايقاساتىن جوڭعار, سۇمدىق بولسا, الگى جولبارىستاي بولار.
ارالباي ەرىكسىز كەلىسىمىن بەرگەن ەكەن.
***
قاراقۇمدا قاپتاعان ەل, گۋ-گۋ اڭگىمە. ءسوز سارىنى ءارتۇرلى. بىرەۋ جوڭعاردىڭ بەتى قاتتى ەكەنىن, قازاق ەل جيىپ, قارۋىن سايلاعانشا جاپىرىپ وتە شىعاتىنىن ايتىپ, ەستىگەننىڭ سالىن سۋعا كەتىرەدى. ەندى بىرەۋ الىسپاي بەرىسپەيمىز, جۇدىرىقتاي جۇمىلساق, جاۋدىڭ ج ۇلىنىن ۇزەمىز دەپ جەلپىنەدى.
بوگەنبايدىڭ قوسىنىندا وسى ەكى پىكىر كۇنى-ءتۇن تالقىلاندى. ارقا باتىرلارى: «اتامىز جاۋدان قايتپاعان, القىمنان الىپ ولەمىز», دەسىپ, تاس-ءتۇيىن بەكىندى.
جيىن باستالعاندا بىردەن وسى پاتۋاعا كەلەمىز دەپ ويلاعانداردىڭ ءۇمىتى اقتالمادى. كەيبىر بيلەر مەن باتىرلار كۇشى باسىم جاۋعا قارسى شىعىپ, ەلدى بوسقا قىرعانشا, رەسەي جاعىنا كوشەيىك, باس ساۋعالايىق دەپ تۇرىپ الدى. بۇعان كونبەي, كۇش جيىپ, جاقسىلاپ ازىرلەنىپ, كۇيرەتە سوققى بەرەتىن كەزدى انىقتايىق دەگەن تولە مەن قاز داۋىستى قازىبەكتى تىڭدامايتىن سىڭاي تانىتتى.
ارالباي: «بۇل قالاي؟» دەگەن سۇراۋلى جۇزبەن بوگەنبايعا قاراعان. ول تۇتىگىپ كەتىپتى, قىزىنا سويلەگەندەر سۇيىلا بەرە ورتاعا سۋىرىلىپ شىقتى.
– ۋا, جاقسى-جايساڭ! – دەگەن ساڭق ەتىپ. – رەسەي اۋايىق دەپ ەلدى سەرگەلدەڭگە سالعاندا, سونىمەن قاتەردەن ءبىرجولا قۇتىلاتىندارىڭا كوزدەرىڭ جەتە مە؟! جوق, قۇتىلا المايسىڭ. وكشەلەي قۋاتىن جوڭعار جىلىكتەپ ءجۇرىپ تالايدى. جولشىباي باشقۇرت پەن قالماق قوڭ ەتىڭدى كەزەك-كەزەك ويادى. ارىپ-اشىپ جەتكەندەرىڭدى كازاك-ورىس قانسىراتادى. اۋمايمىز دا, كوشپەيمىز دە. تىرەسەمىز, تىستەسەمىز, جەڭبەي تىنبايمىز. جۇلقىنىپ كەلگەن جوڭعاردى جاپىرىپ, جايپاپ توقتايمىز!
– جەڭبەي تىنبايمىز! – دەپ ۇراندادى ارالباي باستاعان ارقا ساربازدارى.
– جەڭىس! جەڭىس! – دەپ اتويلادى مىڭ سان قول.
تاريحتا بولعان وسى ايتىس تۋرالى ورىس زەرتتەۋشىلەرى مەن ساياحاتشىلارى ناقتى جازىپ كەتكەن.
يا.گاۆەردوۆسكي: «قازاقتاردىڭ كەيبىرى قورقاقتىعىن كورسەتىپ, قونتايشىنىڭ مەيىرىمدىلىگىن پانالاۋدى ۇسىندى. باسقالارى ءۇي-كۇيىن تاستاپ, ەدىلدىڭ سىرتىنا قاشىپ بارىپ جان ساقتاعىسى كەلدى, ال ەندى بىرەۋلەرى قويان سەكىلدى جان-جاققا بىتىراپ كەتپەكشى بولدى, تالايى تولقىپ ءجۇردى. بىراق سول كەزدە ەرلىگىمەن ايگىلى بولعان رۋ باسى بوگەنباي مۇنداي ارەكەتتەردىڭ ءبارىن تىيدى», دەپ جازادى (قاز. سسر تاريحى, بەس تومدىق, ءىىى ت. 1982).
ۆ.ۆيتەبسكي: «پ.ن. رىچكوۆ ۆ سۆوەي «ورەنبۋرگسكوي يستوري» (ت.س. 130-133) زامەچاەت, چتو ... ي كيرگيزتسى وكولو ۆ 1710 گودا رەشيليس بىلو يسكات زاششيتۋ رۋسسكوگو تساريا, نو يزۆەستنىي كيرگيزسكي باتىر ي ستارشينا بۋكەنباي نا سەيمە كارا-كۋماح سكلونيل نارود ك ناپادەنيۋ نا كالمىكوۆ. بۋكەنباي بىل يزبران ۆ پرەدۆوديتەلي ۆوسستاۆشيح كيرگيزوۆ, ا حانسكوە دوستوينستۆو بىلو ۆرۋچەنو ابۋلحايرۋ. كالمىكي دەيستۆيتەلنو پوبەجدەنى بلاگوداريا لوۆكوستي ي يزۆاروۆليۆوستي باتىرا», دەيدى (ۆ.ن. ۆيتەبسكي. «پوليتيكا پەترا ءى پو وتنوشەنيۋ ك سرەدنەي ازي». س 134-135).
تاريحي دەرەكتەردەن قانجىعالى بوگەنبايدىڭ ءۇش ءجۇزدىڭ اسكەرىنە قولباسى سايلانۋى دا بىردەن شەشىلمەگەندىگىن بىلەمىز. وعان تولە, قاز داۋىستى قازىبەكپەن بىرگە ارالباي باتىر دا بارىنشا ىقپال ەتتى. ق.ءنۇراليننىڭ جوعارى كەلتىرگەن حاتىندا: «التاي ارالباي باتىر بوگەنباي قولباسى بولماسا, ارقا باتىرلارى جوڭعارعا قارسى جورىقتا باسقا جول تاڭدايدى دەۋدەن تايسالمادى», دەگەن جولدار بار.
* * *
بوگەنبايدىڭ ساردارلىعىمەن قازاق قولى 1717 جىلعا دەيىن جوڭعاردىڭ بەتىن قايتارىپ كەلدى. سول جىلى ءاز تاۋكە دۇنيە سالعان سوڭ ۇلى ءجۇزدىڭ تىزگىنىن قولىنا ۇستاعان ابىلقايىر سۇلتان دەربەس قيمىلداي باستادى. بەدەلدى بيلەر مەن باتىرلاردىڭ كەڭەسىنە سالماي, 1718 جىلى جوڭعارعا مايدان اشتى. اسكەري ۇرىس امالدارىنان بەيحابار سۇلتان 30 مىڭ ساربازى بولا تۇرا كۇيرەي جەڭىلدى. ۇرىس ۇستىندە نامىسقا باسىپ, سوڭىنا دەيىن شايقاستان تالاي ەسىل ەر مەرت بولدى. بۇل حابار بوگەنباي مەن ورتا ءجۇزدىڭ بيلىگىنە يە بولعان ابىلايدى قاتتى كۇيزەلتتى. ەكەۋى تولە, قازىبەكپەن, ەلدى سوڭىنا ەرتە الاتىن قابانباي, ولجاباي, ارالباي سىندى باتىرلارمەن كەڭەسە كەلىپ, بۇرىنعىدان دا كۇشەيىپ العان جاۋعا ەرەكشە دايىندىقسىز سوقتىعىسۋدىڭ ءتۇبى قۇردىم دەپ شەشتى. سونداي ازىرلىكتى قاي جەردە, قالاي جاساۋ كەرەك ەكەنىن ساراپتادى. يگى جاقسىلاردىڭ ءبىرى كوكشەنى, ءبىرى ەرەيمەندى ءجون كوردى.
– ونىڭ ەكەۋى دە قازىرگى جاعدايدا قولايسىز, – دەدى ارالباي ابىلايدىڭ الدىندا شارت جۇگىنىپ. – كوكشەنى جوڭعاردىڭ شولعىنشىلارى تورۋىلداپ ءجۇر, ياعني وسىندا قالىڭ قول كۇتپەگەن جەردەن لاپ قويۋى مۇمكىن. ەرەيمەن دە جوڭعاردىڭ كوپتەن كوز تىككەن ءوڭىرى. قالىڭ ەلدىڭ قامسىز ازىرلەنۋىنە ۇلىتاۋ, ارعاناتىدان قولايلى ولكە جوق. سوندا جينالايىق.
باتىردىڭ بۇل ۇسىنىسىن ابىلاي قوستادى. مىڭ سان ساربازدى ورنىقتىرىپ, كەرەك-جاراقتىڭ ءبارىن دايىنداۋ ارالبايدىڭ وزىنە تاپسىرىلدى. بوگەنباي جالپى باسشىلىق جاساسا, قابانباي التاي, الاكول جاعىن, ولجاباي, مالايسارى باياناۋىل, ەرتىس ماڭىن قاراۋىلداپ, جوڭعاردىڭ قيمىل-قوزعالىسىنان حاباردار ەتىپ تۇراتىن بولدى.
ارال اتامىزدىڭ ابىلاي حان الدىنداعى وسىنداي بەدەل الۋىنا 1726 جىلى بۇلانتى وزەنىندە وتكەن شايقاستا تاپقىرلىعىمەن جانە جۇرەكتىلىگىمەن كوزگە ءتۇسۋى سەبەپ بولىپ ەدى. قازاق جاساعىنىڭ شابۋىلىنا ساقاداي ساي تۇرعان جوڭعارلار بەتپە-بەت شايقاستا الدىرمايتىنىن بىلگەن ارالباي بوگەنبايعا ارقا باتىرلارىنىڭ كانىگى ءتاسىلىن ۇسىندى. بۇل ۇرىس ءادىسى «تولعاما» دەپ اتالاتىن. تۇتاسىپ تۇرعان جاۋ شەبىنە كىلەڭ جۇيرىك مىنگەن ىقشام توپ تۇرە تيىسەدى دە, تۋراپ وتە شىعادى. دۇشپاننىڭ قالىڭ قولى وعان سوگىلمەسە, ەكىنشى, ءۇشىنشى توپ سولاي شالت قيمىلداپ, قوزعالماسىنا قويمايدى. سابىرىن سارىققان جوڭعارلار جىرىلا قۋادى. وسى كەزدە تاسادا دايىن تۇرعان الدەمدى توپ نەگىزگى شوعىردان بولىنگەن جاۋدى ءاپ-ساتتە جايپاپ سالادى.
بوگەنبايدىڭ ريزالىعىن العان سوڭ ارالباي ءوزى باستاپ, نياز, بايعوزىلاردى ەرتىپ, جوڭعاردىڭ تاستاي تۇيىلگەن ساپىنا الدەنەشە سوقتىققان. شۇيىلگەن سايىن جىلىكتەپ ونداپ, جۇزدەپ جەر قاپتىرعان. اۋەلگى جۇيەسى وسىلاي بۇزىلعان جاۋدى ءۇش ءجۇزدىڭ ىرىكتەلگەن قولى بالقاشقا دەيىن وكشەلەي قۋعان-دى.
***
ارال اتامىز بي-باتىرلاردى ارعاناتىنىڭ ەتەگىندەگى ءوزىنىڭ قونىسىنا ءتۇسىردى. ايلاپ, اپتالاپ وتىرسا, شالعىنى شايقالمايتىن شۇرايلى جەر. ىرگەدە تالدى وزەن اعىپ جاتىر, اينالا سىڭعىرلاعان بۇلاق, كەڭ جايلاۋ. ماڭايدى قاراۋىلداعىڭ كەلسە, ارعاناتىنىڭ توبەسىنە شىقساڭ, ات شاپتىرىم ايماق الاقانىڭا سالعانداي كوز الدىڭدا اشىلىپ سالا بەرەدى.
كوكشە, ەرەيمەن, باياناۋىل, قارقارالى, قىزىلجار, تورعايدان جەتكەن ساربازداردىڭ ات-ابزەلى تۇگەل. ءبارى ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسىن ايداي كەلگەن. وڭتۇستىكتەن جەتكەندەر ونداي ەمەس, جابدىعى جۇتاڭ. جوڭعارلاردىڭ العاشقى سوققىسىنا تاپ كەلىپ, جۇگەن-قۇرىق ۇستاپ قالعان ەلدىڭ جىگىتتەرىنە كومەك كەرەك-اق ەدى. ارال اتامىز ولارعا قالىڭ جىلقىدان ساۋىن بيە, مىنىسكە ات بەرىپ, بولەك جايعاستىردى.
ءۇش ءجۇزدىڭ قوسىنى تۇگەل جينالعان سوڭ اسكەري جاتتىعۋلار باستالىپ كەتتى. اساۋ ۇيرەتكەن, ات ۇستىندە قىلىش-نايزا سەرمەسكەن جاۋىنگەرلەردىڭ دابىلى كۇنى-ءتۇنى قاعىلدى. ءار جەردە ۇستاحانالار قۇرىلىپ, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن شەبەرلەر ىسكە كىرىستى.
جەتىسۋدىڭ ساربازدارى الا كەلگەن دارحان دەگەن ۇستا بار ەدى. زاتى جوڭعار, ۇرىستاردىڭ بىرىندە قولعا ءتۇسىپتى. سول تاۋ ارالاپ ءجۇرىپ, تەمىردىڭ تاسىن تاپقان, ءوزى جاساعان پەشتە بالقىتادى. قولىنان كەلمەيتىنى جوق. ءبىر كۇنى سونىڭ ۇستاحاناسىنا باردى.
– زەڭبىرەك قۇيا الاسىڭ با؟ – دەدى ءسوز اراسىندا.
– قۇيامىن, – دەدى ول.
– وندا بۇگىننەن باستاپ كىرىس.
ۇستاحانانىڭ سىرتىنان كەرمە اعاشقا ءتورت اياعى بايلانعان كوكجال ءبورىنى كورگەن-ءدى.
– مۇنى نە ىستەمەكسىڭ؟ – دەدى.
– ءبورىنى ايتاسىز با؟ – دەدى ول. – جىگىتتەرگە جالىنىپ ءجۇرىپ ۇستاتىپ ەدىم. نەگە كەرەك ەكەنىن قازىر كورەسىز.
سونى ايتىپ وتتا جاتقان قوس قارىس قانجاردى الدى دا سىرتقا شىقتا.
– ال قاراڭىز, – دەدى. قىپ-قىزىل بولىپ قىزعان قانجاردى كوكجالدىڭ وكپە تۇسىنا سۇعىپ جىبەردى. اۋزى بۋىلعان ءبورىنىڭ جانارىنا قان قاتتى, باتىر تىكسىنىپ تۇرىپ قالدى.
– وسى قانجاردى سىزگە سىيلادىم, – دەدى ۇستا سۋىرىپ الىپ. – ءتىرى قانعا, وندا دا ءبورىنىڭ قانىنا سۋارىلعان قارۋدى تاسقا سالساڭ قايتپايدى, كوك ساۋىتتى سىرماقتاي تىلەدى.
سەمسەردى باۋىزداعان مالدىڭ جىلى قانىنا سۋارىپ, جاس تەرىگە وراپ تاستايتىنىن بىلەتىن. ءتىرى قاسقىرعا سۋارعانىن كورگەنى وسى. بىرەۋدەن ەستىسە, ءسىرا دا سەنبەيتىن سۇمدىق ەدى.
– قانجاردى سابىن سالىپ كەلىستىرگەن سوڭ اكەلىپ بەر, – دەپ بايبىشەسى ايساعا ارناپ تىككەن ون ەكى قانات ورداعا قاراي بەتتەدى.
* * *
ارعاناتىعا كوكتەمدە جيىلعان قالىڭ قول الداعى جورىقتارعا ابدەن قامدانىپ, جاز ورتالانا ورنىنان قوزعالعان. سونشا ۋاقىت جاسالعان ازىرلىكتى ابىلاي تەكسەرىپ شىعىپ, ماقۇل دەگەن سوڭ, بيلەردىڭ باتاسىمەن جۇرت اتقا قونىپ ەدى. بەس قارۋىن سايلاعان, ەگەسكەن جاۋ قايدالاعان ساربازدار حان قايراپ, باتىرلار اتويلاپ سول بەتىندە اڭىراقايدىڭ ايعاي-سۇرەڭدى ايقاسىنا ۇرانداپ كىرگەن. كەكتى ەرلەر قازاق ەلىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن وسى سۇراپىلدا جوڭعارلاردى جاپىرىپ ءوتتى. وسىعان دەيىن مۇنداي اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىراماعان جاۋ ۇزاق ۋاقىت ەسىن جيناي المادى.
ارالباي باستاعان ارقا ساربازدارى وسى ۇرىستا ابىلايدىڭ شەشىمىمەن قالىڭ قول جوڭعار اسكەرىنە قارسى بەتتەن ءشۇيىلگەندە, تۋ سىرتىنان سوققان. كەسكىلەسكەن شايقاستا بايعوزى جاسىنداي جارقىلدادى. «نايمانتايلاعان!» تاراقتى جىگىتتەرى ىشكە سۇعىنا ەنسە, نياز, تاۋاسار باتىرلار «التايلاپ!» قوس قاناتتان قۇيىلدى.
* * *
باتىردىڭ بالالارى دا جەر قورعاعان ەرلەر, ەل قورعاعان بيلەر بولعان. سونىڭ ءبىرى باراق اتاسىنا تارتىپ ات ۇستىندە اتويلاعان. ءبىراز جىل بايعوزى باتىردىڭ جانىندا بولادى. تالاي شايقاستا شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان ەر 1745 جىلى جوڭعار حانى لاما دورجيدىڭ جاساعىمەن سوعىستا كوز جۇمادى.
ارالبايدىڭ تاڭسۇلۋ انامىزدان كورگەن ۇلدارىنىڭ ءبىرى – بايتەلى دە بايعوزىنىڭ تاربيەسىن كورىپتى. جاناما اتى جانەكەڭ. ارقاداعى قازاق-جوڭعار سوعىسىنىڭ بىرىندە جاۋدىڭ ايماناق دەگەن باتىرىن جەكپە-جەكتە تۇيرەپ ولتىرەدى. سودان بەرى وسى جەردەگى تاۋ يماناق اتالىپتى. ول قازىرگى جاڭاارقا اۋدانىنداعى ساكەن سەيفۋللين كەڭشارىنىڭ جانىندا.
بايتەلىنىڭ سوڭعى جورىعى – ابىلاي, بوگەنباي باستاعان قازاق اسكەرىنىڭ قىتاي قولىنا قارسى اتتانىسى. وسى شايقاستا قىتاي جاعى 20 مىڭ جاۋىنگەرىنىڭ كوبىنەن ايرىلىپ, تۇرفانعا دەيىن قاشقان.
وسى تاڭسۇلۋدىڭ ۇلكەنى بايتوقا اتاقتى بايدالى بيمەن قۇرداس ەكەن. ەكەۋى دە ابىلايدىڭ الدىندا شيەلى داۋ شەشكەن سوزگە جۇيرىك اقىل يەلەرى. بايدالى ۇزاق سويلەپ بارا جاتسا, توقتاتاتىن جالعىز بايتوقا بولىپتى. باسقا ەشكىمگە دەس بەرمەسە كەرەك.
بايتوقادان كەيىن ارالباي بالالارىنان بي اتانعان ادام – باتىردىڭ نەمەرەسى كەنجەنىڭ ۇلكەن ۇلى – ەلباي. ول سىرت ارالبايلار: نۇرباي, اقجىگىت, مامە, جيدەباي, سارى, باقا باتىر, سارعالداق, بوزداق, توبەت اۋىلدارىنىڭ ءبيى بولعان.
بيلەر ىشىندە بۇدان سوڭ قوسىباي مەن قۇتجاننىڭ ەسىمدەرى اتالادى. قوسىباي بايتوقانىڭ بابىق دەگەن بالاسىنان تۋادى. شامامەن 1810 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 75 جاسىندا قايتقان.
رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ارحيۆىنەن تابىلعان قۇجاتتا قوسىباي كەنەسارىنىڭ ۇلى جاپپارعا قاتىستى ىستە ايتىلادى. جاپپار اقمولا وكرۋگىندەگى التاي بولىسىنىڭ باسشىسى وتەباي بابىق بالاسىنىڭ جىلقىسىن قۋىپ كەتەدى. وتەباي قوسىبايدىڭ ءىنىسى.
مالىن اعايىن اراسىنىڭ ءجون-جوباسىمەن قايتارا الماعان وتەباي باتىس-ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنا حات جازادى. جانجالدى ءبىرجولاتا رەتتەۋ ءۇشىن اقتاۋعا 25 قارۋلى سولداتى بار وترياد جىبەرىلەدى. جاپپار ءبىر ادامى قولعا ءتۇسىپ, باسقا جىگىتتەرىمەن قاشىپ قۇتىلادى, جىلقى يەسىنە قايتارىلادى.
وتەباي بۇكىل التايعا بەدەلدى بولسا, قوسىباي ارالباي مەن قالىبەك رۋلارىنىڭ داۋىن شەشكەن دۋالى اۋىز بي ەدى.
بايتوقانىڭ بابىعىنان تۋعان, بي بولماسا دا, بي توقتايتىن العىر شەشەندىگىمەن تانىلعان تۇرسىنبەك اتاقتى ىبىراي جايىقباەۆتىڭ جانىندا كوپ ءجۇرىپتى. اعا سۇلتان ەلدەگى بي-بولىستاردى قابىلداعان سوڭ وعان سىناتادى ەكەن.
بىردە سايدالى رۋىنىڭ بولىسى سارىتوقانى شاقىرتادى. ول كەلىپ كىرگەندە تانىماعان سىڭاي تانىتادى.
– مىنا شيكىلسارىڭ كىم؟ ورىس شاتىس نەمە ەمەس پە؟ – دەيدى.
– بۇل سەيدالىنىڭ سارىتوقاسى. اكەسى وسى ەلدە قاراتوقا بار, ەندى سارىتوقا دا بولسىن دەپ سونداي ات قويىپتى. سىيلاعان جۇرت «توتاڭ» دەسەدى. دومبىراشى, كۇيشى, – دەيدى تۇرسىنبەك. ىبىراي توتاڭا اياعىن سوزادى.
– شەشىپ جىبەرشى.
توتاڭ ەڭكەيە بەرىپ, قولىنداعى سارىالا قامشىمەن توبىقتان سويىپ وتەدى دە شىعىپ كەتەدى. قانقاقساعان اياعىن قۇشاقتاعان سۇلتان: «ءاي, مىناۋىڭ سارىتوقا ەمەس, سارى سايتان عوي», دەيدى.
– الا جىن دەڭىز, – دەيدى تۇرسىنبەك. – جىن اتاۋلىنىڭ سايتان كورسە قۇتىرىپ كەتەتىن ادەتى ەمەس پە؟!
ول اعا سۇلتاننىڭ الگى قىلىعىن سايتاننىڭ ىسىنە تەڭەپ, ىبىرايدى دا رەتى كەلگەندە سولاي تۇيرەپ وتكەن ەكەن.
باتىردىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ ىشىندە ونەر قونعان نەبىر تارلاندار دا بار. كەنجە جانتىباي ۇلى مۇحامەديا – ارالبايدان تاراعان ۇرپاقتىڭ ءان قونعان دارىنى. 1880 جىلى تۋىپ, 1924 جىلى دۇنيە سالعان. وسى رۋدان شىققان اتاقتى بالۋان بيتابارمەن بىرگە ەل ارالاپ, جۇرگەن جەرىن دۋمانعا بولەگەن سەرى.
وسى كۇنى حالىق ءانى اتالىپ كەتكەن «ءبىر كەلىنشەكتى» مۇحامەديا بيتاباردىڭ ون بەس جاسىندا ايتتىرىپ بارعان قالىڭدىعى بيبىساراعا ارناپ شىعارعان. ال «ءبىر بالا» ءانى بالۋاننىڭ ىنتىق ەسىمدى بالاسىنا تارتقان سىيى.
ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ كونە كوز قاريالارى وسى اندەردى راديودان ەستىگەندە: «ويپىرماي, بۇلار مۇحامەديانىكى ەكەنىن نەگە ايتپايدى», دەپ شالا ب ۇلىنەتىن. سول قارت اتالارىمىز ونىڭ «اقتاماق», «قىزدار-اي, قىزدار» ءانىن قوڭىر داۋىسقا سالىپ ايتىپ: «ءاي, بالالار, ۇيرەنىپ الىڭدار», دەۋشى ەدى. قازاق ءانىنىڭ كوركەمى «نازقوڭىردى» دا وسى سەرىگە تەليتىن.
ومىردە دە, ونەردە دە ەشكىممەن باقتالاستىعى جوق, اۋليە قاريالار اقيقاتىن ايتادى عوي.
* * *
ۇلىتاۋدىڭ سىڭارى ارعاناتىنىڭ باۋرايىندا دامىلداعان باتىردىڭ زيراتىنا 2009 جىلى شىلدە ايىندا جول ءتۇستى. قۇرباندىق شالىپ, قۇران وقىدىق. تاۋدان قۇيىلىپ اعاتىن ارالباي وزەنى ەتەكتەگى كەڭ جازىقتىڭ ءشولىن قاندىرعالى قاي زامان. سول ارنا قاينارلاناتىن جەردى ارال اتامىز قىس قىستاۋعا تاڭداپ الىپتى. شالعىنى جىلقى جاسىرعان, توبىلعى ءتۇبى تومارداي, دويىرعا ساپ بولارداي تاڭعاجايىپ مەكەن ەكەن. باتىر كەيىنگى ۇرپاعىنا وسى ارادان قوزعالماڭدار دەسە, قادىرىن بىلگەنى, باسقاعا قيماعانى شىعار.
ارعاناتىدان بولىنگەن بۇيرەك توبەلەردىڭ ەتەگىندە بۇلاق سىڭعىر قاعادى. ال تاۋ بيىگىنەن دالا بۇركىتى ارىلمايدى, شىرقاۋ كوككە جۇتىلىپ بارىپ, تومەنگە كەزەك-كەزەك قۇيىلادى.
التى الاشتا تالاي-تالاي ارۋاقتى باتىرلار بولعان. سولاردىڭ ىشىندە ارقانىڭ التىن ءتاجى – ارعاناتىدا دامىلداعانى جوق. اۋليە بيىكتىڭ توپىراعى تەك ارالباي باتىرعا بۇيىرىپتى. كيەلى جەرگە ارۋاقتى يە كەرەك بولعان شىعار.
الدان سمايىل, جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. استانا.
سۋرەتتى سالعان ن.اشتەما.