پوليگون

سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا – 20 جىل

وسىناۋ ءبىر قاتقىل ءسوز قۇلاققا جاعىمسىز ەستىلەدى. «سوعىس» دەگەن سوزبەن اعايىنداس. ونىڭ ارعى جاعىنان ادامدارعا جاسالعان قيانات, قاۋىپ-قاتەر, قاسىرەت داۋىسى ەستىلىپ, جانىڭدى تۇرشىكتىرەدى. سوعىس تا تالاي ءومىردى جالمايدى. بىراق ودان كەيىن سول سوعىس اكەلەتىن ءولىمنىڭ توقتايتىنى بار. ال پوليگوننىڭ جايى وزگەرەك. ونىڭ ءولىم سەپكەن قاسىرەتى جالعاسا بەرەدى. ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن. سويتسە دە سول پوليگوننىڭ جابىلعانى جاقسى. قاسىرەتتىڭ كوزى جويىلادى. توقتاتقانعا, جاپقانعا مىڭ العىس, دەيدى حالىق. حالىققا قاسىرەت اكەلگەن ۇلكەن سوعىس­تار­دى توقتاتقان تۇلعالارعا سول حالىق راحمەتىن ايتادى, تاريح دەيتىن ادامزات جادى ونى ەستە قالدىرادى. ءتىپتى كەشەگى وتكەن ەكىنشى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنا سەبەپشى كىمدەر دەگەندە, تاريح ي.ءستاليننىڭ, ف.رۋزۆەلدتىڭ جانە ۋ.چەرچيلدىڭ ەسىمدەرىن ەسكە سالادى. ولاردى ادامداردى قىرىپ-جويعان سوعىستى, ميلليونداردى قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراتقان سوعىستى توقتاتقاندار دەپ ەسەپتەيدى. سول حح عاسىر يادرولىق قارۋ دەگەن كەسەپات­تى دا دۇنيەگە الىپ كەلدى. سول قارۋ كەڭىنەن قولدانىلماي جاتىپ, ءوزىنىڭ پايدا بولۋ كە­زەڭىندە-اق اينالاسىنا ءولىم سەپتى. سىناقتار, سول سىناق وتكىزەتىن جەر – پوليگوندار پايدا بولدى. سونداي قاسىرەتكە الەمنىڭ ءبىراز جەرى, ونىڭ ىشىندە قازاق جەرى – حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى دۇنيەگە كەلگەن سەمەي جەرى دە ۇشىرادى. بۇل قاسىرەت حالقىمىزدىڭ جانىنا قاتتى باتتى. ۇلى زامانداسىمىز ولجاس ءسۇ­لەي­مەنوۆ ايتقانداي, «ءبىز سوعىستىڭ اياقتال­عا­نىنا 40 جىل بولدى, 40 جىل بەيبىت ءومىر ءسۇ­رۋ­دەمىز دەپ كەلدىك, سويتسەك, سوعىس اياقتالماپتى, 40 جىل بويى ءۇن-ءتۇنسىز, قاتىگەز سوعىس ءجۇرىپ جاتىپتى». سىناق ايماعىندا. پوليگوندا. سول «ءۇن-ءتۇنسىز, قاتىگەز سوعىستى» قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ءوزىنىڭ 1991 جىلعى 29 تامىزداعى جارلىعىمەن توقتاتتى. جوعارىدا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى توق­تاتۋعا مۇرىندىق بولعان ەلدەردىڭ باسشى­لارى­نىڭ اتىن اتاپ, ولاردىڭ تاريح الدىن­داعى ەڭبەگىن ايتتىق. قازاق ەلى باسشىسىنىڭ ەڭبەگىن سولارمەن سالىستىرسا بولعانداي. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ – تەڭ­دەس­سىز وقيعا. ونى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باسشىسى جاپ­تى دەپ ماقتانامىز. ءالى كسرو-نىڭ قۇرامىن­دا بولا تۇرىپ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ مۇن­داي شەشىم قابىلداۋى راسىندا دا تەڭدەسسىز ەرلىك ەدى. بۇل شەشىمنىڭ ماڭىزى اۋقىمدى. ول حا­لىق­ارالىق مانگە يە. سەمەي يادرولىق سىناق پولي­گو­نىن جابۋعا بايلانىستى حالىق تالابى العاشقى كۇننەن باستاپ حالىقارالىق سيپات العانى بەلگىلى. ونىڭ «نەۆادا-سەمەي» دەپ اتالۋىندا دا ۇلكەن ءمان بار. ال پوليگوندى جابۋ جونىندەگى قازاق ەلىندە جاسالعان ۇلى شەشىمنىڭ بۇكىل الەمدىك مانگە يە بولۋى دا زاڭدى ەدى. بۇل – الەم جۇرتشىلىعىنىڭ تىلەگى. سول تىلەكتىڭ جۇزەگە اسۋىندا قازاق ەلى باسشىسىنىڭ تۇرعانى ۇلكەن ماقتانىشقا دا, باعاعا دا لايىق. اراعا ءبىر جىل سالىپ, اقش كونگرەسى دە نەۆادادا يادرولىق سىناقتى توقتاتۋعا شەشىم قا­بىل­داسا, وعان باستى سەبەپ – سەمەي پولي­گونى­نىڭ جابىلعانى ەكەنى ايدان انىق. سەمەي پو­ليگونىندا سىناق ءجۇرىپ جاتسا, اقش پارلامەنتىندە بۇل ماسەلە قارالماس تا ەدى. سىناق پو­لي­گونىن جابۋ قولداۋ تاپپاس تا ەدى. ودان كەيىن فران­تسۋزدار دا اقىلعا كەلىپ, 1995 جىلى وزدە­رىنىڭ تىنىق مۇحيت ارالىنداعى پوليگون­دارىن جابۋعا ءماجبۇر بولدى. مۇندايدا العان بەتتەرىنەن قايتا قويمايتىن قىتايلار دا 1996 جىلى وزدەرىنىڭ لوب-نور شولىندەگى پو­لي­گونىن جاپتى. ءوز ىستەرىڭدى, ەلىڭنىڭ تابىسىن باسقالار اتاپ ايتىپ جاتسا, ماقتانعانىڭ دا ءجون-اۋ دەيسىڭ. ول ەلدىڭ ابىرويى, حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن ءجايت. قازاقستان باسشىسىنىڭ سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقان كۇن – 29 تامىزدى جاپپاي قىرىپ جوياتىن قارۋلار­دى جويۋدىڭ ءبۇ­كىل­الەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ ءجو­نىندەگى ۇسىنى­سىنىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان قولداۋ تابۋى دا بىلگەن ادامعا ۇلكەن باعا. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, قازاق دەيتىن حالقىمىزدىڭ ىزگى نيەتىن بۇكىل الەمگە پاش ەتكەن بۇل وقيعانى بولاشاق ۇرپاق اركەز ەسكە الاتىن بولادى. يادرولىق قارۋدىڭ پايدا بولۋىن, وعان قار­سى كۇرەستى ادامزات ەشقاشان ۇمىتپايدى. الدا بۇل قارۋ جۇمسالماسىن دەيىك, قازىرگە دەيىنگى تاريحىنىڭ ءوزى ادام شوشىرلىق. حيروسيما مەن ناگاساكيدىڭ ءوزى جان تۇرشىكتىرەدى. جاي سىناقتاردىڭ ءوزى حالىققا ۇلكەن قاسىرەت بولىپ ءتيىپ وتىر. ال قازىرگە دەيىن جيناقتا­لىپ قالعان 41 735 يادرولىق وقتۇمسىقتىڭ كۇشى جەر شارىن ءبىر ەمەس-اۋ, ءجۇز مارتە جويا الادى ەكەن. سول جويقىن قارۋدى جويۋدىڭ باستاماشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىز بولىپ وتىرعانى دا ەلىمىزگە, حالقىمىزعا, ۇلتىمىزعا ابىروي. ءبىز ايتىپ, باسقالار قولداعان كۇندى العاش رەت اتاپ وتەتىن ۋاقىت تا جاقىنداپ كەلەدى. بي­ىل­عى اتاۋدىڭ دا ءجونى بولەك – سول حالىققا قاسى­رەت بولىپ جابىسقان سەمەي يادرولىق سى­ناق پوليگونىنىڭ قۇرىلىپ, وندا 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى ءتۇرلى سىناقتار, ياعني جارى­لىستار جاسالعاننان كەيىن ونى ءبىرجولا جابۋ جونىندە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعى شىققانىنا دا 20 جىل تولىپ وتىر. تاجالعا توسقاۋىل قويىلعاندا, ونىڭ نەندەي سۇمدىق ەكەنىن, ونىڭ قالاي پايدا بولعانىن دا بىلگەن ءجون. سول ماقساتتا وقىرمان قاۋىمعا ءبىراز ماعلۇمات ۇسىنۋدى ءجون سانادىق. سەمەي سىناق پوليگونى – الەمدىك ميليتاريستىك ساياساتتىڭ, قارۋلانۋ باسەكەسىنىڭ سالدا­رى. سول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ايا­عىن­دا اقش جاپونيادا العاش رەت اتوم بومباسىن جا­رىپ, حالىقتى قانعا بوكتىردى. ءتىرى قالعان­دارىن اۋرۋعا شالدىقتىردى. وسى ارەكەتىمەن ول ءوزىنىڭ باس­قالاردان كۇشتى ەكەنىن دالەلدەدى. دالەل­دە­گەن­دە, وزىنە مويىنسۇنۋدى تالاپ ەتتى. ال اقش-تىڭ باستى قارسىلاسى – كوممۋنيستىك كسرو ونى مويىنداعىسى كەلگەن جوق. موي­ىن­داماۋدىڭ ءبىر-اق جولى بار – سونداي بومبانى ءوزى جاساپ شى­عا­رۋ. ول ءۇشىن الدىمەن ونى سى­ناپ كورەتىن جەر كەرەك. ول جەر قازاقستاننان تابىلدى. تابىل­عاندا, وندا تۇرىپ جاتقان حالىقتان سۇراعان دا جوق. سىناق جۇرگىزۋگە قولايلى دەپ, قازاقتىڭ ەڭ ءبىر قاسيەتتى جەرىن ويىپ تۇرىپ الدى. ول كەزدە وعان قارسىلىق كورسەتۋ دەگەن بول­مايتىن. ونىڭ ۇستىنە بۇل زۇلماتتىڭ قان­داي قاسىرەت اكەلەتىنىن دە ءبىلىپ جاتقان حالىق جوق ەدى. شەشىم قابىلداعان كوكپ وك مەن كسرو ۇكىمەتى (قاۋلى 1947 جىلعى 21 تامىزدا شىقتى) ونى بىلمەدى ەمەس-اۋ, ءبىلدى. بىراق حالىقتى ايامادى. سول قاۋلى بويىنشا, الدىمەن تاۋلى سەيس­ميكالىق ستانسا (№905 نىسان) قۇرىلىپ, ءبىر جىلدان كەيىن ول كسرو قارۋلى كۇشتەرى مي­نيسترلىگىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋ پوليگونى دەپ اتالسا, اقىرىندا №2 مەملەكەتتىك ورتالىق عىلى­مي-زەرتتەۋ پوليگونى دەگەن اتقا يە بولدى. مۇندا №52 605 اسكەري بولىمشە كوشىپ كەلدى. ەرتىستىڭ سول جاعاسىندا, سەمەي مەن پاۆلودار وبلىستا­رى­نىڭ تۇيىسكەن جەرىندە, باتىسىندا قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىراز بولىگىن الىپ جات­قان ايماقتا كۇن-ءتۇن دەمەي قاربالاسقان قۇ­رىلىس جۇمىس­تارى ءجۇردى. ونىڭ ءبارى حا­لىقتىڭ كوزىنەن تاسا ەدى. جۇرت وزەننىڭ جاعا­سىندا قالا ورناعانىن, تاۋلى-جازىقتى جەرلەردە نەبىر نىسانداردىڭ بوي كوتەرگەنىن بىلگەن دە جوق. بىلدىرمەدى. ءسويتىپ, 1949 جىلدىڭ شىلدەسىندە سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى اتوم بومباسىن سى­ناپ كورۋگە دايىن بولدى. بۇل «ايتۋلى وقيعا» سول جىلعى 29 تامىزدا تاڭعى ساعات 7-دە جۇزە­گە استى. سەمەي پوليگونىندا اتوم بومباسىن جارۋ كسرو دەيتىن ەلدى قايتادان اقش دەيتىن ۇلى دەرجاۆانىڭ قاتارىنا كوتەردى. ول يادرولىق قارۋى بار ەلگە اينالدى. بۇعان ادەتتە «الەمدىك دەڭگەيدەگى اسا ما­ڭىز­دى ساياسي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق وقيعا» دەگەن سيپاتتاما بەرىلىپ جاتادى. شىن ءمانىن­دە دە سولاي ەكەنى داۋسىز. ءبىزدىڭ جانىمىزعا باتاتىنى – سول جارىلىستان جەرىمىز ءب ۇلىندى, ادامدارى­مىز قاسىرەت شەكتى. جەردىڭ ءب ۇلىن­بەۋىن, ادام­دارعا قاسىرەت اكەلمەۋىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ جاساعاندا, مۇنداي وقيعانى ماق­تانىش ەتۋگە دە بولار ەدى. كسرو دەيتىن الەم­دەگى ەڭ جەرى كوپ الىپ ەلدە ادامدار زارداپ شەك­پەيتىن جەر دە تابىلار ەدى. سولتۇستىك مۇز­دى مۇحيتتاعى ارالداردى ايتپاعاندا, ادامدار سيرەك تۇراتىن سىبىردەن, تايگادان ورىن تابىلار ەدى. امال جوق, بولار ءىس بولعاننان كەيىن, سول سىناق پوليگونى جايىندا تولىعىراق ماعلۇ­مات بەرۋ ماقساتىندا وندا جۇزەگە اسىرىلعان جۇمىستى ايتقان دا ءجون. سەمەي سىناق پولي­گونى يادرولىق جارىلىستاردى جۇزەگە اسىرۋدا كولەمى جاعىنان دا, سانى جاعىنان دا, تەحنو­لوگيالىق دەڭگەيى جاعىنان دا الەمدەگى ەڭ ءۇل­كەن دە وزىق سىناق ورنىنىڭ ءبىرى بولدى. ال­عاشقى اتوم بومباسىن سىناۋ 1949 جىلى ءوت­كىزىلسە, 1953 جىلعى 12 تامىزدا تەرمويادرولىق قۇرىلعى سىنالدى, ال 1955 جىلى 29 قاراشادا سۋتەگى بومباسى جارىلدى. 1951 جىلى 18 قا­زان­دا اتوم بومباسىن ۇشاقتان تاستاپ جارۋ سى­نالدى. جالپى, 1949 جىل مەن 1989 جىل اراسىندا 456 يادرولىق سىناق (616 جارىلىس) جاسالدى. سەمەي سىناق پوليگونىندا يادرولىق قارۋ­لاردى سىناۋدى ەكى كەزەڭگە بولۋگە بولادى. ءبىرىنشى كەزەڭى – 1949 – 1962 جىلداردا يادرولىق جارىلىستاردى اۋادا جانە جەر ۇستىندە جۇرگىزۋ بولسا, ەكىنشى كەزەڭى – 1962 – 1989 جىل­داردا جەر استىندا (شتولنيالار مەن ۇڭ­عىمالاردا) جۇرگىزىلدى. سىناقتى اۋادا, جەر بە­تىندە جاساعاندا قورشاعان ورتانىڭ راديا­تسيا­لىق لاستانۋى كوبىرەك بولادى. سونى ەسكەرىپ, كەيىنگى جىلدارى جەراستى جارىلىس­تارى­نا كوبىرەك نازار اۋدارىلدى. سەمەي پوليگو­نىن­دا تەك يادرولىق جارىلىستار عانا سىنال­ماي, حيميالىق جارىلىس زاتتارىن پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزىلەتىن جارىلىستار دا سىنالدى. مۇنداي جارىلىستار سانى دا از ەمەس – 175. وسىناۋ جارىلىستاردى سىناۋعا سەمەي پو­ليگونى ايرىقشا ىڭعايلى ەدى. اۋاداعى جا­رىلىستار «تاجىريبە دالاسى» الاڭىندا وتكى­زىل­دى. بۇل كۋرچاتوۆ قالاسىنان 50 شاقى­رىم­داي جەردەگى اينالاسىن تاۋ قورشاعان, ديامەترى 20 شاقىرىمداي, 300 شارشى شاقىرىمداي جەردى الىپ جاتقان عاجايىپ جازىق جەر ەدى. اتوم بومباسى دا, تەرمويادرولىق بومبا دا, سۋتەگى بومباسى دا وسىندا سىنالدى. 116 جارى­لىستىڭ 86-سى اۋادا, 30-ى جەر بەتىندە جاسال­دى. مۇندا جەردىڭ راديواكتيۆتىك لاستانۋى ايرىقشا كۇشتى بولدى. كوپ سىناق وتكىزىلگەن جەر – «بالاپان» الا­ڭى. مۇنداعى جارىلىستار ۇڭعىمادا جاسالدى. ونىڭ اۋانى راديواكتيۆتى لاستاۋى جەر بەتىندەگى جارىلىستارعا قاراعاندا الدەقايدا ءتو­مەن. سويتسە دە بۇل الاڭنىڭ پوليگوننىڭ شەتىندە بولعانى, ەلدى مەكەندەرگە جاقىندىعى اي­تارلىقتاي قاۋىپتى ەدى. سونىمەن قاتار, جەر­استى جارىلىسىنان زيان از دەگەن جەلەۋمەن اسا قۋاتتى سىناقتار جۇرگىزىلدى. سونداي كۇشى 140 كت (كيلوتوننا) جارىلىس سالدارىنان ديامەترى جارتى شاقىرىمداي, تەرەڭدىگى 100 مەترلىك «اتوم كولى» پايدا بولعان. جەراستى جارىلىسى زيانسىز دەگەنمەن, وندا كۇتپەگەن جاعدايلار دا ورىن الىپ, جەرگىلىكتى ايماقتىڭ راديواكتيۆتىك لاستانۋىنا جول بەرىلگەنى دە بار. 4 ۇڭعىمادا سونداي جاعداي بولدى. ءسىرا, سودان دا بولار, ۇڭعىماداعى جا­رىلىستار­دىڭ ءبىرازى بۇدان كەيىن سىناق پو­ليگونىنىڭ ورتاسىنا تامان ورنالاسقان «سا­رى­وزەن» الا­ڭىن­دا وتكىزىلگەن. سوعان جاقىن جاتقان مىر­جىق تاۋىندا دا جەراستى جا­رىلىسى جاسالدى. سەمەي سىناق پوليگونى دەگەندە, كوڭىلگە ورا­لاتىن ءبىر اتاۋ بار. ول – دەگەلەڭ تاۋى. كوركىمەن دە, ول تۋرالى ايتىلاتىن اڭىزىمەن دە جۇرت نا­زارىن اۋداراتىن اسەم تاۋ. ءوزىنىڭ ەلگە كەلگەن ءبىر ساپارىندا اياۋلى جازۋشى, ابىز اتامىز ساپار­عالي بەگالين سول دەگە­لەڭگە بارعىسى كەلەدى. ارينە, سىناق زامانىندا اسكەريلەر ونى جىبەرمەيدى. سوندا ساپەكەڭ: «ماعان كوڭىل ايتىڭدار, مەن دەگەلەڭىمنەن ايرىلعان ەكەنمىن», دەپتى. راسىندا دا, تابيعاتتىڭ دەگەلەڭدەي كەرەمەتىن سول جارىلىستار زامانىندا اياماي-اق جارا­لا­عان ەدى. وندا ورتاشا جانە شاعىن قۋاتتى جا­رىلىستار جاسالدى. ول ءۇشىن تاۋدىڭ ءون بويىن تىلگىلەپ, شتولنيالار قازدى. ديامەترى 3 مەتردەي بولاتىن ۇڭگىرلەردىڭ ۇزىندىعى كەيدە بىرنەشە  شاقىرىمدارعا جەتەتىن. سوعان زاريادتار سالى­نىپ, ونى جارىپ, تاۋدىڭ جۇرەگىن سولقىلداتقان. 209 مارتە! تاۋدى شۇرىق تەسىك ەتكەن. پوليگوننىڭ باسقا ايماقتارىندا دا سىناق وتكىزەتىن الاڭدار بولدى. «اقتامبەرلى» الا­ڭىن­دا تولىق ەمەس تىزبەكتى رەاكتسيالارعا ءتا­جى­ريبە جاسالدى. «تەلكەم» الاڭىندا ونەر­كا­سىپ­تىك جارىلىستاردىڭ تەحنولوگياسى سىناقتان ءوتتى. بۇل پوليگوندا ءالى دە تالاي سىناقتار جاساۋ كوزدەلگەن ەدى. بۇرىنعىلارى ازداي, «جاڭا» دەپ اتالاتىن اۋقىمدى جەردى الىپ جاتقان الاڭ ازىرلەنگەن. وندا تالاي قۇرال-جابدىقتار ورناتىلدى. بالكىم, بۇرىنعى­لار­دان دا زورىراق سىناقتار جۇرگىزىلەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن, بىراق وندا, قۇداي جارىلقاپ دەيىك, رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ كوزسىز ەرلىگىنىڭ ارقا­سىندا سىناق جابىلىپ, زۇلماتتىققا جول بەرىلمەدى. پوليگوننىڭ كومەيىنە قۇم قۇيىلدى. سەمەي سىناق پوليگونى دەگەندە, ءبىزدىڭ ويى­مىز­عا يادرولىق جارىلىستار, اتوم, تەرمو­يادرو­لىق, سۋتەگى بومبالارىنىڭ جارىلىستارى ورالا­دى. كوزىمىزگە جارىلىستان پايدا بولعان ساڭى­راۋ­قۇلاقتار ەلەستەيدى. ال مۇندا كەڭ كولەمدى رەاكتورلىق سىناقتار دا بولدى. 1958 جىلدان باستاپ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى­مەن مۇندا يادرولىق زىمىراندىق دۆيگاتەلدەردى (يازد) جانە يادرولىق ەنەرگودۆي­گا­تەلدىك قون­دىرعىلاردى (ياەدق) سىناقتان وتكىزۋ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سول يازد جانە ياەدق, سونداي-اق ولاردىڭ جەكە توراپتارىن سىناۋ ءۇشىن پوليگوندا 1961 جىلى جىلۋلىق نەيتروندا جۇمىس ىستەيتىن يمپۋلستىك گرافيتتىك رەاكتور (يگر) پايدالانۋعا بەرىلدى. باسقا دا سىناقتاردى جۇرگىزۋ ءۇشىن 1962-1970 جىلداردا «بايكال-1» رەاكتورلىق كەشەنى جاسالدى. بۇل سىناقتاردىڭ اسكەري قارۋلار جاساۋ ءۇشىن عانا ەمەس, وندىرىستىك تە ماڭىزى بار ەدى. ولار كسرو دەيتىن الىپ ەلدىڭ جەر-جەرىندە قۋات وندىرەتىن رەاكتورلىق قوندىرعىلار جۇيە­سىنىڭ دامۋىنا, ونىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ نەگىزىن بەلگىلەۋگە كەڭ جول اشتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اسا ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى, ول بەلگىلى دارەجەدە حالىقتىڭ يگىلىگىنە دە جاراتىلدى. سويتسە دە بۇل سىناقتار دا, ولاردىڭ سانى 200-دەن اسادى, راديواكتيۆتىك لاستاۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, پوليگون ايماعىن ايتارلىقتاي ءبۇلدىردى. پوليگون... وسى ءبىر سوزدەن تەك جاماندىق ەسىتىلەتىندەي بولادى. جاقسى نارسە ىزدەۋگە كوڭىلىڭ داۋالامايدى. جاقسى ءبىر ءسوز ايتۋعا اۋزىڭ بارمايدى. وسىندا جۇرگىزىلگەن وراسان زور عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى تۋرالى جاق اشپايمىز. سىناقتان كورگەن قاسىرەت ولاردىڭ بارلىعىن كولەگەيلەپ كەتەدى. شىندىق ءۇشىن كەيدە سونى دا ايتا كەتۋ كەرەك-اۋ دەگەندە, وسى جۇرت ونى قالاي قابىلدايدى دەپ كۇدىكتە­نە­مىز. مىناۋ ادامنىڭ ءوزى سول سىناق پولي­گونىنىڭ اشىلعانىن قۇپتاپ وتىرعان جوق پا دەپ ايتادى دەپ سەسكەنەمىز. مۇنى دا ازاماتتىق كوزقاراس رەتىندە قا­بىلداۋعا بولار. ال شىندىققا جۇگىنگەندە, سەمەي سىناق پوليگونىندا الەمدىك دەڭگەيدە اسا زور عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىل­دى. ول جۇمىستار يادرولىق قارۋلاردىڭ جويقىن كۇشتەرىن انىقتاۋمەن قاتار, ودان قورعانۋدىڭ دا جولدارىن كورسەتۋگە قىزمەت ەتەدى. مۇندا جالپى ادامزاتقا قاجەتتى اتوم ەنەرگياسىن ءوندىرۋ مەن پايدالانۋدىڭ سان-سالاسى بوي­ىن­شا اسا تەرەڭ جۇمىستار ناقتى ىسپەن, ءتاجىري­بەمەن ۇشتاستىرىلدى. وعان تالاي عىلىم سالالارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. سونىڭ ءبارىن سارالاپ, سالالاپ ايتىپ شىعۋ دا وڭاي ەمەس. وسىناۋ جۇمىستاردىڭ اۋقىم­دىلى­عى­نا دالەل رەتىندە وعان قاتىسقان ءۇش عالىمدى اتاپ كەتسەك تە وقىرماننىڭ كوپ ءنار­سەگە كوزى جەتەر ەدى. سەمەي سىناق پوليگونىندا سىناق جۇمىستارىنا التى جىل بويى (1949 – 1955) يگور ۆاسيلەۆيچ كۋرچاتوۆ (1903 – 1960) باسشىلىق ەتتى. كوزى قاراقتى ادامعا ونى تانىستىرىپ جاتۋ ارتىقتاۋ, سويتسە دە قىسقاشا ايتايىق. حح عاسىردىڭ ۇلى فيزيگى. كسرو-داعى اتوم عىلىمى مەن تەحنيكاسى جونىندەگى جۇمىستاردى ءبىرىنشى ۇيىمداستىرۋ­شى جانە جەتەكشىسى. اكادەميك. ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى. العاشقى كەڭەس تسيك­لوترو­نىن جاساۋشى. اتوم ەنەرگەتيكاسى ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ديرەكتورى. وسىنداي ادام پوليگوندا التى جىل جۇمىس ىستەدى دەگەننىڭ ءوزى مۇنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ الەمدىك دەڭگەيىن اڭعارتادى. ونىڭ ەسىمى سىناق پوليگونىنىڭ استاناسى سانالاتىن كۋرچاتوۆ قالاسىنا بەرىلگەن. وندا ۇلى فيزيكتىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بار. تاعى ءبىر ۇلى فيزيك, اكادەميك يۋلي بوريسوۆيچ حاريتون (1904 – 1996) دا اتى تاريحتا قالاتىن عالىم. ول – العاشقى اتوم بومباسىن جاساۋشى. ءۇش مارتە ەڭبەك ەرى. لەنيندىك جانە ءۇش مارتە مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋ­رەاتى. العاشقى اتوم, تەرمويادرولىق سىناقتاردى جاساۋدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن. اندرەي دميتريەۆيچ ساحاروۆتى (1921 – 1989) الەم جۇرتشىلىعى يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەسكەر, ۇلى دەموكرات رەتىندە كوبىرەك بىلەدى. عالىمدىعى استە دە ودان كەم ەمەس. اكا­دەميك. ءۇش مارتە ەڭبەك ەرى. لەنيندىك جانە ءۇش مارتە مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى. ءبارى دە وعان عىلىم ءۇشىن بەرىلگەن. ەڭ باستىسى – سۋتەگى بومباسىن جاساۋشى. سەمەي پوليگونىندا سول قارۋدى سىناۋعا قاتىس­قان. بالكىم, سول قارۋدىڭ الاپات كۇشىن وسى پوليگوندا ءوز كوزىمەن كورگەن سوڭ دا شىعار, كەيىن ءوز ءومىرىن وسىناۋ قارۋلارعا تىيىم سالۋ جولىنداعى كۇرەسكە ارنادى. اتوم قۋاتى قىرىپ-جويۋعا ەمەس, جاسامپازدىققا قىزمەت ەتۋ كەرەك دەگەن يدەيا ءۇشىن كۇرەستى. ءيا, سەمەي سىناق پوليگونىندا ۇلكەن عى­لى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وعان اسا زور ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا دا جاسال­دى. پوليگوندى جاپقاندا, ول قايدا قالماق؟ پاراساتتىلىققا جۇگىنگەندە, وندا قالىپ­تاس­قان عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتى حالىق يگىلىگىنە پايدالانۋ كەرەك ەدى. سسپ-نى جابۋ تۋرالى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىنىڭ ەكىنشى تارماعىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە «...سەمەي سىناق پوليگونىن وداقتىق-رەسپۋب­لي­كا­لىق عى­لى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ» تاپ­سىرىلدى. ول ءالى وداق بار كەز ەدى. ءتىپتى سول وداققا دا پاراساتتىلىق جولىن كورسەت­كەن­دەي شەشىم ەدى بۇل. ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاعى دا پرەزيدەنتتىڭ جار­لى­عىمەن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق (ۇياو) قۇرىلدى. سەمەي پوليگونى ورنالاسقان جەر – حال­قىمىزدىڭ قۇيقالى جەرى. وكتەمدىكپەن ودان تار­تىپ الىنعان جەر قايتادان حالىققا قاي­تارىلۋى ءتيىس. ول – جارالانعان جەر. الدىمەن جاراسىن جازۋ كەرەك. ونى جازۋ ءۇشىن وسى سىناق پولي­گونىندا جاسالعان ۇلكەن عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت پايدالانىلعانى ءجون. وسى ماقساتتا قۇرامىنا يادرولىق فيزيكا, اتوم ەنەرگەتيكاسى, گەوفيزيكالىق زەرتتەۋلەر, را­ديا­تسيالىق قاۋىپ­سى­ز­دىك جانە ەكولوگيا ينس­تيتۋتتارى جانە «بايكال-1» رەاكتورلىق كەشەنى كىرەتىن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قىرۋار جۇمىس اتقاردى. حالىقارالىق عىلىمي قاۋىم­داستىقپەن بىرلەسە وتىرىپ ۇياو سەمەي سىناق پوليگونىنداعى جانە وعان جاقىن ايماقتاعى رادياتسيالىق جاعدايدى جان-جاقتى زەرتتەپ, ۇلكەن اقپاراتتىق ماعلۇماتتار جي­ناق­تادى. سىناق الاڭدارىنداعى نىساندار دەميلي­تاريزا­تسيالاندى, ياعني شتولنيالار مەن ۇڭعى­مالار جويىلدى. سول جان-جاقتى زەرتتەۋلەردىڭ, سىناق زار­داپتارىن جويۋ جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا سسپ اۋماعىندا بولعان جەردىڭ 80 پايىزدىق كولەمىن شارۋاشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزۋگە قاي­تارۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. شارۋا­شى­لىق دەگەندە, بۇل ايماق ەجەلدەن بەرەكەلى قو­نىس, مىڭعىرعان مال وسكەن جەر ەكەنى ءوز ال­دى­نا, وندا قازبالى بايلىق تا كوپ: التىن, مارگانەتس, فليۋوريت, تاسكومىر, مىس, موليبدەن كەندەرى بار. قازىر قاراجالدا فليۋوريت ءوندىرىلىپ جاتىر. ول ەلىمىزدە وسى جەردە عانا كەزدەسەدى. «بالاپان» سىناق الاڭىندا مىس-موليبدەن وندىرىلەدى. ال قاراجىرا كومىر كەن ورنى ءبىراز جىلدان بەرى وسى ايماقتىڭ تۇرعىندارىن وتىنمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. ونىڭ قورى – 1,2 ميلليارد توننا, جىل سايىن 3 ميلليون توننا كومىر وندىرىلەدى. ۇياو كوپ جۇمىس اتقارىپ جاتىر. ونىڭ ءبىر عانا كورىنىسى – سول ورتالىقتىڭ باس ديرەك­تو­رى, اكادەميك قايرات قادىرجانوۆ باستاعان ءبىر توپ عالىم يادرولىق جانە رادياتسيالىق فيزيكا سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەر جانە ولاردىڭ نەگىزىندە يادرولىق جانە رادياتسيالىق تەحنولوگيالار قۇرۋداعى جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. بۇل جۇمىستار الەمدىك عالىمدار تاراپىنان جوعارى باعالانۋدا. قاسىرەتكە اينالعان ايماق ەندى قايتا سەرگىپ, قايتا تۇلەپ, حالىققا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. وسى جولدا قىرۋار ءىس تىندىرىلدى. ونى بۇكىل الەم باعالاپ وتىر. الدە قىزعانىش, الدە جەتەسىزدىگىنەن بولار, سول ءىستى ەلەگىسى كەلمەيتىندەر, ەڭ بولماعاندا ايتەۋىر ءبىر جامانداپ كورسەتكىسى كەلەتىندەر دە بار. اركىم – ءوز نيەتىنىڭ ق ۇلى. پوليگون. يادرولىق سىناق پوليگونى. ونى ادامزات ۇمىتپاۋعا ءتيىس. وسى جەردە سسپ نىساندارى كەشەنىنە يۋنەسكو-عا تىركەلگەن ەسكەرتكىش مارتەبەسىن بەرۋ كەرەك دەگەن دە پىكىردىڭ جانى بار. بۇل ەلىمىزدىڭ ز ۇلىمدىققا قارسى كۇرەسىنىڭ, قاسىرەتتى يگىلىككە اينالدىرۋ جولىنداعى قادامدارىنىڭ ەسكەرتكىشى بولار ەدى, ەلىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالار ەدى. 29 تامىزدى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىز عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى ادامزاتقا قارسى جاسالعان ز ۇلىم قارۋلاردى جويۋ كۇنى رەتىندە اتاپ وتەدى. ونىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تۇرعانى – ماقتانىش. ماماديار جاقىپ.