قازاقستاندا «كىشى توڭكەرىس» ورناتپاق بولعان قانقۇيلى باسشى ف.گولوششەكيننىڭ اپەرباقان ساياساتىنان حالىقتىڭ جاپپاي اشارشىلىققا ۇشىراعانى وشپەس اقتاڭداق بولىپ قالعانى اقيقات. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن جالاڭ ۇراندى جالاۋلاتقان جەرگىلىكتى شولاق بەلسەندىلەردىڭ «شاش ال دەسە باس الاتىن» ارەكەتىنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارماسىن تۇسىنگەن حالىقتىڭ كوتەرىلىس جاساۋدان وزگە امالى دا قالماعان ەدى. ناق 1931 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا ابىرالى وڭىرىندەگى 12 اۋىلدا بىرىنەن كەيىن ءبىرى بۇرق ەتە تۇسكەن حالىق نارازىلىعى تاريحتا قالعان بەس كوتەرىلىستىڭ (شىڭعىستاۋ, شۇبارتاۋ, سوزاق, اداي كوتەرىلىستەرىنەن بۇرىن) العاشقىسى بولىپ سانالادى. مۇنى بەلگىلى مۇراعاتتانۋشى-تاريحشى بولاتبەك ناسەنوۆ «ابىرالى-سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى كوپتومدىقتىڭ 9-توم, 14-كىتابىندا اتاپ كورسەتكەن. «1931 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىز ايلارىندا قازاق ەلىندە تۇڭعىش رەت سوۆەت وكىمەتىنىڭ ورەسكەل ساياساتىنا نارازىلىق كورسەتكەن ابىرالى اۋدانىنىڭ قوزعالىسى قاندى كوتەرىلىسكە اينالدى» دەيدى زەرتتەۋشى ءوز ەڭبەگىندە.
تاريحتا «ابىرالى كوتەرىلىسى», «قامبار كوتەرىلىسى» دەگەن اتاۋلارمەن قالعان بۇل نارازىلىقتىڭ سالماعى تىم ارىدا جاتىر. ونى ناقتى جىلىكتەپ تالداۋ ءالى دە كوپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىندىگى راس. بەلگىلىسى – ەت جوسپارىنىڭ ورىندالۋىن شامادان تىس تالاپ ەتۋى جاقسىلىققا اپارمايتىنى كورىنىپ تۇرعان ەدى. اۋەلگىدە 8745 توننا, كەيىننەن 3379 توننا ەت وتكىزىلۋگە مىندەتتەلگەنى تىپتەن اقىلعا سىيمايتىن جاي ەدى. ويتكەنى, اۋقاتتىلارى تۇگىلى ورتا شارۋانىڭ ءوزىن دە ءىرىلى-ۇساقتى مالىنان ايىرىلعان ەلدەن مۇنشالىقتى ەتتىڭ تالاپ ەتىلۋى تىپتەن مۇمكىن ەمەس-تى. الايدا شاش ال دەسە, باس الاتىن ءاسىرە قىزىل ناۋقانشىلدىققا بوي ۇرعان شولاقبەلسەندىلەر «سەنىمدى اقتاۋعا» بىردەن كىرىسەدى. بىراق, مۇنىسى ابىرالى اۋدانىنداعى 12 اۋىلىنداعى حالىقتىڭ تۇگەلدەيىنىڭ كوتەرىلىسكە شىعۋىنا تۇرتكى بولدى.
اۋداننىڭ شىعىس جاعىنداعى 2, 3, 5, 7, 12 جانە 14- اۋىلدارداعى قوسقان بىتەباەۆ, تۇسكەي سماعۇلوۆ, ت.ب. باستاعان 700-دەي ادامى اۋدان ورتالىعى – قاينارعا شابۋىل جاساعان. سەبەبى, شولاق بەلسەندىلەردىڭ شتابى وسى جەردە ورنالاسقان ەدى. الايدا قارۋلى وترياد كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. كەرىسىنشە, قارۋلى وتريادپەن قاقتىعىستان كەيىن ۇساق توپتارعا بولىنەدى دە كۇشى السىرەي باستايدى.
زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگىنەن ءمالىم بولعانداي, 1931 جىلى ماۋسىمدا وگپۋ اسكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن ولاردىڭ ءبارى تۇتقىندالىپ, جاۋاپقا تارتىلدى. اۋداننىڭ ءسولتۇستىك-باتىس جاعىنداعى 4-6 اۋىلدا ىسقاق كەمپىرباەۆ باستاعان 300-دەن استام شارۋالار (قازىرگى قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانى “باقتى”, “ەڭبەك”, “پروگرەسس” اۋىلدارىنىڭ جەرىندە) قارسىلىعى تەگەۋرىندى سيپاتتا ءوتىپ, كەڭەستىك اسكەرگە ءبىر ايعا دەيىن بەرىلمەدى. اۋداننان شىققان كوممۋنارلار وتريادىن (20 ادام) تۇتقىنعا الىپ, ۇكىمەتكە زورلىق-زومبىلىق ساياساتىن توقتاتۋ ءجونىندە تالاپ قويعان ولار ەلدەن تارتىپ الىنعان مال مەن استىقتى حالىققا قايتارتىپ بەرگىزدى. بىراق قارقارالىدان, سەمەيدەن كەلگەن وگپۋ-دىڭ تۇراقتى اسكەري بولىمدەرىنە ءتوتەپ بەرە الماي جەڭىلىسكە ۇشىراعان كوتەرىلىسشىلەردىڭ كوپشىلىگى قازا تاپتى. وسى كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى باستى ۇياسى №6 اۋىل بولىپ سانالادى جانە بۇل ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ بىردەن-ءبىر جەتەكشىسى كەمپىرباەۆ ىسقاقتىڭ اۋىلى بولاتىن. 1931 جىلى كۇزدە ابىرالى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان 500-دەن استام ادام جاۋاپقا تارتىلدى. تەك كەمپىرباەۆتىڭ جاساعىندا بولعانداردان 274 ادام سوتتالىپ, 85 ادام اتىلدى.
سول كەزدە 30 جاستا بولعان ىسقاق كەمپىرباەۆ جايىندا مۇراعاتتا مىناداي انىقتاما بەرىلگەن ەكەن. (سوزبە-ءسوز كەلتىرىپ وتىرمىز – اۆت.):
«كەمپەرباەۆ ىسكاك, 30 لەت, كازاح, پود.كسسر, ۋروجەن. اۋلا №6, ابرالينسكوگو ر-نا, پروپيس. ي جيۆەت تام مەستنوستي ايگەردجال, جەنات, 2-ە دەتەي, گراموتنىي, ب/پارت.:دو 1919 گودا زانيمالسيا تورگوۆلەي ۆ سەميپالاتينسكە, يمەيا سوبستۆەننىي دوم دجاناسەمەە, پري بەلىح پارتيزان الاش-وردىنسكوگو پولكا, ۆ پەرۆىە گودى سوۆۆلاستي بىل چلەنوم ۆكپ/ب, س 1920 پو 21 گود – زامەستيتەل پرەد.تەمەرچينسكوگو ۆولرەۆكوما, س 1923-24 يگ.زام.پرەد. ۆيكا-دەگەلەنسكوگو, س 26 پو 29 گ.گ اگەنت سەميپالاتينسكوگو «كوجسينديكاتا», س 1929 گودا پريەمششيك كوكچەتاۆسكوگو وتدەلەنيا رايجيۆسويۋزا, پەرەد ۆىستۋپلەنيە پرەد.اۋىلنوگو كوميتەتا سويۋز بەدنوتى, يمەل 3 لوشادي ي 3 كوروۆى, 12 كوز, زيموۆكۋ, يۋرتۋ» دەي كەلىپ ونىڭ ب ۇلىكتى باسۋعا بەتتەگەن قىزىل وتريادقا قالاي قاۋىپ توندىرگەنىنە دەيىن ايتىلادى.
جوعارىداعى دەرەككە سۇيەنسەك, كوتەرىلىس باسشىسى ىسقاق كەمپىرباەۆتىڭ زامان ىڭعايىن جاقسى تۇسىنگەن, كوزى اشىق, اۋقاتتى, ەرتە ەسەيگەن ازامات بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. 17 جاستان اسقان ءار ازاماتتى ءوز قاتارىنا تارتقان ول اينالاسىنا تۇگەلدەي ىقپالى ءجۇرىپ تۇرعان جانعا ۇقسايدى. قالامىزدىڭ سول جاق بولىگىندەگى الاش قايراتكەرلەرى باس قوسقان ۇيمەن بايلانىس ورناتۋىنىڭ ءوزى ونىڭ قوعامداعى جايلارعا بەي-جاي قاراي المايتىن, ەتى ءتىرى ەكەندىگىن كورسەتەدى. الايدا, ى.كەمپىرباەۆتىڭ اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە الاش قايراتكەرلەرىمەن قانشالىقتى جاقىن ارالاسقاندىعىن كورسەتەتىن دەرەكتەر ءالى دە جەتكىلىكسىز. دەگەنمەن, وسى ءوڭىردىڭ تاريحىنا تەرەڭدەي بويلاعان تاريحشى-زەرتتەۋشى «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى بولاتبەك ناسەنوۆتىڭ «ابىرالى-سارىارقانىڭ كىندىگى» اتتى كوپتومدىعىنان قۇندى ءمالىمەتتەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. تەك ولاردىڭ ارقايسىنا جەتە زەر سالىپ, اقيقاتىنا ودان دا ارىراق ءۇڭىلۋ ەندىگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە قالا بەرمەك.
ال بيىل تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەن ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعى قارساڭىندا «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى مارات قۇرمانبايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قاينار اۋىلىنىڭ ورتالىعىنان «بابالار ەرلىگى – تاۋەلسىزدىك تىرەگى» دەگەن اتپەن كەزەكتى تاقتاتاستىڭ ورناتىلاتىندىعىن دا اتاپ وتكەن ارتىق بولماس. وسىدان ءۇش جىل جىل بۇرىن قۇرىلعان «ابىرالى-دەگەلەڭ» قوعامدىق قورى سەمەي سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋدا كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ, اتوم سىناعىنىڭ قۇرباندارىنا ارنالعان مونۋمەنت پەن ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعانا وراي تاقتاتاستى دا تۇرعىزعان بولاتىن. ەندى ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعاندىعىنا 20 جىل تولۋ قارساڭىندا جانە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىنا ورايلاستىرىپ ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا 27 تامىز كۇنى سالتاناتتى تۇردە, ۇلكەن يگىلىكتى ءىس-شارا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعى ءبىزدى قۋانتۋدا. بۇل ءىس-شارا سەمەي قالاسى بويىنشا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعىنا 20 جارقىن ءىس» باعدارلاماسىنا ەنگىزىلىپ وتىر. بوي كوتەرۋىنە قازىردەن قام جاسالىپ جاتقان تاقتاتاستا ابىرالى وڭىرىندەگى اۋىلداردا كوتەرىلىس كەزىندە ۇشتىكتىڭ شەشىمىنە سايكەس اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر مەن سوتتالعانداردىڭ اتى-جوندەرى ەنگىزىلمەك. سوندىقتان دا, «كوتەرىلىسكە قاتىناسۋشىلاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى تاقتاتاس قۇرىلىسىنا ءبىر ادامداي ات سالىسار بولسا قۇبا-قۇپ» دەيدى «ابىرالى – دەگەلەڭ» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىلارى.
داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
سۋرەتتە: ابىرالى كوتەرىلىسىنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان «بابالار ەرلىگى –تاۋەلسىزدىك تىرەگى» اتتى مونۋمەنت.