ءCوز بەن جىردىڭ ۇلكەن ءبىر پاراسىنىڭ قاينار بۇلاعى, اسىل ءنارى – شىڭعىستاۋ باۋرايىندا عوي. ونىڭ اقيقاتتىعى ابايداي ايدىندى الىبى, شاكارىمدەي شەشەن شەجىرەسى, مۇحتارداي مۇحيتى بار تۇلعالاردا. دانالارىمىزدىڭ ءىزىن باسقان اقىلباي, ماعاۋيا, ولارمەن وكشەلەس كوكباي, شاكىر ۇلى اقىن جۇرتىنداعى زيالى شەجىرە, سۇڭعىلا شەشەن قاريالار مەكەنى. وسى تەكتى توپىراقتان ادەبي ورتاعا كەڭىنەن تانىلعان كامەن ورازالين, روللان سەيسەنباەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, مەرعالي يبراەۆ, تولەگەن جانعاليەۆ, تىنىشتىقبەك ءابدىكاكىموۆ, بەيبىت ساپارالى, مۇراتبەك وسپانوۆ سىندى اقىن-جازۋشىلار شىققان.
ءجۇز جىل كەيىن تۋىپپىن,
جىر ءتاڭىرى – ابايدان.
اتالاسپىن, جۋىقپىن,
مەن جاقىنمىن تالايدان, – دەپ جىرلاپ كەتكەن سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى دارىن يەسى مەرعالي جانعالي ۇلى يبراەۆ اباي الەمىنەن ءنار العان تالانت يەسى.
سىرشىل اقىن, دارىندى دراماتۋرگ, قارا ءسوزدىڭ قاس شەبەرى, قالامى توسەلگەن كوسەمسوزشى, تاماشا سازگەر, شەبەر كۇيشى, تاڭداۋلى ءانشى – بۇكىل ونەردى ءبىر ءوزى يگەرگەن ول «جوعالعان وزەن» رومان-ديلوگياسىنىڭ اۆتورى دا. بۇل شىعارما ءوزى ومىردەن وتكەن كوپ ۋاقىتتان سوڭ ءنوۆوسىبىر قالاسىندا ەكى توم بولىپ باسىلىپ شىقتى.
روماننىڭ تاقىرىبى جايلى مەرعالي يبراەۆتىڭ ءىنىسى, اقىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق جامبىل قورىنىڭ لاۋرەاتى تولەگەن جانعاليەۆ بىلاي دەيدى: «سەمەي پوليگونى ماڭايىن مەكەن ەتكەن ادامدار پسيحولوگياسىنىڭ وزگەرۋى, قوعامدىق سانانىڭ كۇيرەۋى, ادال ماحاببات, ايىقپاس دەرت, ادامگەرشىلىك پەن قيانات قاقتىعىسى – روماننىڭ ۇزىن-ارقاۋ, كەڭ تۇساۋى, مىنە, وسىنداي».
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق دالاسى يادرولىق سىناق الاڭىنا اينالعانى بەلگىلى. بۇل تاجالدى ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋگە قازاقستاننىڭ ءدال ورتاسى سەمەي ايماعىن تاڭداپ الۋى – قازاق ەلىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ تامىرىنا بالتا شابۋ ەكەنىن ايتپاۋعا حاقىمىز جوق. سونىڭ سالدارىنان ايماق 40 جىل قاسىرەتتى كۇي كەشتى. سونداعى جەرلەردەگى ادامداردىڭ جان كۇيزەلىستەرى, ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋى روماندا شىنايى سۋرەتتەلەدى. شىعارمادا جازۋشى كەزەڭدىك ءىرى ماسەلەنى كوتەرە وتىرىپ, ونى ءار ءتۇرلى الەۋمەتتىك-قوعامدىق ورتامەن, ادام تاعدىرىمەن بايلانىستىرادى. وعان دالەل رەتىندە روماننان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرۋگە بولادى: «سەن وزەن نەگە سۋالادى, كول نەگە تارتىلادى دەيسىڭ. بۇلاق بىتكەن بىتەلىپ, سۋ اياعى قۇردىمعا اينالادى دەيسىڭ. ول كەزدە بۇل ولكەدە سەگىز وزەن, وتىز بۇلاق, الپىس قاينار بار ەدى. مىقتى بولساڭدار حالىق كوكەيىندە جۇرگەن شىندىقتى نەگە جازبايسىڭدار. ال, بۇل ولكەدە جەلتوقساندا تۇسەتىن قار مايدا, مايداعى جاڭبىر جەلتوقساندا جاۋاتىن بولىپ الدى. تۇسەتىن ىلعال مەرزىمى اۋىسقان سوڭ, جەر بەتىندەگى سۋ دا جىلما-جىل تومەن ءتۇسىپ بارادى. بۇرىن ەكى-ءۇش مەتردەن قۇدىق قازساڭ, سۋ شىعا بەرەتىن, قازىر قۇدىقتاردىڭ تەرەڭدىگى ەلۋ-الپىس مەتر قۇردىمعا كەتىپ قالدى. ءتىپتى, قوناقاسىعا سويعان قويىمىزدىڭ جىلىك مايىن شاعىپ, جەي المايتىن بولدىق. مالدىڭ سۇيەك مايىندا ساۋلە اۋرۋىنا ۇشىراتاتىن ءبىر پالە بار كورىنەدى. بۇل ولكەدە نە كوپ, سىرقات كوپ. اۋىرماي ولە سالۋعا, اتىلىپ-اسىلۋعا تاڭىرقاۋدان قالدىق».
مەرعالي يبراەۆتىڭ «جوعالعان وزەن» رومان-ديلوگياسى بۇرما ەكسپوزيتسيادان باستالادى. جازۋشى تارتىس باستالماس بۇرىن وقىرماندى ەلمەن, جەرمەن, نەگىزگى وقيعاعا قاتىسار ادامداردىڭ بۇعان دەيىنگى ءومىر تىرشىلىگىمەن, وسى ورتاداعى جالپى جاعدايمەن ابدەن تانىستىرىپ الادى. روماندا بۇل سيۋجەت ءساتتى بەرىلگەن: «سوناۋ ءبىر وتكەن جىلدارعا ويشا بارىپ قايتقان ايسارا, ەندى سول ەستە ساقتالعان ەستەلىك كورىنىستەن ءوزى مالدانىپ, جۇبانىش تاپقانداي شيراپ, شيىرشىق اتقان دەنەسى بالبىراپ, ماۋجىراي ءتۇسىپ, راقات ءبىر ءتاتتى ۇيقىنىڭ قۇردىمىنا بىرتە-بىرتە باتىپ بارا جاتتى». روماندا سيۋجەتتىڭ بايلانىسى سونشالىق ۇتىمدى, ءساتتى قيىستىرىلعان. قۇبىلىستى جازۋشى بۇل ارادا ەكسپوزيتسياداعىداي اۋىزەكى اڭىزدامايدى, ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە ەنە سۋرەتتەيدى: «بۇل ەكەۋىن ورتالىقتاعى قالالىق لەنين اۋدانىنا قاراستى ءتورتىنشى ميليتسيا ءبولىمىنە جەتكىزگەن-ءدى. سوڭعى بوتەلكەنى توگىپ-شاشىپ, اقىرى جالعىز ءوزى تاۋىسقان جانات, وندا بارعاندا ەسىن بىلمەيتىن. ەرجانمەن اڭگىمە باسقا بولدى. باعانا جۇدىرىق ءتيىپ, قۇلاپ تۇسكەن ەكى سەرجانت ەندى ەستەرىن جيىپ, تىستەرىن قايراپ, كىجىنە تۇسەدى. ەرىك تيسە جاتقىزىپ قويىپ, يتشە تەپكىلەردەي سىڭايلارى بار».
سيۋجەتتەگى بايلانىس ءومىرلىك تارتىسقا تىكەلەي ىقپال جاساپ, روماننىڭ وربۋىنە جول سالعان. رومان-ديلوگيانىڭ شارىقتاۋ شەگىندە وبرازدار دا ايرىقشا انىق تانىلىپ, جان-جاقتى اشىلعان. سايىپ كەلگەندە, سيۋجەتتىڭ شارىقتاۋ شەگى – روماندا سۋرەتتەلگەن بارلىق شىندىق قۇبىلىستار مەن وزەكتى وقيعالاردىڭ شوعىرلانۋ شوقتىعى. ولاي بولسا, رومانعا ءسوز بەرەيىك: «– جە, ويباي اقتوس, جە, ءولتىر! – دەپ شىڭعىرا بۇيىرادى ايسارا. اقتوس ونسىز دا قاننەن-قاپەرسىز ۇيىقتاپ جاتقان ەرجاندى اياۋسىز تالاپ جاتىر ەدى. سونى كوزى شالعان ايسارا ايعايى مەن ۇرانىن ۇدەتە ءتۇستى: – ءولتىر, اقتوس, ءولتىر, قىر, سوڭىمنان قالماعان قۇتقار قارا دۇلەيدەن, جە, ويباي, جە!... يەسىنىڭ ويباي ارالاسقان ايتاعى جەبەي تۇسكەن ارلان توبەت جانىپ ءتۇستى. حايۋاندىق ينستينكت سالعان بەتتەن ەڭ جۇمساق جەر – القىمىنان الا ءتۇسۋدى ءۇنسىز كەڭەس ەتكەندەي. توسەكتىڭ ۇستىنە اتقىپ شىعىپ, قالاي تيىسەرىن بىلمەي, ءبىر ءسات اڭدىپ تۇرىپ قالعاندا, ەرجاننىڭ وڭ قولى ەربەڭ ەتە قوزعالىپ قالۋى مۇڭ ەكەن, سوقتىعارعا قارا تابا الماي تۇرعان توبەت ەرجاننىڭ تاماعىنا «كىرش» ەتكىزىپ ازۋدى سالدى. ەكى ەزۋىنەن قاندى سىلەكەي اققان اقتوس, ايسارا ايعايىنان ودان سايىن قۇتىرا قيمىلداپ, تۇمسىعىن كوتەرە بەرە ەكى-ءۇش جۇتىنىپ, مىقتى ازۋىن قايتادان باستى. تەمىردەي تىرناقتارى ۇستىندەگى كورپەسى سىرىلىپ قالعان ەرجاننىڭ جالاڭاش ءتانىن ايعىزداي سىزىپ, قان جوسا ەتتى». ەسى اۋىسىپ, اۋرۋعا شالدىققان ايسارا ومىرلىك ماحابباتى ەرجاندى يتكە تالاتىپ, ولتىرتەدى. روماننىڭ شارىقتاۋ شەگى جازۋشى شەبەرلىگىمەن جوعارى دارەجەدە كورىنىس تاپقان.
«جوعالعان وزەن» رومان-ديلوگياسىنىڭ شەشىمى شىعارمانىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىن اشا تۇسكەندەي. ەرجان ومىردەن وتكەن سوڭ, ونىڭ زيراتىنا دوسى جانات, ءنازيرا جانە ونىڭ جاس قوساعى كەڭەس كەلەدى. روماننىڭ ەپيلوگىندا ول بىلاي باياندالعان: «وسىنداي قىجىلدى ويدان ءوز-وزىنەن شەرلەنە, تولعانا تۇسكەن كەڭەس, ەرجاننىڭ دوڭدەنە ءۇيىلىپ جاتقان قابىر توپىراعىنا قاراپ تۇر:
«اعا, ەرجان اعا دەدى, كوردە ەمەس, قاسىندا ءتىرى تۇرعان ەرجانعا ايتقانداي بولدى. – ءسىز الاش ۇراندى حالقىمىزدىڭ ارىستاي ازاماتى ەدىڭىز. عاسىرلار بويى توناۋعا تۇسكەن توپىراعىڭىزدىڭ, تالاۋعا تۇسكەن جۇرتىڭىزدىڭ تۋىن كوتەرىپ, جىعىلعان جىعاسىن قايتا تۇزەۋ ءۇشىن كۇرەستىڭىز. ءيا, كۇرەستىڭىز! ءوز حالقىڭىزدى شەكسىز سۇيگەندىكتەن عانا, سونىڭ مۇڭىن مۇڭداعان, جوعىن-جوقتاعاندىقتان عانا اركىمگە ءبىر كوزتۇرتكى بولدىڭىز. كوزگە شىققان سۇيەلدەي ءسۇيكىمسىز, تىنىمسىز, تىيۋسىز, بەيباستاق كورىندىڭىز.
بىراق, ءسىزدىڭ ەرجان اعا, قادىر-قاسيەتىڭىزدى باعالايتىن, ويىڭىز بەن جانىڭىزدى جان تارتا تۇسىنەتىن ءىنى-قارىنداستارىڭىز دا بولدى. قازىر دە ولار از ەمەس, كوپ, كوكتەي ورىپ تاستاماسا كوكتەپ ءوسىپ كەلەدى. ءسىز, ەرجان اعا, كوكتالدىقتارعا قاجەت بولماساڭىز دا, سولارعا اركەز قىمباتسىز.
اتاڭىز قارامەندە بي نەتكەن كورەگەن ەدى. ءسىز دە, ءسىزدىڭ الدى-ارتىڭىزداعى تالاي ۇرپاقتار دا باققا ەمەس, سورعا, زوبالاڭعا ءتۇستى. ءسىزدى دە جۇتقان ادام ەمەس, اتوم اجالى, مىناۋ قاق ىرگەدە اۋزىنان ءولىم بۇركىپ تۇرعان – پوليگون. ءجا, از با, كوپ پە ءبىر كەزدە ونىڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلار. جابىلار دا, بىتەلەر. حالىق, ۇرپاق دەنەسىندەگى, قانىنداعى, جانىنداعى, جۇرەگىندەگى جارا بىتە قويار ما ەكەن؟! سەبەبى, ساۋلە دەرتى بىتىستىرۋگە ەمەس, ماڭگىلىك بولىنۋگە, ىدىراۋعا جاراتىلعان عوي. بىرىگە الار ما ەكەنبىز؟ بۇل ءسىزدىڭ تىرلىگىڭىزدەگى ەڭ باستى سۇراعىڭىز بولاتىن. كىم ءبىلسىن, كەلەر عاسىر كورسەتەر. ەندى...».
روماننىڭ كوركەمدىك ساپاسى, يدەيالىق ءبىتىمى, الەۋمەتتىك ءمانى ونىڭ تاقىرىپتىق سالماعىنان اڭعارىلادى. مەرعالي يبراەۆ – كوپ ىزدەنگەن, باسقا ەل ادەبيەتىمەن جەتە تانىسقان قالامگەر. سول ءبىلىمى جازۋشىنىڭ سيۋجەت قۇرۋ, شىعارمانىڭ كومپوزيتسيالىق, ستيلدىك ءبىتىمىن سومداۋ, كەيىپكەرلەر جۇيەسىن قۇرۋ ەرەكشەلىگىنەن بايقالادى. قالامگەر ۇلكەن ءمانى بار, كەزەڭدىك وقيعانى شىعارماسىنا ارقاۋ ەتە وتىرىپ, تاريحيلىق سيپاتقا بوي ۇرا بەرمەيدى. كەرىسىنشە, ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, ونداعى سەزىم كۇيلەرگە, ادامي اسىل مۇرات-ماقساتتارعا دەن قويادى. ادام بالاسىنىڭ ارقايسىسىنا ءتان بولىپ كەلەتىن قۇپيا جۇمباقتارعا بويلايدى. ءسويتىپ, قازىرگى ادەبيەتتانۋدا تالداۋ وزەگىنە اينالىپ جاتقان ادامنىڭ وقشاۋ, دارا بولمىسىن اشۋعا تىرىسادى.
بۇگىندەرى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىر. بۇل رومان-ديلوگيا پوليگون ايماعىندا تۇراتىن حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن كوركەم تىلمەن كەستەلەگەن دۇنيە.
زامزەباي كەنجە, فيلولوگيا ماگيسترى.
استانا.