ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ ونەگەسى

سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا – 20 جىل

سونىمەن, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆ­تىڭ العاشقى تاريحي جار­لىق­تارىنىڭ بىرىمەن سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىر. زامانىمىزدىڭ اقيىق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ سول تۇستاعى ەلباسىمىزدىڭ باتىل قادامىن ناعىز ازاماتقا ءتان ەرلىك دەپ باعالاعان ەدى. شىندىعىندا بۇل ءوزى ەگەمەن ەلدىڭ باسشىسى تاراپىنان جاسالعان ساياسي كەمەڭگەرلىك پەن الىستان بولجايتىن سۇڭعىلا ساياساتكەرلىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى بولدى. سول شاقتا 70 جىل بويى جارتى الەمگە ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ كەلگەن الىپ يمپەريا ءالى تاراپ ۇلگەرمەگەنىن ەسكەرسەك, الگىندەي ەرلىكتىڭ ءمان-ماڭىزى ءوز-وزدىگىنەن ايقىندالا تۇسەدى. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ساتتەي كورىنەتىن وتكەن 20 جىل ىشىندە الەمدىك قوعامداستىق ورتالىق ازيادا جاڭا تۇر­پاتتى مەملەكەتتىڭ پايدا بولعان­دى­عى­نا كوزدەرى جەتىپ, بەيبىتشىلىك ءىسىن باع­دارشامداي ۇستانعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءۇل­گى­سىنە كوز توقتاتىپ, كوڭىل اۋدارا باس­تا­دى. ورتالىق ازيا دەمەكشى, وسىدان التى جىل بۇرىن ەلباسى تاراپىنان مۇندا يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ يدەياسى كوتەرىلگەن بولاتىن. سوعان وراي 2006 جىلدىڭ كۇزىندە سەمەيدە ورتا­لىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات اي­ماق تۋرالى شارتقا وسى وڭىردەگى بەس رەس­پۋبليكانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى قول قويعانى بارشاعا ءمالىم. ال ودان كەيىنگى جەردە ەلىمىزدە قات-قابات ماڭىزدى وقيعالار ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتتى. ايتالىق, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتكەنى, وسى مارتەبەلى ۇيى­م­نىڭ ءسامميتى استانا قالاسىندا وتكەنى كۇنى كەشە عانا. وسى ەكى ارالىقتا ەلبا­سى­مىزدىڭ الىستاعى امەريكادا, ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك سامميتىنە قاتىسىپ, الەمدە بەيبىتشىلىكتى ورنىقتىرۋ جونىندە سىندارلى ۇسىنىس, تىڭ باستامالارىمەن جارقىراپ كوزگە تۇسكەنى بارشاعا ءمالىم. وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلىپ كەتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ باسشىسىنا قاراتا الەمدىك يادرولىق سىناقتارعا قارسى قوزعالىسقا ءسىز جەتەكشىلىك ەتۋگە ءتيىسسىز دەۋى سوندىقتان بولسا كەرەك. ال ءبىزدىڭ ەلدە يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا – سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسى كورنەكتى اقىن, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باس­تا­ماسىمەن 1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا قۇرىلعانى بەلگىلى. قۇرىلعان بەتتەن يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن 2 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ قو­لىن جيناپ ۇلگەرگەن شىن مانىسىندەگى حا­لىقتىق قوزعالىس ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم ەدى. ال قازىردە ونداي ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­دار سانى قىرىق مىڭنىڭ ۇستىندە. نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سول ءبىرىنشى ءنومىر­لى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدى, بۇكىل حالىق­تىڭ قولداۋىنا يە بولعان قوزعالىستى قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولداپ, قامقورلىق تانىتىپ كەلە جاتقانى جانە شىندىق. سونىڭ ايعا­عىن­داي, ەلباسىمىز ءبىزدىڭ تاراپىمىز­دان بۇعان دەيىن وتكىزىلگەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى القالى جيىنداردىڭ ەشقايسىسىنان سىرت قالعان جوق. سو­نىڭ بىرىندە, ناقتىلاپ ايتساق, 1993 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتىدا وتكەن ەكىنشى يادرولىق سىناقتارعا قارسى كونگرەستە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باسشىسى الەمدىك قوعامداستىققا يادرولىق سىناق­تارعا موراتوري جاريالاۋ جونىندە ۇسى­نىس جاسادى. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ەلبا­سىمىز تاراپىنان الدىن الا ەش­قانداي تالاپ قويىلماي, رياسىز كوڭىلدەن بولعاندىقتان, بۇل ۇسىنىسقا الەمدەگى ىرگەلى ەل باسشىلارىنىڭ ءبارى تۇسىنىستىكپەن قارادى دەپ ويلايمىن. قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەلدىڭ بۇل باستاماسى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانى كەۋدەڭە قۋانىش ۇيالاتادى. ال كەشەگى اتوم پوليگونىنىڭ استاناسى ىسپەتتەس كۋرچاتوۆ قالاسى بۇگىندە بەيبىت ماقساتتا ءوسىپ, وركەندەپ قانات جايىپ كەلە جاتقانى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. قازىردە مۇندا ەلباسىنىڭ جار­لى­عىمەن اشىلعان ۇلتتىق يادرولىق ور­تالىق پەن يادرولىق تەحنولوگيالار پاركى تولىق قۋاتىندا بەيبىت ماقساتتا جۇ­مىس ىستەي باستادى. ونىڭ العاشقىسى عىلىممەن اينالىسسا, ەكىنشىسى سول عىلىم جاڭالىقتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە. ءبىر كەزدە الىپ يمپەريانىڭ باسىنا ءتۇرلى ايلا-شارعىمەن كەلىپ قالعان حرۋششەۆ سەمسەردەن سوقا جاسايمىن دەپ ورەكپىپ, بىراق ءىس جۇزىندە الەمدى ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قاتەرىنە ۇرىندىرا جازداعان ەدى. ال كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى قازىرگى جاعداي كەشەگى قاتەرلى قارۋدىڭ بەيبىت ماقساتتا جۇمىس ىستەي باستاعا­نىن ايعاقتايدى. جوعارىدا ەلباسىنىڭ حالىقتىق قوز­عالىسقا دەگەن قۇرمەتى مەن قامقورلىعى تۋرالى ايتىپ قالدىق قوي. وسىدان ەكى جىل بۇرىن سەمەيدە, ونداعى ەرتىس وزە­نىنىڭ ايرىعىنداعى ارالدا اتوم قۇر­باندىقتارى قۇرمەتىنە سالىنعان «ءولىم­نەن دە كۇشتى» مونۋمەنتى باسىندا وسى وڭىردەگى يادرولىق پوليگوندا سىناقتار­دىڭ توقتاتىلۋىنىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىندا سان مىڭداعان ادام قاتىسقان سالتاناتتى جيىن بولىپ وتكەنى بەلگىلى. ەلباسىمىز سول القالى جيىندا سويلە­گەن سوزىندە يادرولىق سىناقتاردى توقتا­تۋعا ولجاس سۇلەيمەنوۆ باسقارعان «نەۆادا – سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى قىزمەتى كوپ جاردەمدەسكەنىن ايتتى. اتالعان جيىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاراپىنان بۇۇ-عا ەلەۋلى ۇسىنىس جا­سالدى. سول جىلدىڭ سوڭىندا مارتەبەلى ۇيىم تاراپىنان الگى ۇسىنىس ءبىراۋىز­دان قابىلداندى. ءسويتىپ, سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعان كۇنى – 29 تامىز الەمدىك كۇنتىزبەگە يادرولىق سى­ناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ ەنگىزىلدى. بۇل دا ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك قوعام­داستىق الدىنداعى زور بەدەلىن كورسەتسە كەرەك. وسى وتكەن 20 جىل ىشىندە يادرولىق سىناقتارعا قارسى القالى جيىنداردىڭ ەشقايسىنان سىرت قالعان جوقپىن. سو­نىڭ بىرىندە, ناقتىلاپ ايتقاندا, 2000 جىلدىڭ مامىر ايىندا استانادا وتكەن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ەكىنشى حا­لىقارالىق كونگرەستە بەيبىتشىلىك جو­لىنداعى كۇرەسكەر باسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ, ءسوز سويلەدىم. ىلە وسى ۇسىنى­سىمدى قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سىنا جولدادىم. ءبىزدىڭ بۇل باستامامىز كەيىندە اقش ەلىنىڭ كونگرەسمەندەرى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباس­شىلارى سەزىنە قاتىسۋشى قايرات­كەرلەر مەن تۇركى حالىقتارى بۇكىل­الەم­دىك اسسامبلەياسىنىڭ تاراپىنان زور قولداۋ تاپتى. سەمەي اتوم پوليگونى جابىلۋى­نىڭ 20 جىلدىعىنا وراي بۇگىندەرى سەمەي – الماتى – استانا باعىتىمەن ۆە­لوجورىعىن اياقتاعان نورۆەگيانىڭ «بەي­بىتشىلىك ءۇشىن ساياحات» قوعامدىق قورىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى دە ءبىزدىڭ تىلەككە قولداۋ بىلدىرۋدە. بۇگىندە ءبىزدىڭ قوزعالىستىڭ ءبولىم­شەلەرى الەمنىڭ بىرقاتار ەلىندە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولار دا وسىنداي يگى شارادان سىرت قالمايدى دەپ بىلەمىز. ال ءبىزدىڭ قوزعالىس بولسا, قازىردە سىناق ايماعىنداعى دەرتكە ۇشىراعان جاس ۇرپاقتى ساۋىقتىرۋ ىسىمەن اينالىسۋدا. سونىڭ ايعاعىنداي, 2000 جىلدان بەرى 500-گە جۋىق جاس جەتكىنشەك ەلىمىز بەن يتالياداعى ساۋىقتىرۋ ورىندارىندا ەمدەلىپ جانە دەمالىپ قايتتى. وسى ورايدا «بوبەك» قايىرىمدىلىق قورى­نىڭ ءتورايىمى سارا نازارباەۆاعا دا العىسىمىز شەكسىز. بەيبىتشىلىك جولىنداعى ىزگى تالپى­نىس ەشقاشان توقتاماق ەمەس. جانە سول ىزگى ماقساتتاعى ءاربىر ءىس دەر شاعىندا ءوز باعاسىن الۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. قا­تەرلى قارۋدى جاساۋعا اتسالىسقان ءبىر­قاتار عالىمدار نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن بولسا, ەندى سول قاتەرلى قارۋعا ەڭ الدىمەن تىيىم سالعان ەلدىڭ باسشىسى وسىنداي اتاقتى نەگە يەلەنبەسكە! سەمەيدە بيىلعى جىلدان بەرى نۇر­سۇل­تاندار مەن ولجاستاردىڭ كلۋبى جۇ­مىس ىستەيدى. نەگىزىنەن 1989–1991 جىل­دارى ومىرگە كەلگەن, قازىردە جاستارى جيىرمانىڭ ءار جاق, بەر جاعىنداعى ولار ءبىزدىڭ قوزعالىس جۇمىسىنا زور بەلسەندىلىكپەن اتسالىسا باستادى. ولار دا وسىندا يگى تىلەك ۇستىندە. سۇلتان كارتوەۆ, يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن ەنەرگەتيگى جانە اتوم سالاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى.