بۇگىنگى كۇنى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆ تۋرالى ءۇنسىز قالعانىمىز دۇرىس بولماس. ويتكەنى, ول ەسىمى ەسكە الۋعا ابدەن لايىق كۇرەسكەر باسشى بولاتىن.
كەشىرىم بوزتاي ۇلى وبلىس باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان وسى وڭىردەن شىققان العاشقى دا سوڭعى ءبىرىنشى حاتشى ەدى. ماماندىعى جونىنەن مەتاللۋرگ ول بۇعان دەيىن ونەركاسىپتى وسكەمەن قالاسىندا ءوز ماماندىعىمەن قاتارداعى شەبەر, تسەح باستىعى, الىپ كومبيناتتىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسىنان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن ءوز كۇشىمەن ساتىلاپ ءوسىپ, ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ كەلگەن-ءدى.
ول قازىردە زامانداستارى ايتىپ تا, جازىپ تا جۇرگەنىندەي مىنەزى جۇمساق, بىرەۋگە داۋىس كوتەرىپ سويلەۋدى بىلمەيتىن سىپايى باسشى بولاتىن. بىلەسىڭ, بىلگەن سوڭ ايتاسىڭ دەمەكشى, سونداي ادامنىڭ ايتقانىنان قايتپايتىن تاباندىلىعى مەن تۋعان جەرى مەن ەلى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگە بىلەتىن قايسارلىعى يادرولىق سىناقتارعا قارسى كۇرەس بارىسىندا ايقىن اڭعارىلدى.
سويتسەك, سول شاقتا كەشەكەڭ ىشتەن تىنىپ جۇرگەن سەكىلدى عوي. ءيا, وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەن ازاماتتىڭ ەلدىڭ باسىنا تونگەن قاسىرەتتى بىلمەۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. ال ول وبلىس تىزگىنىن قولىنا العان سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا مۇندا جاعداي تىپتەن ۋشىعىپ تۇرعان بولاتىن. ايتالىق, ەكى مىڭنان ءسال عانا استام حالقى بار سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ ناق ەپيتسەنترىندەگى ءبىر عانا سارجال اۋىلىندا سول جىلدارى جيىرمادان استام ادام ءوزىنە ءوزى قول جۇمساپتى. ال بۇل وداقتىق كورسەتكىشتەن ەكى ەسەگە جۋىق ارتىق ەكەن. جالپى ءوڭىر بويىنشا بالالار مەن انالار ءولىمىنىڭ ارتۋى دابىل قاعارلىقتاي دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ەدى. سوعان قاراماستان, دارىگەرلەرگە ناۋقاس جاندارعا ناقتىلاپ دياگنوز قويۋعا رۇقسات ەتىلمەدى.
بۇل ءوز كەزەگىندە ەل ىشىندە نارازىلىق تۋدىردى. ءسويتىپ, جاريالىلىق تۇسىندا جىلدار بويى جيناقتالعان وكپە-رەنىش سىرتقا شىعا باستادى. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىنە عانا توقتالايىن. سول شاقتا سەمەيگە ءبىلىم جەتىلدىرۋ كۋرسىنا جينالعان مۇعالىمدەر بالالار ءولىمىنىڭ جوعارىلاپ كەتكەنىنە, اقىل-ەسى كەم نارەستەلەردىڭ ومىرگە كوپتەپ كەلە باستاعانىنا جانە تاعى دا باسقا تولعاقتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ۇندەۋ قابىلداي كەلىپ, سىناق ايماعىنداعى ناقتىلى رادياتسيا مولشەرى تۋرالى انىقتاما تالاپ ەتكەنى ءالى ەسىمدە. الگى ۇندەۋگە باقانداي 60 ۇستاز قول قويعان ەكەن.
ال ودان كەيىنگى تاعى ءبىر وقيعا, سول كەزدەگى ولشەممەن العاندا, تىپتەن دە سوراقى بولدى. ياعني, وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمىنىڭ جۇمىس ارالىعىندا جەرگىلىكتى اقىن ۆياچەسلاۆ كوبرين «يادرولىق سىناقتارعا جول بەرىلمەسىن!» دەپ جازىلعان پلاكاتپەن شىعا كەلسىن! مىنە, ەندى ايقايعا اتتان قوسىلىپ, ءبىر دۇربەلەڭ باستالاتىن شىعار دەپ ءۇرپيىسىپ قالعانبىز. ايتەۋىر, ابىروي بولعاندا سول كۇنى دە, ودان كەيىن دە تىنىشتىق بۇزىلمادى. ءبارى ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى دەسەك, بوزتاەۆ ەندىگى جەردە ەلدىڭ ىڭعايىنا قاراي جىعىلا بەرگەن سەكىلدى.
ونى ايتاسىز, بۇدان كەيىن ول ەندى نارتاۋەكەلمەن ءوزى كوش باستاۋعا اينالدى. سونىڭ ايقىن ايعاعىنداي, كەيىننەن «سەمەي پوليگونى» اتتى كىتابىندا ءوزى جازعانىنداي, 1989 جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىر اپتا ىشىندە قاتارىنان ەكى رەت جاسالعان جارىلىس ەندىگى جەردە بۇعا بەرۋدىڭ ءجونى جوق ەكەندىگىنە كوزدەرىن جەتكىزدى. سول سەبەپتەن دە كەشىرىم بوزتاي ۇلى باستاعان وبلىس باسشىلىعى وداقتىق اسكەري ۆەدومستۆوعا قارسى بىتىسپەس كۇرەستى باستاپ كەتتى.
دەگەلەڭدەگى سىناق الاڭىندا ەكىنشى جارىلىس جاسالعان كۇنى وبلىس باسشىسى وبكومنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى گ.ميششەنكومەن بىرگە مەنى وزىنە شاقىرىپ الىپ, ناقتى تاپسىرما بەردى. ول كەزدە مەن وبكومنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەيتىنمىن. «كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە, گورباچەۆ جولداستىڭ تىكە وزىنە سىناقتى توقتاتۋ جونىندە شيفروۆكا دايىنداڭىزدار, – دەدى ول بىزگە. – نارتاۋەكەل, وعان ءوزىم قول قويامىن. ءبىزدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قولداپ وتىر!»
كەلەسى كۇنى, ناقتىلاپ ايتقاندا, سول 1989 جىلدىڭ 20 اقپانىندا الگى شيفروگرامما كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسىنىڭ الدىندا جاتتى. ونىڭ كوشىرمەسى مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى تۇر. بۇگىندە تاريحي ماڭىزدى قۇجاتتىڭ قىسقاشا مازمۇنى تومەندەگىدەي. ياعني, وبلىس باسشىسى باس حاتشىعا سەمەي ءوڭىرىندە العاشقىدا اشىق اسپان استىندا, ال 1963 جىلدان بەرى جەر استىندا اتوم سىناقتارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ, وسى قىرىق جىلدا بۇل وڭىردەگى حالىق سانى ءۇش ەسە وسكەنىمەن, وعان ەشكىمنىڭ ءمان بەرىپ وتىرماعانىن اشىق مالىمدەدى. ال ودان ارىدە جىل سايىن 14-18 جارىلىس جاسالىپ كەلە جاتقانى, سىناق ايماعىنداعى جەر ابدەن توزىپ كەتكەندىكتەن, ورتا ەسەپپەن ءار ءۇشىنشى جارىلىستان سوڭ راديواكتيۆتى گاز سىرتقا شىعىپ كەتىپ جاتقانىن جاسىرمادى. ءتىپتى ونى ايتاسىز, وبكوم كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ الدىنا سىناقتى ۋاقىتشا توقتاتۋ, نەمەسە ونىڭ جيىلىگى مەن قۋاتىن ازايتۋ, ال بولاشاقتا ونى قولايلى باسقا جەردە وتكىزۋ تۋرالى ناقتى ۇسىنىس جاسادى.
بۇل ەندى قازىر عانا ايتقانعا وڭاي. سوندىقتان بوزتاەۆتىڭ يادرولىق سىناقتاردى توقتاتۋ جونىندەگى العاشقى رەسمي قۇجاتقا قول قويۋىن كوزسىز ەرلىك دەمەسكە بولمايدى. سول شاقتا ءار ءبىرىنشى باسشى مۇنداي باتىل قادامعا بارا بەرمەگەنى ەش دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيدى. راس, الپىسىنشى جىلدارى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى م.سۋجيكوۆ پوليگونعا قارسى ءسوز ايتامىن دەپ جىلى ورنىن بوساتۋعا ءماجبۇر بولعانى بار. سونى كەشەكەڭ بىلمەدى دەيسىز بە؟
ەندى مىنا ءبىر قىزىق جايتكە كوڭىل اۋدارماسقا بولمايدى. ماسكەۋگە, كرەملگە جولدانعان جوعارىداعى شيفروۆكا تۋرالى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى گ.كولبين گورباچەۆتىڭ وزىنەن ارادا ءۇش كۇن وتكەن سوڭ بارىپ ەستيدى. ك.بوزتاەۆ سودان كەيىن بارىپ وعان سەمەي اتوم پوليگونى جونىندە تولىق اقپار جولداعان بولاتىن. ول اقپار دا مەنىڭ جەكە مۇراعاتىمدا ساقتاۋلى تۇر. وسى ورايدا سول تۇستا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ تىزگىنىن قولىندا ۇستاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاجىرلى قايرات تانىتپاعاندا, الگىندەي شيفروۆكانىڭ ماسكەۋگە جونەلتىلۋى دە مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ايتپاسقا بولمايدى. ودان كەيىنگى جەردە دە كەشەكەڭدى قاناتىنىڭ استىنا الىپ قامقورلىق تانىتقان دا نۇرەكەڭ ەدى.
قىسقاسى, 1989 جىلدىڭ اقپان ايى وسىنداي قاربالاس وقيعالارعا تولى بولدى. وسى ايدىڭ 28-ءى كۇنى الماتىدا يادرولىق سىناقتارعا قارسى «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق قوزعالىسى ومىرگە كەلدى. ونىڭ العاشقى جيىنىنداعى اقيىق اقىنىمىز ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ جالىندى ءسوزى بارشامىزدىڭ ەسىمىزدە. «تاۋلاردى الاسارتپاي, دالامىزدى اسقاقتاتايىق», دەپ سۇيىكتى اقىنىمىزدىڭ ءوزى ايتقانداي, ورتاق ماقسات جولىنداعى كۇرەستە اركىمنىڭ ءوز ورنى بار. بىراق سولاردىڭ ءبارى سول تۇستا جاسىنداي جارقىلداعان جاس باسشى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارقا سۇيەگەنى داۋسىز اقيقات.
بوزتاەۆتىڭ تاباندىلىعىمەن سول جىلدىڭ شىلدە ايىندا سەمەيدە وسى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن تالقىلاعان عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. سول القالى جيىندا يادرولىق سىناقتاردىڭ دەنساۋلىققا زياندىلىعى, سوندىقتان ونى توقتاتىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا كومەك كورسەتۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. كۇرەسكەر باسشى اقىر سوڭىندا سەمەي پوليگونى ايماعىنداعى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى كوكپ ورتالىق كوميتەتى مەن كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ارنايى قاۋلىسىنىڭ قابىلدانۋىنا تۇرتكى بولىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە ورتالىقتان سەمەي وبلىسىنا 5 ميلليارد سوم قارجى ءبولىندى. ۋاقىتتان بۇرىن وزىپ ايتاتىن بولساق, كەشىرىم بوزتاي ۇلى, سونداي-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلدىڭ سوڭىندا قابىلدانعان يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەندەردى الەۋمەتتىك جاعىنان قورعاۋ تۋرالى زاڭىنا دا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولدى.
1989 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە بوزتاەۆتىڭ تاراپىنان ماسكەۋگە, گورباچەۆتىڭ اتىنا تاعى ءبىر شيفروگرامما جولدانعانىن دا جاقسى بىلەمىن. ىلە سەمەيدەن وداقتىق مينيسترلەر كەڭەسى مەن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعالارى اتىنا دا جەدەلحاتتار جولدانىپ جاتتى. وبلىس باسشىسى مۇنىمەن دە تىنباي, ۆەدومستۆوارالىق ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرۋعا قول جەتكىزدى. سول تۇستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاعى دا ءوزىنىڭ ۇستانىمىنا بەرىك ەكەندىگىن كورسەتە ءبىلدى. ول اسكەري ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ جوعارى شەندى باسشىلارىنا «سەمەيگە بارىپ ونداعى حالىقپەن كەڭەسىڭىزدەر, سوندا قىرىق جىل بويى ورىن العان ادىلەتسىزدىككە وزدەرىڭىزدىڭ دە كوزدەرىڭىز جەتەدى», دەپ بەتكە ايتتى. ال ارادا ەكى جىلدان سوڭ, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ءوزىنىڭ جارلىعىمەن اجال اجداھاسىنىڭ اۋزىنا قۇم قۇيدى. بۇل كەزدە الىپ يمپەريا ءالى ىدىراپ ۇلگەرمەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل تەڭدەسى جوق وقيعا, كوزسىز ەرلىك ەدى.
ءسوز سوڭىندا كەيىندە ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ قالامىنان «قاينار سيندرومى», «پوليگون – 29 تامىز» اتتى كىتاپتارىنىڭ ومىرگە كەلگەنىن, ال 1996 جىلى ونىڭ باستاماسىمەن «پوليگون – 29 تامىز» اتتى حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلعانىن ايتپاسقا بولمايدى. سەمەي قاسىرەتى تۋرالى سوڭعى كىتابى جاپونيادا دا جارىق كوردى. وسىلايشا كەشىرىم بوزتاەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇستانعان باعىتىنان اينىماي, ەلىنە ەلەۋلى قىزمەت ەتە ءبىلدى.
ۆلاديمير پيگاۆاەۆ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.