مەن زەينەتكەرمىن. «ەگەمەن قازاقستاندى» جازدىرىپ الاتىن ەدىم. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى عوي, ەلدە بولىپ جاتقان جاقسىلىق ىستەردى باعدارلاپ, باقىلاپ وتىراتىن مەملەكەتتىك باسىلىمنان ەلدىڭ باعىت-باعدارىن كورىپ, ەستىپ وتىرايىن دەگەندەي ماقساتپەن جازىلىپ ەدىم. ءبىر ءجايت مەنىڭ قولىما قالام الدىردى. گازەتتىڭ 2011 جىلعى 24 مامىرداعى №215-216 نومىرىندە «تولعاندىرار تاقىرىپ» ايدارىمەن «ەتتى ءىرى قارا مال ەل برەندى بولا الا ما؟» دەگەن اتپەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولات جۇنىسوۆپەن ءتىلشى اڭگىمەسىن وقىپ, سول ءتۇنى ۇيىقتاي الماي, اقىرى قولىما قالام الىپ, حات جازعاندى ءجون كوردىم.
عالىم ءوز جاۋابىندا شەتەلدەن ءار باسىن 3 مىڭ دوللاردان 70 مىڭ گەرەفورد تۇقىمدى سيىرىن «قازاگروقارجى» ۇلتتىق كومپانياسى ەلىمىزگە اكەلەتىن كورىنەدى دەپتى. ول 210 ملن. دوللار. سۇمدىق-اي! عالىم اتالىق بۇقا اكەلۋگە بولار دەسە دە, جاپپاي سيىر اكەلۋگە ول دا كەلىسپەگەن. عالىم قازاقستان تابيعاتىنىڭ مالعا قولايلىلىعىن تەرەڭ تالداماي, وتە قىسقا سويلەپتى, بىراق «گەرەفوردقا» دۇرىس تۇسىنىك بەرگەن.
ال مەن قاراپايىم قازاق شالى رەتىندە اقشا كىمدىكى ەكەنىنە قاراماستان, بۇل كۇلكىلى ءىستى توقتاتۋ كەرەك دەمەكپىن. بۇل قازاق حالقىن كۇلكى ەتۋ.
«گەرەفورد» – ول زاۋىت, فابريكا, بولماسا جوعارى تەحنولوگيالىق قۇرىلعى نەمەسە كۇنىگە بالەن كيلو ەت بەرەتىن ماشينا دا ەمەس. ول اسىل تۇقىمدى, بەرەتىن ءونىمى تىلىندە, قاراپايىم زووتەحنيك شىعارعان ەت باعىتىنداعى ءىرى قارا مال. بىرىنشىدەن, گەرەفورد جايىلىمدىق مال ەمەس. ەكىنشىدەن, كانادا مەن قازاقستان تابيعاتى جەر مەن كوكتەي. قاتال اۋا رايىنا كوندىكپەيدى. ءۇشىنشىدەن, بىزدە گەرەفورد جەيتىن ءشوپ وسپەيدى. ەكسەڭ, وتە قىمباتقا تۇسەدى.
قازاقستانعا ودان گورى بۇگىن كۇندە ءبىر جۇمىرتقا بەرەتىن مەكيەن تاۋىق ارتىق. نان جەپ ەت بەرەتىن گەرەفورد تۇقىمدى سيىرى بوسقا بەرسە دە قاجەت ەمەس. سەبەبى, قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاراقتى 113 ملن. گەكتار جەر بار بولسا, ونىڭ 6 ملن. گەكتارى ەگىنشىلىك, 13 ملن. گەكتارى شابىندىق, ال 93 ملن. گەكتارى جايىلىم. مىنە, بايلىق وسى جايىلىم. وسىنشاما جايىلىم مەن قازاق دەگەن حالىق تۇرعاندا ەت ءوندىرۋ ەلدى نەگە دۇرلىكتىرىپ, قينايدى؟ ايدىڭ كۇنى امانىندا وسىنشا جايىلىمدىق جەر تۇرعاندا ءبىزدى سونشالىق مۇقتاج ەتۋشى كىم ءوزى؟
مەنىڭ ءبىلىمىن جوعارى, ماماندىعىم عالىم-زووتەحنيك. مەن عالىم-زووتەحنيكپىن, سەبەبى, بىرىنشىدەن, سەلەكتسيونەرمىن. ەكىنشىدەن, رنك, دنك, حروموسومالاردى قاجەتتى جەرىنە جۇمساي الاتىن گەنەتيكپىن. ءۇشىنشىدەن, زووتەحنيكپىن – ول زوو-جانۋار, تەحنيك-ينجەنەر, ءدال قازاقشالاسام جانۋار جاساۋشىسىمىن. مىنە, وسى ءۇش عىلىمدى مەڭگەرگەن ماعان 1967 جىلى عالىم-زووتەحنيك دەگەن ماماندىق بەردى.
سول كۇننەن بەرى مەنىڭ قولىمنان ەت, ءجۇن, ءسۇت جاساۋ كەلەدى, جاسادىم, جاساي دا الامىن. ناقتىلاسام, اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانى, اباي اتىنداعى سوۆحوزدا كەزىندە بولعان, قازىر ءىزى بار, 90 مىڭ قازاقتىڭ قۇيرىقتى ەدىلباي قويى ءوسىرىلدى, جەكەسى تاعى بار. وسى قويلار تۇگەلدەي بوز ءجۇندى. نەگە ەكەنى عالىمعا, اقشا كەرەك ادامعا تۇسىنىكتى. وسىنشاما مال سۇرىپتالعان تۇقىمعا قاجەتتى تالاپتاردى تولىق قاناعاتتاندىراتىن, وسى ءتيپتى مال تۇقىمىنا ساي ەت, ءجۇن بەرە الاتىن ەتتى-قۇيرىقتى قازاقى قوي تۇقىمى بولدى.
بۇگىن زووتەحنيا عىلىمى كۇلكى بولىپ وتىرعان جوق, «جىبەكتى تۇتە الماعان ءجۇن ەتەدى» دەگەندەي, وسى عىلىمدى ءوز قاجەتىنە جاراتا الماي, اعىلشىننىڭ «گەرەفورد» سيىرىن ءار باسىن 3 مىڭ دوللارعا ساتىپ الىپ, مۇحيتتاردان اسىپ ۇشاقپەن اكەلىپ وتىرعانىمىز ناعىز كۇلكى.
بۇل قاتەنى تەز تۇزەتۋ كەرەك. ول ءىس وسى قازاقستاننىڭ ينستيتۋتىن بىتىرگەن زووتەحنيكتىڭ كەز كەلگەنىنىڭ قولىنان كەلەدى. تەك, ماقساتى – ايقىن تالاپ قاجەت.
ال ءار باسى 3 مىڭ دوللار تۇراتىن بۇل «گەرەفورد» دەگەن ءوزى شىن مانىندە نە؟ ول نە بەرەدى؟ «گەرەفورد» – ەتىنەن سۇيەگى كوپ, ەگەر ارقايسىسىنىڭ سالماعى 500 كگ. بولاتىن بولسا كۇنىنە 25 ك.ەد., ەگەر سالماعى 800 كگ. بولسا كۇنىنە 40 ك.ەد., ء(اربىر ك.ەد., 1 كگ. ارپاعا تەڭ) ساپالى قۇنارلى مال ازىعىن جەپ تۇرعاندا ءتورت جىلدا عانا ءوز سالماعىنا جەتەر ءونىم بەرەتىن باياۋ وسەتىن سيىر مالى. ءبىر باس مالدى باعۋ ءۇشىن ءبىر جىلعا تەك قانا مال ازىعىنا 9125 كگ. ارپا قاجەت. ونىڭ قۇنى 231 125 تگ. بولماق. ەگەر جەرىڭ قۇنارلى, ەككەنىڭ سەنىمدى ءونىم بەرەتىن بولسا عانا جەي بەرەتىن-جەي بەرەتىن, ءونىمى تىلىندە, ءونىمى ساتۋلى ساپالى ەت بەرەتىن اسىل تۇقىمدى ءمۇيىزدى ءىرى قارا. ونداي جەر بىزدە ەگىننەن اۋىسپايدى. ال وسى ءبىر گەرەفورد سيىرىنىڭ قۇنىنا ەكى بيە ساتىپ الساڭ جانە ارتىق اقشا قالادى. ول قازاقستانداعى 93 ملن. گەكتار جايىلىمدا ءوزى جايىلىپ, ىشەتىن سۋاتىن ءبىر كورسەتسەڭ ءوزى سۋعا قۇلاپ, ەكەۋى كەلەسى جىلى ەشبىر بەينەت-شىعىنسىز ەكى ق ۇلىن اكەلەدى. ق ۇلىن ەتىنىڭ ساپاسىن قازاققا سۋرەتتەۋدىڭ قاجەتى بولماس. كۇزدە ءار جاباعىنى ارقايسىسىن 85-90 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ ءجۇر. سونداي-اق, ول سول جىلى ءوز قۇنىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن قايىرىپ بەرەتىن مىنسەڭ تۇلپار, جەسەڭ ەت, ىشسەڭ شيپالى سۋسىن بەرەتىن اتا-بابامىزدىڭ اسا قاسيەتتى مالى. قازاق وسىرگەن ءۇش ت ۇلىك مالدىڭ ەكى ت ۇلىگى جىلقى مەن قوي مالدارىنىڭ ءتولى سول جىلى انالارىنىڭ 45-70 پايىز سالماعىنا جەتىپ, ءونىم رەتىندە پايدالانۋعا جارايدى. ساۋلىقتان تۋعان مارقا اناسىنىڭ 65-70 پايىز سالماعىن, جاباعى ەنەسىنىڭ 40-55 پايىز سالماعىن سول جىلى بەرەدى.
شارۋاشىلىق ەسەپپەن ەسەپتەسەم, بۇل جۇتپا جىلقى ەتىنىڭ 1 كيلوسى, ءبىر كيلو ناننىڭ قۇنىنان ەكى ەسە ارزانعا تۇسەدى ەكەن. جىلقى باعۋدى قازاق بالاسىنا ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ قانىندا بار.
1961 جىلى 21 ناۋرىزدا الماتىدا وتكەن قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى وزاتتارىنىڭ كەڭەسىندەگى جاساعان بايانداماسىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.حرۋششەۆ كسرو-داعى ارزان قوي ەتى قازاق كسر-ءى اقتوبە وبلىسى بايعانين اۋدانى, جامبىل اتىنداعى كولحوزدا, باسقارما امانعوسوۆ سۇلتان 54 مىڭ قوي وسىرەدى. ءبىر تسەنتنەر قوي ەتىنىڭ وزىندىك قۇنى 27 سوم 50 تيىن دەدى. مىنە, بۇل 93 ملن. گەكتار جايىلىمنىڭ قۇدىرەتى بولاتىن. ءبىز سول جىلدارى الماتىدا ستۋدەنت ەدىك. ءدۇكەندە نان 16 تيىن تۇراتىن. بۇل قوي ەتىنىڭ ءوندىرۋ قۇنى. قويعا ەڭ كەمى 1,5-2 ايعا ءشوپ دايىندالادى. ال جىلقىعا ءشوپ دايىندالمايدى. ناقتى دالەل وسى.
مەنىڭ بۇكىل ەڭبەك جولىم اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانىندا ءوتتى. سول وڭىردە تۇگىسكەن دەگەن ايماقتا اۋداننىڭ نەمەسە 9 سوۆحوزدىڭ 18-20 مىڭ جىلقىسى باعىلدى. ءتولىن قوسساڭ, سول زامانعا كوپ جىلقى بولاتىن. ال بۇگىن ودان 1,5-2 ەسە ارتىق وسىرۋگە بولادى, سەبەبى قوي جوق.
باسقاسىن, ءتىپتى ىشكەن-جەگەنىن, كۇتىمىن, ۇشاقپەن اكەلۋ قۇنىن ەسەپتەمەگەندە, تەك قانا سول گەرەفورد تۇراتىن ءبىر قورا قۇنىنا 5000-5500 باس بيە ساتىپ الۋعا بولادى ەكەن. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش 100 بيەدەن 80 ق ۇلىن الىناتىن بولسا, سوندا 4400 باس ق ۇلىن, ونى 85-90 مىڭ تەڭگەگە كوبەيتسەڭ, كەلەسى جىلى وسىنشاما اقشا قايتارىلادى. قازاقستاننىڭ تابيعاتىنا, جايىلىمعا, عاسىرلار بويى جەردىڭ وتىنا, اۋا-رايىنا ۇيرەنىسكەن, اتا-بابالاردىڭ نەگىزگى تۇلەگى بولىپ قالىپتاسقان, ءبىر تەڭگەنى ءشوپ ءۇشىن جۇمساماي كەلەر جىلى ءوزىنىڭ جارتى قۇنىن بەرەتىن قاسيەتتى قازاقتىڭ جابى تۇقىمدى جىلقىسىن نەگە ءوسىرمەيمىز, نەگە كوبەيتپەيمىز؟ وعان وقۋ-عىلىم قاجەت ەمەس, تەك ادال ەڭبەك كەرەك.
ەلباسى ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋلارىندا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەدەل ءوندىرۋ ءجونىندە تاپسىرما بەردى. ول ءۇشىن 150 ملرد. تەڭگە اقشا ءبولدىردى. وتە-وتە كوپ اقشا, ەگەر ورنىنا جۇمساسا ارتىق تا. ماعان بەرگەن جاۋابىندا اقتوبە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ءوزى العان اقشاعا نە ىستەگەنىن ايتپاپتى. نەگە ءبىز ءوزگەنىڭ كەز كەلگەن ىسىنە كوزسىز ەرەمىز. شيكىزاتىمىز, ۇلان-عايىر جەرىمىز تۇرعاندا, تاۋەلدى بولمايتىن زاتقا تاۋەلدى بولامىز. نەگە ولاردىڭ الدىندا ءمۇساپىردىڭ كۇنىن كەشەمىز. قازاقتىڭ قۇداي بەرگەن ءوز اقشاسىنا قازاقتىڭ قاجەتتىلىگى نەگە ىستەلمەيدى؟
كەشەگى سىرتتان زاتتاردى تاسىمالداۋ جويىلعان جىلدارى ەلدە قانت بولماي قالعان مەزگىلدە, قانت قىزىلشاسىن ءوسىرىپ, ەل ءوزى وندىرگەن قانتتى جەدى. سۇيىق ماي كەرەك دەگەن سوڭ, كۇنباعىس ەگىپ, اقتوبەدە ونى سىعاتىن كاسىپورىن اشىپ, سۇيىق مايىن وزدەرى ءوندىرىپ, پايدالاندى. ءوز ەلىندە, ءوزىنىڭ جەرىندە ءوسىرىپ, وندىرۋگە بولاتىنىنا كوزدەرى جەتتى.
قۇدايعا شۇكىر, ەلدىڭ, جەردىڭ بايلىعى جەتكىلىكتى, ءتىپتى جەتىپ ارتىلادى دا, تەك قانا سول بايلىقتى يگەرەر, مەڭگەرەر, يەسى بولار قازاق ۇلى بولسا.
ءىس سونى كۇتىپ تۇر.
باقبەرگەن قاراقوۆ, ەڭبەك ارداگەرى.
اقتوبە.