تانىمال تۇلعالار تۋرالى ەل اراسىندا نەشە ءتۇرلى اڭگىمەلەر ايتىلادى. وسىلاردىڭ اڭىزى قايسى, اقيقاتى قايسى, كوبىنەسە ايىرىپ بولمايسىڭ. سودان شىندىققا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن سول تۇلعالاردى كورگەندەردىڭ ەستەلىكتەرىنە جۇگىنەسىڭ. داۋىلپاز اقىنىمىز قاسىم امانجولوۆ جونىندە دە ەل اراسىندا ءبىراز اڭگىمە بار. تاياۋدا قازاق راديوسىن تىڭداپ وتىرىپ, اقيقات اڭگىمەگە جولىقتىق دەپ ويلايمىز. وندا ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدە ۇلكەن ءىز قالدىرعان ونەر يەلەرى اقىننىڭ جارى ساقىپجامال اپاي تۋرالى سوزدەرىن ساباقتادى. راديونىڭ «التىن قورىنان» الىنعان بۇل «جىر جازامىن جۇرەگىمنەن» حابارىن ديكتوفونعا جازىپ الىپ, كەيىن قاعازعا ءتۇسىرۋدى ءجون كوردىك. سونىڭ ءساتى ەندى ءتۇسىپ وتىر دەسەم, ءماريام حاكىمجانوۆا اپامىز بىلاي دەپتى:
«مەن قاسىمدى 1932 جىلى, فەۆرال ايى – قىستى كۇنى كوردىم. ول بىلاي بولعان ەدى. ءاسكەر كۇنىنە كازپولككە بارىپ, كونتسەرت قوياتىن بولدىق. بىرنەشە كۇندەي دايىندالدىق. مەرزىمدى كۇنىمىز جاقىنداعاندا جاۋاپتى دايىندىققا جينالدىق. ءبىر كەزدە باستىعىمىز يسا اعاي كەلدى. قاسىندا ءشاربات جانە ورتا بويلى, اشاڭ ءجۇزدى بالاڭ جىگىت بار. «مىنا بالا مەنىڭ جاقىن ءىنىم. جاڭا كورىنە باستاعان جاس اقىن. «لەنينشىل جاس» گازەتىندە قىزمەت ىستەيدى. بەتالىسى جامان ەمەس. مەن كىسى تانىسام, اقىل ءتىسى بالعاداي اقىن بولايىن دەپ-اق تۇر. ءتىرى بولساڭدار, كەلەشەكتە كورەرسىڭدەر.ءبىزدىڭ قولعا الىنىپ جاتقان كەشىمىزدە اقىندار جاعى ازداۋ عوي. مەن, ءماريام, ءتاشىباي – ۇشەۋمىز-اق قوي. تىم بولماسا ءتورتەۋ بولايىق دەپ وسى قاسىم امانجولوۆتى ادەيى الا كەلدىك», – دەدى يسا اعاي.
مەن قاسىمدى ەكىنشى رەت 1936 جىلدىڭ جازىندا, الماتى قالاسىندا كوردىم. 1938 جىلى جامبىل اتامىزدىڭ اقىندىق ونەرىنە 75 جىل تولعان تويى بولدى. وسى مەرەكەگە قاسىم «جامبىل تويىنا» دەپ ارنالاتىن ءايگىلى پوەماسىن جازدى. سول تويدا ورتا ازيا مەن قازاقستان اقىندارى باس قوسقان شارشى توپتىڭ الدىندا وقىپ بەردى. قاسىمنىڭ ءوز شىعارماسىن ءوزى وقىعانعا نە جەتسىن! جينالعان حالىق تاڭدايىن قاعىپ, تامسانىپ-اق قالعان ەدى.
1939 جىلى مەن جازۋشىلار وداعىندا «حالىق اقىندارى» ءبولىمىن باسقاردىم. قاسىم «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە قىزمەت ىستەدى. ول كەزدە حالىق اقىندارى بولسىن, جاس اقىندارىمىز بولسىن – اۆتورلاردىڭ قاتىسۋىمەنەن ەڭبەكتەرىڭە «چيتكا» وتكىزەتىنبىز. سول جەردە ايتاتىن پىكىرلەرىمىزدى ايتاتىنبىز. سونداي جيىندارعا قاسىمدى ءجيى شاقىراتىن ەدىك. ول وقىلعان شىعارمانىڭ جاقسىسىن – جاقسى دەپ, ناشارىن – ناشار دەپ بىلقىلداتپاي تۋراسىن ايتار ەدى...»
ال ەندى قاسىم امانجولوۆتىڭ جارى ساقىپجامال اپايدى تىڭداپ كورەلىك:
«1946 جىلى سوعىستان كەيىن شىقتىم مەن قاسەكەڭە. قاسەكەڭ سوندا گورودسكايا 69 دەگەن ۇيدە تۇراتىن اعاسىمەن بىرگە. احمەتجان دەگەن جالعىز اعاسى بولدى ول كىسىنىڭ. ول كىسىنىڭ 2 بولمەلى ءۇيى بولدى. كىشكەنتاي ءبىر قاراڭعى بولمەدە اعا بار (وندا داريعا جوق), قاسىم ۇشەۋىمىز تۇردىق. ۇيىمىزدە جالعىز عانا توسەگىمىز بار, تەمىر پەش جاعاتىن ەدىك. سوندا قاسەكەڭنىڭ جازاتىن, ۇستەل قوياتىن, قوناق قابىلدايتىن دا جەرىمىز جوق. قۇيتتاي عانا قارا شابادانىمىز بولاتىن. سول قارا شاباداننىڭ ۇستىنە قويىپ قاسەكەڭ ولەڭ جازاتىن. ول كەزدە قاسەكەڭ لەرمونتوۆتىڭ «ماسكارادىن» اۋداردى, «پولتاۆانى», «قىسقى كەشتەردى» اۋداردى, كوپ نارسەنى اۋداردى. سول قۇيتتاي ۇيدە تۇرىپ, ءبىرتالاي جۇمىس ىستەدى. ءوزى سوعىستان كەلگەن بەتى.
ول كىسى ولەڭ جازعاندا ىلعي ويلانىپ ءجۇرەتىن. ولەڭ جازۋدى تۇنگى ساعات 12-دە باستايتىن. كەشكە جاقىن ماعان ساماۋرىن قويعىزاتىن. وندا ساماۋرىن عوي, گاز جوق. ساماۋرىندى قايناتامىن, جايناتىپ داستارقان جاساپ قويامىن... گارمون, دومبىرا, سكريپكا سياقتى ينسترۋمەنتتەردە وينايتىن ەدى. تۇندە باستاپ, ساعات 3-ءتىڭ كەزىندە ءبىراز جازىپ تاستاپ, مەنى وياتاتىن. «ساپەن تۇر, ءبىراز ءبىتىرىپ تاستادىم, سەن قاراپ جىبەرشى», – دەيتىن...
ولەڭدەرىنىڭ ءبارىن جاتقا بىلەتىن, سودان شىعار قاعازداردىڭ ءبارىن جىرتىپ تاستايتىن. سوندا ماعان ايتاتىن: «مەنىڭ ولەڭىمدى بۇكىل سسسر بىلەدى, حالقىم دا جاتقا بىلەدى, سولاردان جيناپ الاسىڭ», – دەيتىن. مەن: «قويشى, قايداعىن ايتپاي» دەيتىنمىن. سول ايتقانداي, ولەڭىنىڭ كوبىن جۇرتتان جيناپ الدىق, ۇيدەگىسىن شىعارتتىق».
ەندى اقىن قاليجان بەكحوجيننىڭ «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» اتتى ەستەلىگىنە قۇلاق تۇرەلىك:
«1937 جىلدىڭ كۇزى بولسا كەرەك. مەن قازپي-ءدىڭ ءۇشىنشى كۋرسىندا وقيمىن. ءبىزدىڭ جاتاق ءۇيىمىز بۇل كەزدە قازىرگى تولەباەۆ كوشەسىنىڭ بۇرىشىندا, جۇپىنى ءبىر ۇيدە بولاتىن. سول تۇستا ستۋدەنتتەر مەيلىنشە كوڭىلدى بولۋشى ەدىك. مەن وزىممەن ساباقتاس ونشاقتى قىزبەن ادال دوس, شىن سىرلاس تا بولىپ كەتتىم. ءدايىم تاڭەرتەڭ سول اقجارقىن قىزدارمەن ءماز-مەرەكە سويلەسىپ ينستيتۋتقا قاراي ءجۇرىپ بارا جاتساق, الدىمىزدان ىلعي كەسە-كولدەنەڭدەپ ورتا بويلى ءبىر جىگىت وتەدى. كۇزگە لايىق ۇستىندە سۇرعىلت پلاششى بار, باسىنا بىلعارى كارتۋز كيگەن سول جىگىت وزىنشە تاكاپپار پىشىندە. ءسىرا, ءبىزدى كوز قيىعىمەن بايقاسا دا, كورمەگەنسىپ قىزدارىما دا, ماعان دا قاراماي, اياعىن شىرەنە باسادى. جايشىلىقتا بايسالدى عايني دەگەن قىز الگىنىڭ كۇن سايىن الدىمىزدان كەس-كەستەپ وتەتىنىن ەرسى كوردى مە: «قاليجان, مىناۋ كىم ءوزى؟», – دەپ سۇرادى ءبىر كۇنى. باسقا ءبىر جىگىتتى بىلگىسى كەلىپ تاڭىرقاي قالسا, ەركەك بىتكەننىڭ جاقتىرمايتىن ادەتى عوي, مەن دە ءسال ىركىلىپ قالدىم. ايتسە دە قىز كوڭىلىن قالدىرمايتىن باسىم: «وسى جىگىت, ءسىرا گازەتتەرگە ولەڭ جازىپ جۇرگەن الگى قاسىم امانجولوۆ دەگەن بولۋ كەرەك. «لەنينشىل جاس» رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەيدى, بىلەم», – دەدىم.
سول جىلعى كۇزدىڭ جاڭبىرلى كەشىنىڭ بىرىندە, قاسىمدا بەلگىلى ابدوللا جۇماعاليەۆ اتتى جاس اقىن دوسىم بار, وكتيابر كوشەسىندەگى ءبىر اسحانادا سۇحباتتاسىپ وتىر ەدىك... ارقاشان سەنگىش ابدوللا ءبىر ساتتە بۇيرا شاشتى باسىن ارتىنا بۇرىپ, شەتكى تەرەزە الدىندا شىلىم شەگىپ وتىرعان بىرەۋگە قولىن بۇلعادى. ءبىزدى الىستان باقىلاپ وتىرسا كەرەك, ول باسىن تىك ۇستاپ, قايقيا باسىپ ءبىزدىڭ ستولعا كەلدى دە, ورىندىققا وتىرماستان ماعان ءبىر قارادى دا, مەنى ارقاسىمەن كولەگەيلەپ, ابدوللامەن سويلەسە كەتتى. مەن بۇل قىڭىر جىگىتتىڭ كىم ەكەنىن, ارينە, ىشتەي ءبىلىپ تۇرمىن. سوندا دا: «ءاي, جولداس, تۋ سىرتىڭدى بەرىپ, قىرىنداماي دۇرىس وتىرمايسىڭ با؟! جانە تەمەكىڭنىڭ ءتۇتىنىن مەنىڭ مۇرنىما ۇيىتقىتپاي ءارى جىبەر», – دەدىم تۇرىسىن جاقتىرماعان پىشىندە. «ءا, مۇندا ءسىز بار ەكەنسىز عوي», – دەدى ول ماعان جالت بۇرىلىپ. كەنەت ابدوللا بۇل جايسىزدىقتى سەزە قالدى دا: «قالەكە, تانىمايسىڭ با؟ – بۇل اقىن قاسىم امانجولوۆ قوي دەدى دە مەنى نۇسقاپ – قاليجان بەكحوجين, تانىسىڭدار», – دەدى. قاسىم ەكەۋىمىز رەسمي ادامدارشا قول الىسىپ تانىستىق تا, ازدان كەيىن بۇرىننان بەرى دوس ادامداي سۇحباتتاسىپ كەتتىك. قاسىم ابدوللانى ورال قالاسىندا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن كەزىندە, ودان كەيىن رەداكتسيادا گازەت جۇمىسىمەن اينالىسا باستاعان شاعىنان بىلەدى ەكەن.
ءبىراز ءتىل تابىسۋ ۇلاسقاننان كەيىن مەن قاسىمعا: «جاڭا قيسايا تۇرىپ, ماعان قىر كورسەتكەنىڭ قاي قىلىعىڭ؟», – دەپ قالدىم. قاسىم دا ىركىلگەن جوق, ىشىڭە ءتۇيىپ ءجۇر ەكەن, ايتىپ سالدى: «ال ءوزىڭ شە؟ «لەنينشىل جاس» رەداكتسياسىنا كۇن سايىن كەلەسىڭ دە جۇماعاليمەن عانا شۇيىركىلەسىپ سويلەسەسىڭ, ماعان سەن دە جاۋىرىنىڭدى بەرىپ تۇراسىڭ. جۇماعاليدى ەرتىپ كەتەسىڭ, ماعان نەگە امانداسپايسىڭ؟ ول ول ما, كۇن سايىن تاڭەرتەڭ پاركتە جەتى قىزدىڭ ورتاسىندا ماسايراپ وتەسىڭ, وزىڭنەن باسقا جىگىت بار دەپ ويلامايسىڭ-اۋ, ءىشىم كۇيىپ ءجۇر ەدى» – دەپ جايراڭداپ كۇلە سويلەدى.
سول كۇنى ءبىز ۇزاق سىرلاستىق. پوەزيا تۋرالى, وزىمەن تۇستاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرى تۋرالى, قىزدار جايىندا قىزىعا, قۇلشىنا اڭگىمەلەستىك. سول ءتۇنى ءۇيى الىسىراق بولعاندىقتان, قاسىم مەنىڭ جاتاقحاناما قوندى. دەمالىس كۇنى ەدى, تاڭەرتەڭ قاسىم توسەكتىڭ باس جاعىندا تۇرعان دومبىرانى قولىنا الىپ, «قارعام-اۋ» ءانىن شەرتە باستادى. مەن بۇل ءاندى بالا كەزىمنەن شەشەمنەن, اپا- اعالارىمنان ەستىپ وسكەنمىن. اسىرەسە, اتاقتى كەرەكۋلىك مايرا قۇيقىلجىتىپ شىرقاعان «قارعام-اۋ» مەنىڭ جۇرەگىمدى شىمىرلاتىپ, ءدايىم كوكىرەگىمدە تۇراتىن.
ارداگەر اقىننىڭ اسىل بەينەسى مەنىڭ ءارقاشان ەسىمدە. اقىن دوسىم, تۇرعىلاسىم قاسىم جايىندا ەسىمدە ساقتالعان قىزىق جايتتار از ەمەس. جيىنداردا, ماسكەۋدە ءوتكەن سەزدەردە, ونكۇندىك ساپارلاردا قاسىم ەرەكشە كوزگە تۇسكەن اقىنداردىڭ ءبىرى بولدى. ال ەكەۋىمىزدىڭ وڭاشا ساپارلارىمىز, اسىرەسە پاۆلودار, باياناۋىلعا جاساعان 1939 جىلعى ساياحاتىمىز وزگەشە قىزىق ءبىر حيكايا. باياننىڭ كەربەز تاۋىنىڭ باۋىرىندا اۋىلدىڭ قىز-كەلىنشەكتەرىن جيناستىرىپ التىباقان قۇرعانىمىز, اقسۇيەك ويناعانىمىز, قاسىمنىڭ تەبىرەنىپ ءان سالعانى, تاعىسىن تاعىلار ءبارى دە ەسىمدە».
جوعارىداعى راديوحاباردا قاسىم امانجولوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا تاماشا باعا بەرگەن اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ پەن قاسىمنىڭ ولەڭدەرىنە ءان جازعان كومپوزيتور عازيزا جۇبانوۆانىڭ پىكىرلەرى بەرىلگەن. وسى پىكىرلەردى دە قاعازعا ءتۇسىرىپ, قاسىم جايلى ەستەلىكتەر كىتابىنا قوسساق, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
امانعالي قالجانوۆ.
قاراعاندى وبلىسى.