قىستىڭ كەزى ەدى. جولساپارعا شىقتىق. باعىتىمىز – ارال اۋدانى. ماقسات – ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, جاعدايىن كوزبەن كورىپ قايتۋ بولاتىن. جولباسشىمىز وبلىستىڭ باسشىسى-تىن. سەڭ سوققان بالىقتاي بولىپ كەلە جاتقانىمىزدا كولىك-كەرۋەن توقتادى. اكىم شاقىرىپ جاتىر ەكەن. باردىق.
– مىنانى قاراشى, – دەدى سالعان جەردەن. – قانشاما بايلىق دالاعا كەتىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارى كىشى ارالدا قالسا عوي, ەلدىڭ ىرزىعى ارتار ەدى, – دەدى دە ءۇنسىز قالدى.
ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الايىق. توقتاعان جەرىمىز كوكارال سۋ توسپاسى ەكەن. جالپى, الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنەر بولساق, تابانى كەپكەن تەڭىزدى ەكى بولىككە ءبولىپ, توسپا سالۋ ارقىلى سۋ تولتىرۋ وقيعاسى بولعان ەمەس. اللانىڭ الدىندا بەتىمىز جارىق بولسىن, بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاجىرلى قايراتى مەن ىستىق جۇرەگىنىڭ, ەلگە جاناشىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسقان ءجايت.
سول كوكارال سۋ توسپاسىن سالعاندا ءبىر قاتەلىك كەتكەن. توسپاعا بالىقتاردىڭ وتەۋىن تەجەيتىن قۇرىلعى قويىلماعان. سونىڭ سالدارىنان كىشى ارالداعى بار بالىق تايداي تۋلاپ, باقاداي شۋلاپ ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جاتىر. ال ولار ۇلكەن تەڭىزدە ءومىر سۇرە المايدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, تۇششى سۋدا وسكەن بالىق تەڭىزدىڭ تۇزدى سۋىنا بارعان سوڭ, قىرىلىپ قالادى. ەكىنشىدەن, ۇلكەن تەڭىزدىڭ تابانىندا عانا سۋ جاتىر. سوندىقتان ساياز جەرگە جەتكەندە باۋىرىمەن جەر تىرناپ, باتپاقتاپ قالادى. سونىمەن بىرگە, بالىقتار ۇلكەن تەڭىزدەن قايتا كىشى ارالعا قاشادى. ال وعان ارنايى قاشىرتقى سالىنباعان. ءسويتىپ, ۇلكەن تەڭىزدە ميلليونداعان شاباق قىرىلىپ جاتىر. ال سونىڭ ءبارىن كىشى ارالدا ۇستاساق, ەلدىڭ يگىلىگىنە اينالار ەدى. اكىمنىڭ بىزگە وكىنىشپەن ايتىپ تۇرعانى دا وسى ەدى.
رەسمي دەرەك بويىنشا, ۇلى تەڭىزدە جىلىنا 500 ميلليونعا جۋىق شاباق قىرىلادى ەكەن. بۇل اسپاننان الىنعان دەرەك ەمەس. راسىمەن دە سولاي. ەگەر كوكارال سۋ توسپاسىنا بارىپ, كوزىڭىزبەن كورسەڭىز, ساناۋلى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇلكەن تەڭىزگە ءۇيىر-ءۇيىر بالىقتىڭ قاشىپ جاتقانىن كورەر ەدىڭىز. ال توسپادان ءسال ارىرەكتە ۇزىندىعى 15 شاقىرىم, ەنى 70-80 مەتر, تەرەڭدىگى 2,5 مەتر بولاتىن ارنا بار. سونى بارىپ كورىڭىز. العاشىندا سۋدىڭ قارالىعىنا تاڭعالاسىز. بايىپتاپ قاراساڭىز, ونىڭ بارلىعى بالىقتىڭ ارقاسى ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. سانسىز بالىقتىڭ ارقاسى سۋدىڭ ءوزىن قارايتىپ كورسەتكەنىن ەلەستەتىڭىزشى. سۇمدىق قوي! ماماندار سول جەردىڭ وزىندە 700-800 ميلليون شاباقتىڭ تىرلىك ەتىپ جۇرگەنىن ايتادى. مۇنىڭ قانشا بايلىق ەكەنىن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن ارتتىرۋعا, شارۋاسىن ءتۇزەۋىنە قانشالىقتى كومەك ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى, باسى ارتىق شارۋا. بۇل اراداعى باستى ءماسەلە, سول بايلىقتى دالاعا جىبەرمەي, وزىمىزدە قالاي ۇستاپ قالامىز؟ ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن نە ىستەمەك كەرەك؟ ميلليونداعان شاباقتى شەتكە جىبەرمەۋدىڭ جولى قايسى؟ قابىرعاسىنان قويىلعان سۇراققا قاباعىڭىزدى تۇيمەي كورىڭىز.
الدىمەن ارال قالاسىندا اۋدان اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن سەمينار ءوتتى. وعان اۋدان شەڭبەرىندەگى بارلىق بالىق شارۋاشىلىقتارى مەن سەرىكتەستىك توراعالارى, كاسىپكەرلەر قاتىستى. بالىق شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى. ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جاتقان شاباقتاردى قۇتقارۋدىڭ جايىن كەڭەستى. سەمينارعا قاتىسۋشىلار كەلەسى كۇنى شاشاۋ شىقپاستان كوكارال بوگەتىنىڭ باسىنا جينالدى. بالىقشىلار قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارىن, ارناۋلى تسيستەرنالى اۆتوكولىكتەرىن دايىنداپ, الىپ كەلىپتى. ءتىپتى, اۆتوكران دا تۇر ەكەن.
سۋعا العاش بولىپ «قوسجار», «قامىستىباس», «قۋانىش» سەرىكتەستىكتەرىنىڭ بالىقشىلارى قايىقتارىن ءتۇسىردى. ءسويتىپ, جىلىم تارتا باستادى. «قولى قيمىلداعاننىڭ اۋزى دا قيمىلدايدى» دەي مە؟ سول سەكىلدى جىلىم تارتقان بالىقشىلار سۋدان ريزىعىن تەرە باستادى. ولار اۋزى قازىر قيمىلداماسا دا, بولاشاقتا ۇرتى تولىپ بالىق جەيتىنىن, ساتىپ نەسىبەسىن ايىراتىنىن ءبىلىپ جىمىڭ قاعادى. العاشقى نەسىبە از بولمادى. سۋدىڭ جاعاسىندا تۇرعان كونەكوزدەر جىلىممەن الىنعان بالىقتىڭ ءبىر توننادان كەم ەمەس ەكەنىن ايتىپ, شۋلاسىپ جاتتى. قايىقتاعى جىگىتتەر وسىدان كەيىن اۋداعى كۇمىستەي جارقىراعان بالىقتاردى جوعارىدان تۇسىرىلگەن تسيستەرناعا شەلەكپەن كۇرەپ سالا باستادى. اۋداعى بالىق ءتۇسىرىلىپ جاتىر. بىراق ءتۇبى كورىنەر بولمادى. ءبىر ۋاقىتتا بارىپ قانا تاۋسىلدى. كران تسيستەرنانى كوتەرىپ الا جونەلدى. جوعارى كوتەرىلگەن تسيستەرنا مۇنان سوڭ بوگەتتىڭ كىشى تەڭىز جاق بولىگىنە ءوتتى. تسيستەرنانىڭ قاقپاعىن اشىپ جىبەرگەندە, ءشۇپىرلەگەن شاباقتار اق جاۋىن سەكىلدى شاشىراپ كىشى ارالعا ءتۇسىپ جاتتى. وسى ۋاقىتتا باسقا بالىقشىلار وزدەرى تارتقان جىلىمداعى شاباقتاردى جاعالاۋدا تۇرعان اۆتوتسيستەرناعا سالا باستادى. ال بۇل كولىكتەگى شاباقتار بوگەتتەن الىسىراق جەرگە نەمەسە باسقا كول ايدىنىنا اپارىلادى دەگەن ءسوز.
ارال – سىرداريا وبلىسارالىق بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ءاليمۇسا قوجاعۇل ايتادى: «كىشى ارالداعى بالىق قورى 15-20 مىڭ توننانى قۇرايدى. ودان جىلىنا 3,5-4 مىڭ تونناداي بالىق اۋلانادى. بۇلاي كەتە بەرسە بالىق قورى تۇگەسىلىپ قالارى انىق. سوندىقتان دا كوكارال بوگەتىنىڭ ەكىنشى بەتىندە جاتقان بالىقتى قۇتقارۋ وتە يگىلىكتى جانە پايداسى مول ءىس. ول كىشى ارال مەن جەرگىلىكتى كولدەردىڭ بالىق قورىن ارتتىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازىر مۇندا بالىقتىڭ 26 ءتۇرى بار بولسا, ونىڭ 16 ءتۇرى وندىرىستىك ماقساتتا اۋلانادى».
ارال اۋدانىنىڭ اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆ: «اۋدانداعى ون بالىق شارۋاشىلىعى تەندەرگە قاتىسىپ, ون ۋچاسكەدە بالىق اۋلاۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋدى ۇتىپ العان. قازىر تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ جاعدايى جاقساردى. ولار قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, قايىقتارمەن, اۋ جانە باسقا دا قۇرىلعىلارمەن, ارنايى كولىكتەرمەن, توڭازىتقىشتارمەن جاراقتانعان. بالىقشىلارمەن جاسالعان كەلىسىم-شارتتا وزدەرىنە بەكىتىلگەن سۋ ايدىندارىندا بالىق قورىن كوبەيتۋ تۋرالى تالاپ بار. مىنە, بۇگىنگى باستالعان اكتسيا ءبىر جاعىنان وسى تالاپتىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتپەكشى», – دەيدى.
اكتسيا 2 ايعا سوزىلادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا شارۋاشىلىقتار كەستە بويىنشا كەزەگىمەن بالىقتاردى قۇتقارۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا بەرەدى ەكەن. اكتسيا بارىسىندا 150 ميلليونداي شاباقتى قۇتقارۋ مەجەلەنىپ وتىرعانىن دا اكىمنىڭ اۋزىنان ەستىدىك. بۇل بۇعان دەيىن قۇتقارىلعان بالىقتار كولەمىنەن ون ەسە ارتىق كورىنەدى. سونىمەن قاتار, اۋدان باسشىسى «ساراتس» جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا بالىقتاردىڭ ءۇلكەن تەڭىزگە كەتۋى توقتاپ, جاعدايدىڭ دۇرىستالاتىنىنا نازار اۋداردى.
150 ميلليون شاباق! قۇتقارىلاتىنى وسىنشاما. ۇلى تەڭىزگە كەتىپ جاتقانى قانشاما؟! ارينە, شاباقتىڭ ءبارىن قۇتقارۋ مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, وسىنىڭ ءوزى ىرزىقتى ءىس.
ەرجان بايتىلەس,
قىزىلوردا وبلىسى.