مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ «نۇر وتان» حدپ-نىڭ ءحىىى سەزىندە سويلەگەن ءسوزىندە جاستارعا قاراتا: «...مەن سەندەردى, ەڭ الدىمەن, قالىپتاسقان تۇلعالار, تاماشا كاسىپقويلار جانە شىنايى پاتريوتتار تۇرعىسىندا كورەمىن. تۇلعا بولۋ دەگەنىمىز – جاۋاپتى بولۋ دەگەن ءسوز. ول ءۇشىن اعىنمەن مالتي بەرمەي, بەلسەندى بولۋ قاجەت. كاسىپقوي بولۋ دەگەن ءسوز – ءوزىڭ شىنىمەن دە اينالىسقىڭ كەلگەن ومىرلىك ءىستى تاڭداي ءبىلۋ. جانە ونىڭ ءوزىن جاقسى تۇرعىدا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. پاتريوت بولۋ – ءوز وتانىڭدى شىن جۇرەكتەن ءسۇيۋ, وزىڭە جانە ءوز حالقىنا سەنىپ, قوعامعا قىزمەت ەتۋ», دەگەن بولاتىن.
ەلباسى ايتقان وسى ۇدەدەن شىعۋعا تالپىنعان جاستار قاتارى بارشىلىق دەسەك, قوعامدى جاڭارتۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن جاس قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ەۆگەني داداروۆ دەسەك, قاتەلەسپەسپىز.
زامان تالابىنا ساي ارەكەت جاساپ, ءومىردەگى وزگەرىستەرگە بارىنشا بەيىمدەلە ءبىلگەن ادام عانا تابىستى بولاتىنىن جەنيا بار بولمىسىمەن, تىندىرعان ىستەرىمەن دالەلدەدى. ول – قوستاناي ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. 5-سىنىپتان باستاپ وزگە ۇلت وكىلدەرى باسىم رۋدنىي قالاسىنداعى №1 مەكتەپتە وقىدى. سونان سوڭ وسىنداعى يندۋستريالىق ينستيتۋتقا ءتۇستى. اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ تاريحى سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ ءوندىرىستىك بىرلەستىگىمەن تامىرلاس. ءبىر ايتا كەتەتىن ءجايت, بۇكىل قازاقستاندى يندۋستريالاندىرۋ لوكوموتيۆى سانالاتىن وسىناۋ بىرلەستىك ۇجىمىنىڭ قاتارى جىلما-جىل ري-ءدى بىتىرگەن جاس ماماندارمەن تولىعىپ وتىرادى.
ينستيتۋتتى ۇزدىك ديپلوممەن ءتامامداعان داداروۆ ەڭبەك جولىن كاسىبي ينجەنەر رەتىندە وسى الىپ ءوندىرىس وشاعىندا باستادى. الايدا باسەكەگە قابىلەتتى جاس جىگىت ءوزى ءبىلىم العان ينستيتۋتقا قايتا ورالعان. نەگە دەيسىز عوي. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس ارتتى. وسىعان وراي, ري جانىنان كوللەدج اشىلدى. وقۋ مەملەكەتتىك تىلدە ءجۇرگىزىلەتىن توپتاردا ساباق جۇرگىزۋ ءۇشىن داداروۆ سىندى ءارى كاسىبي مامان, ءارى قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن وقىتۋشىنىڭ قاجەتتىگى تۋدى. كوللەدج ديرەكتورى, ءوزىنىڭ تالىمگەرى ج.مۇستافينا ەۆگەنيگە وقىتۋشىلىقپەن قاتار, سىرتتاي وقىتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن دە سەنىپ تاپسىردى, ءارى ونىڭ بۇل شەشىمى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قابىلەت-قارىمدىسىنا, سونىڭ ىشىندە قازاق تىلىنە قامشى سالدىرمايتىندارىنا قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك دەگەن تاپسىرماسىنا شىنايى قولداۋى بولدى. ءبۇگىندە تالانتتى جاس «تەحنيكالىق مەحانيكا نەگىزدەرى», «كەنىشتىك كولىك», «ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتار» پاندەرىنەن بولاشاق ماماندارعا قازاق تىلىندە ءدارىس وقىپ, ءارى مەڭگەرۋشى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر.
ساۋساقپەن سانارلىق بولسا دا, جەر-جەردە مۇعالىمدەر اراسىندا قازاق ءتىلى ءپانىن وقىتىپ جۇرگەن جاندار بارشىلىق. ولاردىڭ ىشىندە ەسىمدەرى ەلگە تانىمال كوكشەتاۋلىق ولگا مىرزاگەلدينوۆانى, استانالىق تاتيانا دومنينانى ەرەكشە اتاپ وتسەك, ارتىق بولماس. ال تەحنيكالىق پاندەردى قازاق تىلىندە وقىتۋ ۇلتى وزگە جانعا جەڭىل تيمەسى انىق. ايتسە دە «ىنتا بولسا ادامدا, قيىن ءىس جوق عالامدا» دەمەكشى, پارمەنى مىقتى, الەۋەتى كەڭ ەۆگەني بۇل قيىنشىلىقتى دا ەڭسەرە ءبىلدى.
كوزى قاراقتى وقىرماننىڭ ەسىندە بولار, ەلباسى ن.نازارباەۆ 2006 جىلى اقوردادا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ۇلتى قازاق ەمەس جاس قىزمەتكەرلەرىمەن ءجۇزدەسكەن بولاتىن. سوندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «قازاقستاندى ءوزىمنىڭ وتانىم دەپ سانايتىن ءاربىر ادام مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە ۇمتىلۋلارى كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – قازاقستان ازاماتتارى ءۇشىن پارىز», دەگەن ەدى.
ەندىگى ءسوز ارناسىن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى ءبىر قىرى سانالاتىن – مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە جەنيانىڭ قالايشا قول جەتكىزگەنىنە بۇرايىق. حاكىم ابايدىڭ «تالاپ پەن ۇعىم ماحابباتتان تۋادى» دەگەن اسىل ءسوزى بار. بىلمەككە, ۇعىنباققا دەگەن تالابى زور, سۇيىسپەنشىلىگى مول جەنيانىڭ العان اسۋلارى كوپ-اق. مەكتەپتە, ينستيتۋتتا تالاي وليمپياعا, كونكۋرستارعا قاتىستى, قاي-قايسىسىنان دا جۇلدەسىز قايتقان ەمەس. «ۇزدىك جىل ستۋدەنتى» اتاندى. قازىرگى جاسىنا, ءبىر باسىنا جەتەرلىكتەي جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىر-ەكەۋىنە عانا توقتالىپ وتەلىك.
2006 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 15 جىلدىعىنا وراي, ينستيتۋت بازاسىندا ءوڭىرارالىق «قازاقستاندىق پاتريوتيزم – مەملەكەتىمىزدىڭ جاستار ساياساتىنداعى ەڭ ماڭىزدى باسىمدىعى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسى القالى باسقوسۋدا جەنيا ۇستازدارى ج.مۇستافينا, ر.شامسۋتدينوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەكى ءتۇرلى تاقىرىپقا ەكى بايانداما ء(بىرىن – قازاق تىلىندە, ەكىنشىسىن – ورىس تىلىندە) جاساپ, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى ءتانتى ەتتى. تىرناقالدى ەڭبەكتەرى ۇلكەن جيناققا ەندى.
2007 جىلى سەمەي قالاسىنا جولى ءتۇستى. قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا تەوريالىق مەحانيكا پانىنەن وتكىزىلگەن ءىىى رەسپۋبليكالىق وليمپيادادا ە.داداروۆ 2-ورىندى ەنشىلەدى. كەلەسى جىلى قازاق ءتىلى بىلگىرلەرىنىڭ «ءتىل – حالىق جانىن تانۋدىڭ كىلتى» اتتى رەسپۋبليكالىق بايقاۋى ءوتتى. جەنيانى الماتىعا قوستاناي وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى ج.ءۇمبەتوۆ باستاپ باردى. قوستانايدىڭ نامىسىن قورعاعان جاس جىگىت ءۇمىتتى اقتاپ, 1-ورىندى جەڭىپ الدى.
ۇمىتپاسام, جەنيا مەنى وسى جەڭىسىنەن بىرەر اي بۇرىن ىزدەپ كەلدى. «پيالاش اپاي وسىندا ما؟» دەپ, وقىتۋشىلار وتىرعان كابينەتكە جۇقالتاڭ كەلگەن, كوزىلدىرىكتى بەيتانىس بوزبالا كىرىپ كەلدى. قازاقشا سويلەگەنىنە ءسۇيسىنىپ: «مەنى قايدان بىلەسىڭ؟ قانداي شارۋامەن ءجۇرسىڭ؟», دەگەنىمدە, قازاقشا ۇيرەنگىسى كەلەتىنىن, ءبىر كىسىلەر ماعان سىلتەپ جىبەرگەنىن ايتتى. مۇعالىمدە قاشاندا ۋاقىت تاپشى. «جاپ-جاقسى ءسويلەيسىڭ....» دەپ باستاعان سوزىمنەن ايتپاق ويىمدى ءتۇسىنىپ قاپ, قازاق ءتىلىن تەرەڭىرەك مەڭگەرگىسى كەلەتىنىن ءبىلدىردى. مەسەلىن قايتارماي, ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن سىناماق نيەتپەن ءبىراز تەكسەرىستەن وتكىزدىم. جازعان ديكتانتى, تەست سۇراقتارىنا بەرگەن جاۋابى, قازاق تىلىندە وقۋى, ءماتىندى مازمۇنداۋى – ءبارى-ءبارى تاماشا.
كەلەسى كەلگەندە, جەنيا ءبىراز گازەتتەردى الا كەلىپتى. گازەتتى كوپ اينالدىرعانى كورىنىپ تۇر. كەيبىر سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ استى سىزىلعان. جەنيا ولاردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋىمدى ءوتىندى. ماعىناسى استارلى, سيرەك قولدانىستاعى ءسوز تىركەستەرى ەكەن. كىبىرتىكتەپ بارىپ, جايلاپ تۇسىندىرە باستادىم. ءتىلدى تەرەڭ مەڭگەرۋگە شىنداپ كوڭىل قويعانىنا كوزىم جەتكەندەي بولدى.
ەسىمە ۇلى اعارتۋشىمىز ى.التىنساريننىڭ ءتىل ۇيرەنۋ ءادىسى ءتۇستى. جاس ىبىراي, بولاشاق پەداگوگ, تىلماشتىق قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ ماقساتىن قويادى. باستىعى, شىعىستانۋشى عالىم, پروفەسسور ۆ.گريگورەۆتىڭ رۇقساتىمەن جۇمىس ورنىنداعى باي كىتاپحاناسىنا بارىپ جۇرەدى. ورىس تىلىندەگى ادەبي جۋرنالداردى, كىتاپتاردى باس الماي وقىپ, ءتۇسىنبەگەن سوزدەردى داپتەرىنە تەرىپ جازىپ, ماعىناسىن ۆاسيلي ۆاسيلەۆيچتىڭ كومەگىمەن مەڭگەرىپ وتىرعان كورىنەدى.
مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتىمەن كوپشىلىك ءىلتيپاتىنا بولەنىپ ءجۇرگەن ەۆگەنيگە «قازاق ءتىلىن قالاي ۇيرەندىڭ؟», دەگەنىمدە, الدىمەن ۇستازدارىنىڭ ەسىمدەرىن قۇرمەتپەن اتادى. «ۇستازدارى قانداي ەرەكشە ءادىس-تاسىلدەردى قولداندى ەكەن» دەگەن ويمەن 5-11 سىنىپتاردا وقىتقان گ.شايمۇراتوۆاعا, ينستيتۋتتا كاسىپتىك قازاق ءتىلىن ۇيرەتكەن س.مىرزاحمەتوۆكە جولىعىپ سويلەسكەنىم بار. ءسوز ورايى كەپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن, جەنيا كاسىپتىك قازاق ءتىلىنىڭ ءبىر-اق جىل وقىتىلعانىنا كوڭىلى تولماعانداي سىڭاي بىلدىرگەن-ءدى. ەكى ۇستازى دا جەنيانىڭ اسا قابىلەتتىلىگىمەن قاتار, قاراپايىمدىعىن, كىشىپەيىلدىلىگىن الدىمەن اتاپ ءوتىپ, ونىڭ ءتىل ۇيرەنۋدەگى جەتىستىگى شىن نيەتى ەكەندىگىن العا تارتتى. وسى ورايدا تاعى دا دانا ابايدىڭ: «ادام كوڭىلى شىن مەيىرلەنسە, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ءوزى دە مەيىرلەنەدى, تەزىرەك قولعا تۇسەدى. شالا مەيىر شالا بايقايدى» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. بۇل ءسوزدىڭ شىنايىلىعىن ءتىل ۇيرەنۋگە قاتىستى تاعى ءبىر ونەگەلى مىسالمەن ورنەكتەپ وتسەم, ارتىق بولماس. بۇگىندە حالىق قالاۋلىسى اتانعان ازامات روزاقۇل حالمۇرادوۆ كەزىندە قازاق ءتىلىن مۇقيات ۇيرەنۋ ءۇشىن گازەتتەردى, ادەبي كىتاپتاردى كوپ وقىپ, قازاقتىڭ قارا ولەڭدەرىن جاتتاعان, جۇمىستا دا, ۇيدە دە قازاقشا سويلەپ جۇرگەن كورىنەدى. سويتكەن رەكەڭنىڭ بۇگىندە قازاقشانى توگىلدىرىپ ءسويلەيتىنىن تەلەديداردان ەستىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق ەلگە تانىمال تۇلعالاردىڭ ءبىرى ۆاسيلي ءوسيپوۆتىڭ «اباي مەن مۇحتار اۋەزوۆتى قازاق تىلىندە وقىپ, تولىق تۇسىنە الاتىنىمدى بارماقتاي باعىم دەپ سانايمىن» دەپ اعىنان جارىلۋى كەرەمەت ەمەس پە.
ءتىل تۇڭعيىعىنا تەرەڭدەۋى ەسەيگەن سايىن ەسەلەنە تۇسكەن ەۆگەني بۇل جولدا ءتۇرلى امالدارعا بارادى. ءتىل بىلگىرلەرىنىڭ ءبىرى مارينا بۋحارينا ءتىلدى مەڭگەرۋ ءۇشىن, بىرىنشىدەن, ادامنىڭ ءتىلدى ۇيرەنەمىن دەگەن نيەتى, ەكىنشىدەن, ۇستازدىڭ ءتىلدى وقىتامىن, ءمىنسىز ۇيرەتەمىن دەگەن شىن ىقىلاسى, ۇشىنشىدەن, ءتىلدى مەڭگەرۋ كەزىندە تىلدىك ورتانىڭ بولۋ كەرەكتىگىن جازعان ەدى. ەۆگەني وسى ءۇش جاعدايدى دا باستان كەشتى. ماسەلەن, ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن نيەتىن ۇزدىكسىز ءىزدەنىس, تىنىمسىز ەڭبەكپەن بەكەمدەپ وتىردى. نەگىزگى ۇستازدارىمەن شەكتەلىپ قالماي, «قازاق ءتىلىن جاقسى ۇيرەتەدى-اۋ» دەگەن مامانداردى ىزدەپ تاۋىپ, كومەگىنە جۇگىندى. شاكىرتاقىسىنان جىرىمداپ تولەدى. تەك قازاق تىلىندە سويلەيتىن ورالمان جىگىتتەرمەن قويان-قولتىق ارالاستى. قاي تاقىرىپقا بولسىن, قازاقشا ءسوزدىڭ مايىن تامىزاتىن جەنياعا دوستارىنىڭ ءبىرى «سەن مەنىڭ اجەم سەكىلدى سويلەيسىڭ عوي», دەگەن كورىنەدى. سول جولداستارىمەن دوستىعى ولارمەن ءالى كۇنگە جالعاسىپ كەلەدى. ءتىپتى كەيبىرىنىڭ ۇيلەنۋ تويىندا بولىپ, قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان سالت-ءداستۇرلەرىن ءوز كوزىمەن كوردى. وسى تۇستا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءحVىى سەسسياسىندا: «بارلىق ازاماتتاردىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋى, اشەيىن ءبىر ۇران ەمەس, بۇل – ولار ەلىمىزدىڭ تاريحىن, ەرتە داۋىردەن باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ءداستۇرىن بىلەتىن بولادى دەگەن ءسوز. بۇل بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ بۇرىنعىدان دا جاقىنداسۋىنا جەتەلەپ, ءبىزدىڭ ارامىزداعى سەنىمدى كۇن سايىن, جىل سايىن نىعايتا تۇسەتىن بولادى» دەگەن ءسوزىنىڭ شىنايىلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ.
ءوزى بارعان تويلاردىڭ بىرىندە ەۆگەني «بالبىراۋىن», «جەلدىرمە» كۇيلەرىن جەلدىرتە تارتىپ, جينالعان قاۋىمدى تاڭعالدىرعانى بار. ءيا, وزگە ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلىن سۇيگەن ادام سول ءتىلدىڭ يەلەرىمەن, سول ۇلتتىڭ قۇندىلىقتارىمەن ەتەنە جاقىنداسىپ كەتەدى دەگەن راس ەكەن. ەۆگەني «انا ءتىلى» گازەتىنەن باستاپ, بىرقاتار مەرزىمدى باسىلىمداردى جازدىرىپ الادى, سونداي-اق دۇڭگىرشەكتەردەن گازەت-جۋرنالداردى ساتىپ الىپ وقۋدى ادەتكە اينالدىرعان. قازاق اندەرىن ءسۇيىپ تىڭدايدى.
ۇلتى ورىس بولسا دا, قازاقتىڭ قاسيەتتىسىنىڭ ءبارىن قاستەرلەپ جۇرەتىن ە.داداروۆ بۇگىندە ۇجىمىنىڭ عانا ەمەس, ەل سەنىمىن ارقالاعان تۇلعا, كاسىپقوي, پاتريوت رەتىندە كوپشىلىككە تانىلا باستادى. ونى قالا, وبلىس بىلەدى, قۇرمەت تۇتادى.
پيالاش سۇيىنكينا, ى.التىنسارين اتىنداعى رۋدنىي الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى.
قوستاناي وبلىسى.
سۋرەتتە: رەسپۋبليكالىق بايقاۋدان كورىنىس. (ورتادا ە.داداروۆ).