ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ قۇرمەتتى مەڭگەرۋشىسى, قر ۇعا اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, كورنەكتى ءتىل مامانى, ادەبيەت سىنشىسى جانە پۋبليتسيست مىرزاتاي سەرعالي ۇلى سەرعاليەۆ 2011 جىلعى 23 شىلدەدە 73 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى.
مىرزاتاي سەرعالي ۇلى 1938 جىلعى 17 ناۋرىزدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىرگى شال اقىن اۋدانى, «جاڭاجول» ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلدى. ءۇش جاسىندا اكەسى قان مايدانعا اتتانىپ, اناسى مەن اجەسىنىڭ ءتاربيەسىندە ءوستى. 1955 جىلى قاراوبا ورتا مەكتەبىن ءتامامدادى.
سول جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ قابىلداندى. 1960 جىلى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ وقىتۋشىسى ماماندىعىن العان ول وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قازاق فيلولوگياسى كافەدراسىنا اسسيستەنتتىك قىزمەتكە قالدىرىلدى. سودان 1999 جىلعا دەيىن ءوزى ءبىلىم العان ۋنيۆەرسيتەتتە پروفەسسور, كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى قىزمەتىن اتقارىپ, ۇستازدىق-ۇيىمداستىرۋشىلىق جولدان ءوتتى.
مىرزاتاي سەرعالي ۇلى 1999-2008 جىلدار ارالىعىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە الدىمەن قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ودان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن پروفەسسور قىزمەتىن اتقاردى. عالىمنىڭ ۇسىنىسىمەن كافەدرادا اسپيرانتۋرا مەن ماگيستراتۋرا اشىلدى. 2000 جىلدان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت جانىنان م.سەرعاليەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاق ءتىلى مەن ورىس تىلىنەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعايتىن ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس جۇمىس ىستەدى.
ول قازاق ءتىل بىلىمىندەگى تانىمال سينتاكسيس مامانداردىڭ ءبىرى. 1967 جىلى «قازاق تىلىندەگى ەتىستىكتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ سينونيمياسى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان بولسا, «سينتاكسيستىك سينونيمدەر» مونوگرافياسىنىڭ نەگىزىندە 1988 جىلى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى.
م.سەرعاليەۆ – قازىرگى وقۋ ۇدەرىسىندە كەڭىنەن قولدانىلىپ جۇرگەن «قازىرگى قازاق ادەبي ءتىلى» وقۋ قۇرالىنىڭ «ءسوز تىركەسى», «قۇرمالاس سويلەم» جانە «كۇردەلى سينتاكسيستىك تۇتاستىق» تاراۋلارىنىڭ اۆتورى.
پروفەسسور م.سەرعاليەۆتىڭ «قازاق ءتىلىنىڭ قىسقاشا ورفوەپيالىق سوزدىگى» (1996) سويلەۋ ءتىلىنىڭ سۇلۋلىعى مەن تازالىعىن ساقتاۋعا جاردەمىن تيگىزسە, «ورىسشا-قازاقشا سوزدىكتەن» مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنۋشىلەردىڭ ءتىلىمىزدىڭ بايلىعى تۋرالى الاتىن پايداسى از بولماسا كەرەك. «ورىسشا-قازاقشا سوزدىك» پەن «قازاقشا-ورىسشا سوزدىكتى» وقىرمان قاۋىم زور ىقىلاسپەن پايدالانىپ كەلەدى.
اكادەميك م.سەرعاليەۆ 30 جىلدان استام ۋاقىت قازۇۋ-دىڭ, ودان سوڭ ەۇۋ-دىڭ ستۋدەنتتەرىنە قازاق ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسىنان ءدارىس وقىدى. وسىنداي عىلىمي-ادىستەمەلىك جۇمىستارىنىڭ جانە ءتىل بىلىمىندەگى سوڭعى جىلدارعى تابىستاردى ەسكەرۋدىڭ ءناتيجەسىندە «ستيليستيكا نەگىزدەرى» وقۋلىعى جارىق كورىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ پايدالى قۇرالىنا اينالعانى كوپشىلىككە جاقسى ءمالىم.
عالىم كوركەم شىعارما تىلىنە قاتىستى ەڭبەكتەرىندە كورنەكتى پروزاشىلار س.مۇقانوۆ, ع.مۇستافين, ز.شاشكين, س.شايمەردەنوۆ, سىنشى م.قاراتاەۆ سياقتى قالامگەرلەر ءتىلىنىڭ ستيلدىك وزگەشەلىكتەرى جايىنداعى تۇجىرىمدارىن «ءسوز ساراسى», «كوركەم ادەبيەت ءتىلى», «قازاق اۋىزەكى تىلىندەگى ەموتسيونالدىق جانە ەكسپرەسسيۆتىك لەكسيكا» ءتارىزدى ەڭبەكتەرىندە ءسوز ەتەدى.
اكادەميك م.سەرعاليەۆ – وننان اسا مونوگرافيانىڭ, 6 وقۋلىقتىڭ اۆتورى. ونىڭ قالامىنان 600-دەن استام عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەك جارىق كوردى. عالىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن بىرقاتار جاستار عىلىم كانديداتى, عىلىم دوكتورى دارەجەسىن الدى.
اكادەميك ەلوردا مەن رەسپۋبليكا ومىرىندەگى قوعامدىق جۇمىسقا دا بەلسەنە ارالاستى. لينگۆيستيكالىق كوميسسيا قۇرامىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەرلەردەن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دارەجەسىن انىقتايتىن ەمتيحان الۋعا قاتىناستى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيا مەن استانا قالالىق ونوماستيكالىق كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى.
ۇلكەن جۇرەكتى, دارا دارىندى عالىم, مەيىرىمدى دە ۇلاعاتتى ۇستاز, بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق ءتىلىنىڭ جولىنا ارناعان ءتىل ءبىلىمىنىڭ كورنەكتى قايراتكەرى, اكادەميك مىرزاتاي سەرعالي ۇلىنىڭ جارقىن بەينەسى ءتىل مەن ادەبيەت تاريحىندا, شاكىرتتەرىنىڭ, جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىندە ءاردايىم ساقتالادى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى.
ونى ساعىناتىن بولامىز
ءبىر كەزدە الاتاۋدىڭ بوكتەرىنە بىتكەن قاراعايلى ورمانداي قالىڭ شوعىر ەدىك. جىمىسقى ۋاقىت قاپى قالدىرىپ بارادى. ارامىزدان اقسەلەۋ كەتتى. رىمعالي كەتتى. كەزەك مىرزاتاي سەرعالي ۇلىنا دا جەتىپتى. مەن ونىڭ ءتوسەك تارتىپ جاتىپ قالعانىن دا بىلمەۋشى ەم. سۋىق حابار سوناۋ جايىق بويىندا سوڭىمىزدان قۋىپ جەتتى. اجالعا امال قايسى؟! كەلگەن ۋاعىندا ءبارىمىز دە ءۇن-ءتۇنسىز كەتە بارامىز.
ارامىزدىڭ از-كەم ايىرماسى بولعانمەن, مىرزاتايمەن ءبارىمىز قاتار ءوسىپ, قاتار جەتىلىپ ەدىك. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەندە وقۋعا زەرەكتىگىنە قاتتى تاڭعالۋشى ەدىك. ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي قوعامىندا دا, ادەبيەت بىرلەستىگىندە دە ءجيى كورۋشى ەدىك. كوزاينەگى جالتىراپ ءدايىم الدا ءجۇرەتىن. ەلدەن بۇرىن سويلەپ, بۇرىن پىكىر ايتاتىن. قاي تاقىرىپقا سالساڭ دا, بەس قارۋى بەلىندە, بەكەم جۇرەتىن. سول بالا كەزدەگى ورنىقتى مىنەزى ءومىر بويى ءوزىمەن بىرگە جولداس بولدى.
ول كوپ نارسەنى ءبىلدى, كوپ نارسەگە ۇلگەردى. العاشقى ابيتۋريەنت كەزىنەن باستاپ, ەل-جۇرتتىڭ ءبارى ساناساتىن, سىيلايتىن, ۇلان-عايىر مول ەرۋديتسياسىمەن, تەرەڭ بىلىمىمەن, ويىنىڭ ۇشقىرلىعىمەن, ساناسىنىڭ ءجۇيرىكتىگىمەن ايرىقشا كوزگە تۇسەتىن ساليقالىلىعى مەن سىربازدىعىن بويىندا ساقتاپ ءوتتى. وڭايعا, ارزانعا اتاق شىعارۋعا ۇمتىلمادى.
ول اسا تالانتتى لينگۆيست عالىم بولۋمەن قوسا, اسا تالانتتى ادەبيەتشى دە ەدى. ارتىندا ولمەس شىعارماشىلىق مۇراسى قالدى. ءولتىرمەس شاكىرتتەرى مەن مەكتەبى قالدى.
ەندى ونى ءبارىمىز دە قاتتى ساعىناتىن بولامىز. ومىردە بولعانىنا, سوڭىنا وشپەس ءىز قالدىرعانىنا راحمەت ايتامىز!
قوش, مىرزەكە!
ءابىش كەكىلباەۆ.
قاناتتاس ەدى
اكادەميك مىرزاتاي سەرعاليەۆتىڭ قازاسىن ونىڭ شاكىرتى پروفەسسور ج.جاقىپوۆ ەستىرتكەندە, ەسەڭگىرەپ قالعانىم راس. بويدى جيىپ, ويدى سالقىنداتىپ, ەندى مىنە, رەداكتسياعا بىرەر لەبىز جولداپ وتىرمىن.
مىرزاتاي سەرعالي ۇلىن ەرتە كەزدەن بىلەمىن. عىلىمنىڭ تاۋپيقتى ساپارىنا قاتارلاسا شىقتىق دەسەم دە بولادى. عىلىمعا بارىنشا ادال, تالانتى مەن ەڭبەكقورلىعى ۇشتاسقان, ءار ارەكەتكە وزىندىك جولمەن باراتىن, سونى پىكىر ايتاتىن جان ەدى!
تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا استاناسى بوي كوتەرىپ, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعان كەزدە ونىڭ قابىرعاسىن بىرگە قالاسقان كەزدەر بۇگىنگىدەي ەسىمدە. مىرزەكەڭمەن بىرگە استاناعا قازاق ءتىل عىلىمى دا كەلدى. قازاق ءتىل ءبىلىمى كافەدراسى ەڭسەلەنىپ شىعا كەلدى: تالانتتى عالىمدار تارتىلدى, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس اشىلىپ, عىلىمي مامانداردى وزىمىزدە دايىنداۋ باستالدى. كافەدرا قازاقستانداعى عىلىمي ورتالىققا اينالدى. عىلىمي ەڭبەكتەر كوپتەپ جاريالانىپ, عىلىمي جاڭالىقتار ۇسىنىلا باستادى. سينتاكسيس پەن ستيليستيكادان زەرتتەۋ مەكتەبىنىڭ وزىندىك نەگىزىن سالىپ كەلگەن عالىم استانادا دا ءتىلتانۋدىڭ ۇلكەن عىلىمي مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ۇلت رۋحانياتىنىڭ وسىنداي قاسيەتتى ءىسىنىڭ باسى-قاسىندا مىرزەكەڭ ءجۇرگەنىن ەل بىلەدى.
مىرزەكەڭنىڭ فيلولوگ رەتىندەگى مەن قادىرلەپ وتەر ءبىر قاسيەتى ءتىل مەن ادەبيەتتى قوس قاناتتاي قاتار قالىقتاتۋى بولاتىن. عالىمنىڭ ءتىلتانۋشى رەتىندە ءسىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز: باسقاسىن بىلاي قويعاندا, وننان استام مونوگرافيا مەن وقۋلىعى جانە ءتورت سوزدىگى تىلگە قاتىسى بار جۇرتشىلىقتىڭ ءجيى جۇگىنەتىن ەڭبەكتەرى ەكەنىن ايتسام دا جەتەر. ونىڭ, ءتىپتى, تىلتانۋشىلىق ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى, ا.بايتۇرسىن ۇلىنشا ايتساق, كوركەم ادەبيەتتىڭ ءتىرنەگىندەي بولاتىن. ادەبيەت ماماندارىنىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ اراسىندا ول ءوز ادامىنداي ەركىن سەزىندى. ونىڭ مىڭعا تارتا ەڭبەگىنىڭ تەڭ جارتىسىندايى ادەبيەت الەمىنە باعىشتالعان, بىرنەشە كوركەم اۋدارمالارى, ەسسەلەرى – قازاق ءسوز ونەرىندە ەسكەرۋسىز قالمايتىن ەڭبەكتەر. «ءسوز ساراسى», «كوركەم ادەبيەت ءتىلى» «كەڭ ءورىس», «وي ورنەگى» سياقتى سىني تالداۋ كىتاپتارى ەستەتيكالىق تالعامعا تاربيەلەيتىن كىتاپتار رەتىندە كوزى قاراقتى جۇرتشىلىقتان لايىقتى باعاسىن العان.
مىرزەكەڭ سانالى عۇمىرىن تالانتتى شىعارما, تالانتتى ءشاكىرت دايىنداۋعا ارنادى. ونىڭ ءبىلىم مەن عىلىمعا, قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى اسا قوماقتى. ونى بولاشاق دالەلدەيدى.
قوش, اياۋلى ارىپتەس, ۇرپاق ۇستازى, ادال عالىم! توپىراعىڭ تورقا بولسىن! جانىڭ ءجانناتتا بولعاي!
سەيىت قاسقاباسوۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
ءبىلىمدى عالىم, جايساڭ ازامات
قازاق ءتىلى عىلىمىنىڭ قالىپتاسىپ, وركەندەۋىنە زور ۇلەس قوسقان عالىمداردىڭ ساناتىندا ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ تۋماسى مىرزاتاي سەرعاليەۆتىڭ ەسىمى ماقتانىشپەن اتالادى. اكادەميك اعامىز سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناپ, ءونىمدى ەڭبەك ەتتى. 5 مونوگرافيا, 7 وقۋلىق, 12 ادىستەمەلىك قۇرال, 400-گە تارتا عىلىمي ماقالا جازىپ, ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىرا ءبىلدى. باسىلىمداردا ءجيى جارىق كوردى. سولتۇستىكقازاقستاندىقتار اكادەميك جەرلەستەرىن ماقتانىش تۇتاتىن. ول كىسىنىڭ ۇلتجاندىلىق قاسيەتى ءبارىمىزدى قايران قالدىراتىن. تۋعان جەرگە ساپارلاپ كەلگەندە كىندىك قانى تامعان جاڭاجولعا سوقپاي كەتپەيتىن. اۋىلداستارى عالىمنىڭ اسەرلى اڭگىمەلەرىن تىڭداۋدان ەش جالىقپايتىن. وقۋشىلار ەرەكشە ءۇيىر ەدى. اعانىڭ ەشكىمدى جاتىرقاۋدى بىلمەيتىن جىبەكتەي جۇمساق مىنەزى ماڭايىنا ۇلكەندى دە, كىشىنى دە ءۇيىرىلدىرىپ تۇراتىن. مەكتەپكە كەلگەن سايىن عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن كىتاپتارىن تارتۋ ەتەتىن.
شالعايدا جۇرسە دە قولىنان كەلگەن جاردەمىن ايامايتىن. قىزىلجار وڭىرىندە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيالاردان قالمايتىن. ەسىمى ۇمىتىلا باستاعان باتىرلارىمىزعا, اقىن-جىراۋلارىمىزعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر ىزدەستىرىپ, تاريحي-تانىمدىق جاعىن وزگەلەرگە ونەگە ەتۋدەن جالىقپايتىن. ەل ىشىندەگى شەجىرەلەردى جيناستىرا جۇرەتىن. جەرلەستەرى ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىپ, «شال اقىن اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعىن بەردى.
نار تۇلعالى اعانىڭ قايعىسى ءبارىمىزدىڭ قابىرعامىزدى قايىستىرىپ كەتتى. جانى جايساڭ جاننىڭ توپىراعى تورقا بولسىن.
جايناگۇل قازبەكوۆا, جاڭاجول ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
شال اقىن اۋدانى,
جاڭاجول اۋىلى.