جالپى وڭىرلىك ءونىمنىڭ جالپى ىشكى ءونىمنىڭ وسۋىنە اسەرى

ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى

تالداۋ وسى شولۋ ماقالادا سوڭعى جىلداردا ءوڭىر­لەر قالاي دامىعانىن, ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكاسىنا قانداي ۇلەس قوسقانىن ء(جىو-دەگى ءوڭ­ىر­لەردىڭ ۇلەسى), تۇتاستاي العاندا نەگىزگى ماك­رو­ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەر بوي­ىنشا ولاردىڭ قايسىسى «كوشباسشى» جانە كەرىسىنشە, «اۋتسايدەر» بولىپ تابىلاتىنىن تالداپ كورسەتكىمىز كەلدى. بۇل رەتتە, ديناميكانى جانە دامۋ دەڭگەيىن وبلىس بولىگىندە سالىستىرۋ ەمەس (ويتكەنى وسىنداي دەرەكتەر قر ستاتيستيكا اگەنتتىگىندە قالىپتاستىرىلادى), ەلىمىزدىڭ ىرىلەندىرىلگەن وڭىرلەر بولىگىندە سالىستىرۋدى بايقاۋ قىزىقتى بولدى. ءبىز ءداستۇرلى وڭىرلىك ءبولۋدى پايدالانىپ, بەس ىرىلەندىرىلگەن وڭىرگە بولدىك: سولتۇستىك (اقمولا, قوستاناي, پاۆلودار, جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى), باتىس (اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ وبلىستارى), شىعىس (شىعىس قازاقستان وبلىسى), وڭتۇستىك (الماتى, جامبىل, قىزىلوردا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى), ورتالىق (قاراعاندى وبلىسى) جانە دەربەس بىرلىك رەتىندە – رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار استانا مەن الماتى قالالارى. وڭىرلەر سونىمەن, ىرىلەندىرىلگەن وڭىرلەر قالاي دامىدى, 2003-2010 جىلدارى كەزەڭىندە ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىنىڭ سالىستىرمالى دەڭگەيى مەن ديناميكاسى قانداي؟ وسى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ نومينالدى ءجىو-ءنىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلەسى باتىس ءوڭىرى مەن الماتى قالاسىندا ءوندىرىلدى, ەڭ از ۇلەسى - شىعىس وڭىرىندە. 1-سۋرەت. 2010 جىلعى نومينالدى ءجىو-دەگى وبلىستاردىڭ ۇلەسى, % 2010 جىلى ەلىمىزدىڭ ءجىو-دەگى وڭىرلەردىڭ ۇلەسى تومەندەگىدەي قالىپتاستى: باتىس ءوڭىرى - 29,6%; الماتى – 18,2%; وڭتۇستىك ءوڭىر – 15,7%; سولتۇستىك ءوڭىر - 13,7%; ورتالىق ءوڭىر – 8,5%; استانا – 8,3% جانە شىعىس ءوڭىرى - 5,9%. ءجىو وڭىرلىك قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى 2003 جىلدان باستاپ باتىس ءوڭىرى پايداسىنا, ونىڭ ەكونوميكاسى ءوسۋىنىڭ جوعارى قارقىنى ەسەبىنەن بولدى. نومينالدى كورسەتكىشتەگى جالپى وڭىرلىك ءونىمىنىڭ ء(جوو) ورتاشا جىلدىق ءوسىمىنىڭ ەڭ جوعارى قارقىنى استانادا, الماتىدا, باتىس وڭىرىندە, وڭتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرىندە بايقالدى. ءبىرشاما تومەن – سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرىندە. داعدارىستىڭ اسەرىنەن 2009 جىلى نومينالدى ءجوو وسىمىندەگى ايتارلىقتاي تەجەلۋ سولتۇستىك (2,8%) جانە باتىس (3,5%) وڭىرلەرىندە بايقالدى. حالىقتىڭ جاڭ باسىنا شاققانداعى ءجوو وڭىرلەر ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن باعالاۋ ءۇشىن ەڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىش بولىپ تابىلادى. وسى كورسەتكىش بويىنشا ەڭ جاقسى جاعداي باتىس وڭىرىندە, سونداي-اق, الماتىدا جانە استانادا بايقالادى, ەڭ ناشار – وڭتۇستىك وڭىردە. 1-كەستە. ءجوو حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى وزگەرۋى, مىڭ تگ.   2003 ج. 2010 ج. سولتۇستىك ءوڭىر 253 996 باتىس ءوڭىرى 596 2 824 شىعىس ءوڭىرى 229 909 سولتۇستىك ءوڭىر 160 657 ورتالىق ءوڭىر 334 1 367 استانا ق. 597 2 668 الماتى ق. 696 2 786 ەل بويىنشا 309 1327   جوعارىدا كورسەتىلگەن ءجىو وڭىرلىك قۇرىلىمىن قالىپتاستىرعان وڭىرلەردەگى نەگىزگى سالالارىنىڭ قالاي دامىعانىن كورەيىك. ونەركاسىپ ونەركاسىپتىڭ وڭىرلىك قۇرىلىمىندا ەڭ ۇلكەن ۇلەسكە باتىس ءوڭىرى يە بولدى: 2003 جىلعى 45,5%-دان 2010 جىلى ونىڭ ۇلەسى 51,2%-عا دەيىن ءوستى. ياعني, رەسپۋبليكانىڭ ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ جارتىسىنان كوبى ەلدىڭ باتىسىندا وندىرىلەدى. 2-سۋرەت. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ديناميكاسى, ملرد. تەڭگە   2003 جىلدان باستالعان كەزەڭ ءۇشىن ونەركاسىپ ءوسىمىنىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ ەڭ كوپ ءوسىمى الماتى جانە استانادا – 9%-دان استام, باتىس, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە, ەڭ ازى – شىعىس وڭىرىندە – 3,5% بولدى. باتىس ءوڭىرىنىڭ ونەركاسىبى قارجى داعدارىسىنىڭ ىقپالىنا از ۇشىرادى, ول 2008-2009 جىلدارى وسە باستادى جانە سولتۇستىك ءوڭىر, ونەركاسىبى وسكەن جوق, بىراق تومەندەگەن دە جوق. قازاقستاننىڭ قالعان ءوڭىر­لەرىنىڭ بارلىعىندا وسى كەزەڭدە ونەركاسىپ ءوندىرىسى كولەمىنىڭ ەلەۋلىدەن ايتا­لىقتايعا دەيىن قۇلدىراۋى بايقالدى. ەڭ كوپ قۇلدىراۋ 2008 جىلى الماتى مەن استانادا بولدى. احۋال, نەگىزىنەن باتىس ءوڭىرىنىڭ ءوندىرۋ سالاسى ونەركاسىبىنىڭ جوعارى ۇلەسىنە سەبەپشى بولدى, ول 2009-2010 جىلدارى 80%-دان استى. 2003 جىلدان باستاپ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە تاۋ-كەن ءوندىرۋ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى بارىنشا جوعارى قارقىنمەن ءوستى. وڭدەۋشى سالا باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە بارىنشا كوپ دامىدى: ناقتى كولەم يندەكسىنىڭ ورتاشا جىلدىق قارقىنى مۇندا تيىسىنشە 123,2% جانە 112,1% بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمنىڭ بارىنشا كوپ كولەمى سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە (جي­ىن­تى­عىندا, بۇل ءونىمنىڭ 70%-دان استامى) بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا, سول سياقتى ونەر­كا­سىپ­تەگى باعا 2003 جىل (2002 جىلعا 6,3%) - 2008 جىل (2007 جىلعا 39,4%) ارالىعىندا ايتار­لىقتاي ۇدەمەلى ۇردىسكە يە بولدى. 2008 جىلى بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى وڭىرلەرىندە باعا بارىنشا كوپ ءوستى. 2009 جىلى باعانىڭ ءوسۋى كۇرت توقتاپ قالدى. ال 2010 جىلى العاش رەت باعا اۋىل شارۋاشىلىعىندا, تۇتاستاي العاندا, رەسپۋبليكا بويىنشا 6,7%-عا تومەندەدى. وسى كورسەتكىشتىڭ ەداۋىر تومەندەۋى سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەرىندە بايقالدى. قۇرىلىس قۇرىلىستا ءتورت ايماق كوشباسىندا تۇر: باتىس جانە وڭتۇستىك, سونداي-اق استانا جانە الماتى. ەل بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ جالپى كولەمىندە ولاردىڭ جيىنتىق ۇلەسى قارالىپ وتىرعان كەزەڭ ىشىندە تۇراقتى تۇردە جوعارى بولدى: 2003 جىلى - 86,9% جانە 2010 جىلى - 81,9%. جيىنتىق ۇلەسى قۇرىلىمىندا – باتىس ءوڭىرى ايتارلىقتاي باسىمدىققا يە بولدى. قۇرىلىستاعى باعانىڭ ءوسۋى جىل سايىن: 2003 جىلعى 3,5%-دان 2008 جىلى ەڭ كوپ قارقىنمەن – وتكەن جىلعا 8,1% بولدى. 2009 جىلدان باستاپ باعانىڭ ءوسۋى توقتاپ قالدى جانە 2010 جىلى ورتاشا ەسەپپەن 4,6% بولدى. باعانىڭ ەڭ كوپ ءوسۋى 2010 جى­لى استانادا, ورتالىق جانە شىعىس ءوڭىر­لە­رىندە, ەڭ ازى - الماتىدا بايقالدى. تۇ­تاس­تاي العاندا, وڭىرلەردە باعانىڭ مۇنداي ءوسۋىن قالىپتى رەتىندە سيپاتتاۋعا بولادى.   3-سۋرەت. ورىندالعان قۇرىلىس جۇمىستارى كولەمىنىڭ ديناميكاسى, ملرد. تەڭگە تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا ەنگىزۋدىڭ ەڭ كوپ كولەمى 2010 جىلى باتىس وڭىرىندە, استانادا جانە وڭتۇستىك وڭىردە, ءبىرشاما ازى – الماتىدا جانە سولتۇستىك وڭىردە, جانە ەڭ ازى – ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەرىندە بايقالدى. ەگەر كوشباسشىلار توبىندا بۇل كورسەتكىش 20-دان 25%-عا دەيىن اۋىتقىسا, وندا «اۋتسايدەرلەردە» ول 5%-عا دەيىن دە جەتكەن جوق. قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى 2010 جىلعى قورىتىندىلار بويىنشا ەلدىڭ ءجىو قۇرىلىمىندا قىزمەت كورسەتۋ 52,8% بولدى. ەلدەگى كولىك جانە بايلانىس بويىنشا كورسەتىلەتىن قىزمەت كولەمىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى الماتى, استانا جانە سولتۇستىك وڭىرگە تيەسىلى. بۇل رەتتە قارالىپ وتىرعان كەزەڭدەگى كورسەتكىشتىڭ تۇراقتى ءوسۋى الماتى قالاسىندا عانا بايقالدى. تاۋار اينالىمىنىڭ جالپى كولەمىندە 2010 جىلى باسىم ۇلەسكە الماتى عانا يە بولىپ وتىر – 40,9%. ەلدىڭ تاۋار اينالىمىنداعى ەڭ كوپ ۇلەس شىعىس وڭىرىندە – 6,3%. ينۆەستيتسيالار ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى كاپيتالعا ەڭ كوپ كولەمى – باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنە تيەسىلى. 2010 جىلى ول تيىسىنشە 2121,5 ملرد. تەڭگە جانە 980 ملرد. تەڭگە بولدى. ولاردىڭ دەڭگەيى سولتۇستىك وڭىردە, سونداي-اق الماتى مەن استانادا ەداۋىر تومەن بولدى: تيىسىنشە 492,2 ملرد. تەڭگە, 407,6 ملرد. تەڭگە جانە 391,3 ملرد. تەڭگە. جانە ايتارلىقتاي تومەن – ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەرىندە (229,7 ملرد. تەڭگە, 150,9 ملرد. تەڭگە). نەگىزگى كا­پي­تالعا شەتەلدىك ينۆەس­تيتسيالاردى كوبى­نە­سە باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەر تارتتى, ولار­دىڭ ءوسۋ قارقىنى ال­ماتى جانە شىعىس وڭىرىندە از بولدى. استانا, سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە ينۆەستيتسيالار كولەمى 2003 جىلمەن سالىستىرعاندا 2009 جىلى ايتارلىقتاي تومەندەدى. قارجىلىق جاي-كۇيى قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ەكونو­مي­كانىڭ ناقتى سەكتورىنىڭ قارجىلىق جاي-كۇيى تۇراقتى جاقسارۋ ديناميكاسىنا يە بولدى: ءوندىرىستىڭ ورتاشا رەنتابەلدىلىگى 2004 جىلى 25,7%-دان 2007 جىلى 38,2%-عا دەيىن ءوستى. 2008 جىلى قارجى داعدارىسىنىڭ اسەرىنەن ءوندىرىس رەنتابەلدىلىگىنىڭ ءوسىمى 31,4%-عا دەيىن, ال 2009 جىلى 19,8%-عا دەيىن باسەڭدەدى, الايدا 2010 جىلى رەنتابەلدىلىك 31,2%-عا دەيىن ءوستى. تابىستى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى وسى كەزەڭ ىشىندە ءبىرتالاي قىسقاردى. ماسەلەن, ەگەر 2009 جىلعا دەيىن ولاردىڭ سانى 62-66% ارالىعىندا بولسا, 2009 جىلى 57,7%-عا دەيىن تومەندەدى, ال شىعىندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى 42,3% بولدى. ەڭ جاقسى جاعداي باتىس, وڭتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەردە ورىن الدى. باتىس وڭىردەگى بارىنشا جوعارى رەنتابەلدىلىك مۇناي ءوندىرۋدىڭ جوعارى ۇلەسىمەن جانە مۇنايعا باعانىڭ وسۋىمەن بايلانىستى بولدى. كاسىپورىندار مونيتورينگىنىڭ دەرەكتەرى, جالپى العاندا, وڭىرلەردەگى ءوندىرىستىڭ ورتاشا رەنتابەلدىلىك ديناميكاسى ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ جوعارى رەنتابەلدىلىگىنە (20%-دان استام) قاتىستى قامتاماسىز ەتىلەتىندىگىن كورسەتەدى. 2009 جىلى كاسىپ­ورىن­داردىڭ قارجىلىق جاي-كۇيى ەلەۋلى ناشارلادى: باتىس وڭىردە شىعىندى كاسىپورىنداردىڭ ۇلەسى 36,2%, ال قالعان وڭىرلەردە 40%-دان استام بولدى. كرەديتتىك بەلسەندىلىك وسى كورسەتكىش بويىنشا وڭىرلىك دامۋدا ەلەۋلى ديففەرەنتسياتسيا بايقالادى. بانكتەر بەرگەن كرەديتتەرىنىڭ كولەمى 2010 جىلى 5,1 ترلن. تەڭگە – ولاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 67,3% كورسەتكىشىنە قول جەتكىزگەن الماتى كاسىپورىندارى كرەديتتىك بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر. حالىققا بەرىلگەن يپوتەكالىق كرەديتتەردىڭ نەگىزگى كولەمى دە الماتى قالاسىنا تيەسىلى. ودان بارىنشا از استانا, باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە, ودان مەيلىنشە از شىعىس جانە ورتالىق وڭىرلەردە بەرىلدى. ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەگى زاڭدى تۇلعالاردىڭ سالىمدارى شامامەن 11 ەسەگە 2003 جىلعى 349 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلعى 3986 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ولاردىڭ كوپ بولىگى الماتى جانە استانا قالالارىنا تيەسىلى. حالىقتىڭ سالىمدارى, جالپى العاندا, 2003 جىلعى 330 ملرد. تەڭگەدەن 2010 جىلعى 2182 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل جەردە الماتى 2010 جىلى 53,4% كورسەتكىشپەن الدا كەلەدى. ينفلياتسيا بويىنشا احۋال 2003 جىلدان باستاپ 2007 جىلعا دەيىن قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا باعالاردىڭ ءوسۋى بايقالىپ وتىر. تۇتىنۋشىلىق باعا يندەكستەرىنىڭ بارىنشا ارتۋى 2003 جىلى اقمولا جانە جامبىل وبلىستارىندا, سونداي-اق 8%-دان استام ءوسۋى الماتىدا ورىن الدى. الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ اسەرىنەن يندەكس 2007 جىلى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرى بويىنشا كۇرت ءوستى. ينفلياتسيانىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى الماتىدا (27,1%) جانە ەڭ تومەنگى دەڭگەيى ورتالىق وڭىردە (14,2%) بايقالدى. 2008-2009 جىلدارى باعا يندەكسى ايتارلىقتاي تومەندەدى, 2010 جىلى ول 7,8%-دى قۇرادى. ەڭ جوعارى دەڭگەي استانادا – 8,2%, ەڭ تومەنگى دەڭگەي ورتالىق قازاقستاندا – 6,9% بولدى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 2003-2010 جج. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن تومەندەتۋدىڭ تۇراقتى ديناميكاسى: 2003 جىلعى 8,8%-دان 2010 جىلعى 5,5%-عا دەيىن قالىپتاستى. 2003 جىلى ەڭ جوعارى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى وڭتۇستىك جانە باتىس وڭىرلەردە شامامەن 10%, ەڭ تومەنگى دەڭگەي شىعىس وڭىرىندە 7,3% بايقالىپ وتىر. 2010 جىلى وڭىرلەر بويىنشا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ءبىر ۋاقىتتا: استانا قالاسىندا 5,9%-دان جانە ورتالىق وڭىردە 5,3%-عا دەيىن تومەندەدى ءارى تەڭەستى. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ورتاشا ايلىق نومينالدى جالاقى, جالپى, ەل بويىنشا: 2003 جىلى 23,1 مىڭ تەڭگەدەن 2010 جىلى 77,6 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تۇراقتى تۇردە ءوستى. كورسەتكىشتىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى باتىس وڭىردە, الماتى جانە استانا قالالارىندا, ەڭ تومەنگى دەڭگەيى سولتۇستىك وڭىردە بايقالدى. قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭ ىشىندە حالىقتىڭ كەدەيلىك كورسەتكىشتەرى بارىنشا جاقساردى. كۇنكورىس مينيمۋمى شاماسىنان تومەن تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى 2003 جىلعى 37,5%-دان 2010 جىلعى 6,5%-عا دەيىن تومەندەدى. وڭىرلىك بولىكتە ەڭ تومەنگى كورسەتكىش شىعىس, باتىس جانە وڭتۇستىك وڭىرلەردە ورىن الدى. ازىق-ت ۇلىك قورجىنىنىڭ قۇنىنان تومەن تابىسى بار حالىقتىڭ ۇلەسى 2003 جىلعى 9,1%-دان 2010 جىلعى 0,4%-عا دەيىن تومەندەدى. ەڭ جوعارعى (ياعني, ناشار) كورسەتكىش 2010 جىلى شىعىس جانە باتىس وڭىرلەردە, ەڭ تومەنگى الماتىدا 0,1% قالىپتاستى. قورىتىندىلاۋ 2003-2010 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە ەلدىڭ ىرىلەندىرىلگەن وڭىرلەرى بويىنشا جوعارىدا باياندالعان تالداۋلاردى جانە نەگىزگى كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋ دەڭگەيى مەن ديناميكاسىن قورىتىندىلاي كەلە, باتىس ءوڭىر مەن الماتى كوپتەگەن ماڭىزدى كورسەتكىشتەر بويىنشا ەڭ جاقسى دەڭگەيدى جانە وزگەرۋ ديناميكاسىن كورسەتكەندىكتەن, ولار دامۋ بويىنشا باسقا ءوڭىر­لەر­دەن كوش ىلگەرى كەلەدى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, بۇل وڭىرلەردە ەلدىڭ ەڭ جوعارعى نومينالدى ءجىو, حالىقتىڭ جان باسىنا شاققاندا ءجوو ۇلەسى جانە ءجوو ءوسىمىنىڭ جوعارى ورتاشا جىلدىق قارقىنى بايقالىپ وتىر. ەلدىڭ ونەركاسىپتىك ونىمدەرىنىڭ جارتىسىنان استامى باتىس وڭىردە شىعارىلادى, ال قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىنىڭ ەڭ جوعارعى ۇلەسى نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالاردىڭ ەڭ كوپ مولشەرى سالىناتىن الماتى قالاسىنىڭ ەنشىسىنە تيەدى. بۇل رەتتە, دامۋداعى الشاقتىق, اسىرەسە باتىس وڭىردە ارتىپ كەلەدى. باتىس ءوڭىردىڭ بارلىق وبلىستارىندا نومينالدى ءجىو ۇلەسى وسكەن سايىن سولتۇستىك ءوڭىردىڭ بارلىق وبلىستارىندا كۇرت تومەندەپ وتىر. اتىراۋ وبلىسى, الماتى جانە استانا سياقتى ءۇش ءىرى ءوڭىردىڭ ءجىو جيىنتىق ۇلەسى 2010 جىلى وسە تۇسسە, ءجىو دەڭگەيى تومەن وڭىرلەردىڭ (جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان جانە اقمولا وبلىستارى) سالىمدارى ودان سايىن تومەندەپ كەتتى. جانار كەرىمحان,  قۇرالاي ابىلقالىقوۆا, قر ۇلتتىق بانكى زەرتتەۋ جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ساراپشىلارى.   ايماقتار رەسۋرستار بار. ساپالى زاەمشىعا ءزارۋمىز الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارى بانك سەكتورىنداعى پروبلەمالاردى ايقىنداپ بەردى, الايدا كرەديتتەۋ كولەمدەرىندەگى تومەندەۋ, ونىڭ ساپالىق قۇرامىنىڭ ناشارلاۋى ايا­سىندا قاراعاندى وبلىسىنداعى بانك قۇرىلىمدارىنا ونىڭ ديناميكاسىنداعى وڭ قوز­عا­لىستارعا قول جەتكىزۋ مەن دەپوزيتتىك نارىقتاعى قىزمەتتى جانداندىرۋدىڭ ورايى كەلدى. قازىرگى كەزدە ايماقتىڭ بانك سەكتورىن 24 كوممەرتسيالىق بانكتىڭ فيليالى قۇراپ وتىر (2007 جىلدىڭ باسىندا ولاردىڭ سانى 17 بولدى). وبلىستىڭ دەپوزيتتىك نارىعىن سيپاتتاي وتىرىپ, بانك جۇيەسىنە سەنىمدىلىك پەن حالىقتىڭ دەپوزيتتى ينۆەستيتسيالاۋدىڭ ناعىز سەنىمدى نىساندارىنىڭ ءبىرى دەپ ساناۋعا يكەمدىلىگى نىعايا تۇسكەنىن اتاپ ايتۋ قاجەت. دەپوزيتتىك بازا 2008 جىلى عانا تومەندەي باستادى. بۇعان قوسا 2008 جىلدان باستاپ جانە داعدارىستى 2009 جىلى نارىق ۇدايى ءوسۋ ديناميكاسىن كورسەتتى. وبلىس تارتىلعان دەپوزيتتەر كولەمى بويىنشا رەسپۋبليكا بويىنشا 4-ءشى ورىندا. سالىمداردىڭ جالپى سوماسى داعدارىسقا دەيىنگى 2007 جىلعى دەڭگەيدەن اسىپ ءتۇسىپ, جىل باسىندا 216 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. تارتىلعان دەپوزيتتەر كولەمىنىڭ وزگەرىستەرىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋدان ايماقتاعى دەپوزيتتىك نارىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ ەرەكشەلىگى, ايتارلىقتاي ۇلەستىڭ - 139 ملرد. تەڭگە نەمەسە 64%-ى حالىقتىڭ سالىمدارىنا تيەسىلى بولۋ فاكتىسى ەكەندىگى كورىندى. ملرد.تەڭگە جەكە تۇلعالار سالىمدارىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسى 2007 جىلدان باستاپ بايقالادى. زاڭدى تۇلعالار بويىنشا تارتىلعان دەپوزيتتەر كولەمىنىڭ وزگەرۋ ديناميكاسى ءار ءتۇرلى جوسپارلى سيپات العان كەزدە, ءوسۋ ديناميكاسىنىڭ وڭ ءمانى 2010 جىلدان باستاپ قانا كورىنە باستادى. ۆاليۋتا تاڭداۋ كەزىندە جەكە تۇلعالار دا, زاڭدى تۇلعالار دا تەڭگەدەگى سالىمدارعا ار­تىق­شى­لىق بەرەدى. ماسەلەن, اعىمداعى جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا ۇلتتىق ۆا­ليۋ­تا­داعى دەپوزيتتەردىڭ كولەمى 163 ملرد. تەڭگەنى (75%) قۇرادى. جىل باسىنان بەرگىمەن سا­لىستىرعاندا ءوسۋ - 23%. بۇعان قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورى 2012 جىل­دىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن جەكە تۇلعالاردىڭ 5 ميلليون تەڭگەگە دەيىن مولشەردەگى سا­لىم­دا­رى بويىنشا وتەماقى سوماسىن تولەۋگە ءتيىس بولاتىن زاڭنىڭ قابىلدانۋى سەبەپشى بولدى. جەكە تۇلعالاردىڭ سالىمدارى بويىنشا ورتاشا الىنعان ستاۆكانىڭ جالپى كورسەتكىشى جىل باسىنان بەرى تەڭگەمەن 10,2%-دان 9,8%-عا دەيىن ازايدى جانە ەاۆ-مەن 7,6%-دان 7,0%-عا دەيىن, ال زاڭدى تۇلعالاردىڭ تەڭگەمەن سالىمدارى بويىنشا 7,9%-دان 6,7%-عا دەيىن تومەندەدى جانە ەاۆ-مەن 5,6%-دان 2,6%-عا دەيىن ازايدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ كرەديتتىك نارىعى سوڭعى جىلدارى كرەديتتەۋ كولەمدەرىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىمەن سيپاتتالادى. قازىرگى كەزدە نەسيە بەرەشەگىنىڭ جالپى سوماسى 2008 جىلعى دەڭگەيدە. بۇل كورسەتكىش 1 ماۋسىمدا 263 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. كولەمدەردىڭ تومەندەۋ قارقىنى 2008 جىلدىڭ باسىنان باستاپ 2010 جىلعا دەيىن بايقالدى. كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋى جاڭارۋدا, بىراق اسا قارقىندى ەمەس. ەگەر 2011 جىلعى قاڭتاردا ناقتى سەكتورعا 9 ملرد. تەڭگە بەرىلسە, ماۋسىمدا 21 ملرد. تەڭگە بەرىلگەنىن اتاپ ايتۋ قاجەت. بۇل رەتتە شاعىن كاسىپكەرلىككە قاڭتاردا 3 ملرد. تەڭگە سوماسىنا, ال ماۋسىمدا - 3,4 ملرد. تەڭگە سوماعا زاەم بەرىلدى. نەسيە بەرەشەگىنىڭ قۇرى­لى­مىندا 1 ماۋسىمدا جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسى 51% (135 ملرد. تەڭگە), ال زاڭدى تۇلعالاردىڭ ۇلەسى – 49 % (128 ملرد. تەڭگە) بولدى. كرەديتتىك سالىمداردىڭ ۇلكەن بولىگى دارا ەڭبەك قىزمەتىن (45%), ساۋدا سالاسىن (23%) جانە ونەركاسىپتى (17%) كرەديتتەۋگە باعىتتالدى. جەكە تۇلعالارعا كرەديتتەر بويىنشا ورتاشا الىنعان ستاۆكانىڭ جالپى كورسەتكىشى جىل باسىنان بەرى تەڭگەمەن 16,5%-دان 16,8%-عا دەيىن ۇلعايدى جانە ەاۆ-مەن 14,2%-دان 13,9%-عا دەيىن ازايدى, زاڭدى تۇلعالار بويىنشا تەڭگەمەن 12,9%-دان 12,1%-عا دەيىن ازايدى جانە ەاۆ-مەن 11,6%-دان 11,7%-عا دەيىن ۇلعايدى. وبلىس نارىعىنداعى احۋالدىڭ ءبىرشاما تۇراقتال­عا­نىنا قاراماستان, جالپى ەكونوميكالىق جانە جوعارى كرەديتتىك تاۋەكەلدەردىڭ ساقتالۋىنان كوممەرتسيالىق بانكتەر زاەمشىلارعا قاتىستى قاتاڭ كرەديتتىك ساياسات جۇرگىزۋدى جالعاستىرۋدا. ۇلتتىق بانك كرەديتتىك نارىققا جۇرگىزگەن كەزەكتى توقسان سايىنعى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بانكتەر بۇرىنعىشا كليەنتتەر تاڭداۋعا ساقتىقپەن قارايتىنىن دالەلدەپ وتىر, سەبەبى ساپالى زاەمشىلاردىڭ تاپشىلىعى ساقتالۋدا. بۇرىن بەرىلگەن كرەديتتەر بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتەردىڭ اي سايىنعى ءوسۋى سونداي-اق بانكتەردىڭ كرەديتتىك تاۋەكەلدەرگە شامادان تىس ۇشىراۋىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولىپ تابىلادى. وبلىستاعى مەرزىمى وتكەن بەرەشەك سوماسى 2007 جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا 3,4 ەسە ءوسىپ, 26 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە بارلىق مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتىڭ 65%-ى جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى. وسىلايشا, وبلىستاعى نەسيە بەرەشەگى جالپى كولەمىنىڭ 10%-ىنىڭ مەرزىمى وتكەن. مەرزىمى وتكەن جالپى سومانىڭ 36%-ى حالىقتىڭ تۇتىنۋ ماقساتىنا; 18%-ى اينالىم قاراجاتىن ساتىپ الۋعا جانە 13%-ى ازامات­تارعا تۇرعىن ءۇي سالۋ مەن ساتىپ الۋعا بەرىلگەن كرەديتتەردىڭ ۇلەسىنە ساي كەلەدى. داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى بانكتەردىڭ كرەديتتىك پورتفەلدەرىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان ءالسىز تۇستاردى جويۋ جانە ولاردى ساپا جاعىنان ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى, سەبەبى كۇماندى جانە ءۇمىتسىز كرەديتتەر كولەمىنىڭ ءوسۋى بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن شەكتەيدى. بانكتەر قىزمەتىندەگى پروبلەمالار سونداي-اق تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلمەۋى مەن سايكەسسىزدىكتەر ماسەلەلەرىندە دە, كورپوراتيۆتىك باسقارۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن, ولاردىڭ قىزمەتىندە ايقىندىلىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن دە كورىندى. وبلىستا كرەديت نارىعىنداعى قالىپتاسىپ وتىرعان احۋال كرەديتتەۋ ۇدەرىسىن جانداندىرۋ ماقساتىندا جىبەرىلگەن قاتە­لىك­تەردىڭ سەبەپتەرىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل كوممەرتسيالىق بانكتەردى جاڭا تارتىمدى تالاپتاردى ازىرلەۋگە, وسى ارقىلى كرەديتتەۋدى جاڭعىرتۋعا ماجبۇرلەيدى. داۋرەنبەك ءماجيتوۆ,  قر ۇلتتىق بانكى قاراعاندى فيليالىنىڭ ديرەكتورى. قولما-قول اقشا ەكونوميكا قاجەتتىلىگىنە بارابار اقشا اگرەگاتتارىنىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا اينالىستاعى قولما-قول اقشا ەرەكشە ءرول اتقارادى, سەبەبى حالىقتىڭ جەكە تۇتىنۋ سالاسىمەن باي­لا­نىس­تى قاتىناستارعا كوبىنە سولار قىزمەت كورسەتەدى. بۇدان باسقا اينالىستاعى قولما-قول اقشا حالىقتىڭ اقشاعا دەگەن قاتىسىن جانە سۇرانىسىن ورالىمدى ءارى شىنايى كورسەتەدى. وسى­لايشا, قولما-قول اقشا اينالىسى سالاسىندا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزى زور. قولما-قول اقشا اينالىمىنىڭ ديناميكاسىنا تالداۋ جاساپ, ونى قالىپتاستىراتىن فاكتورلاردى ايقىندالىق. جالپى ۇردىستەر اعىمداعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ ايلىق دينا­مي­كا­سى الدىڭعى جىلدارداعىداي ماۋسىمدىق تومەندەۋمەن سيپاتتالدى. ولاردىڭ سوڭعى ءتورت جىلداعى ديناميكاسىنا جاسالعان سالىستىرمالى تالداۋ اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىنداعى ءۇردىستىڭ وتكەن جىلداردىڭ كورسەتكىشتەرىنە ۇقساستىعىن كورسەتىپ وتىر. جىلدىڭ باسىندا ادەتتەگىدەي اينالىستاعى قولما-قول اقشا كولەمىنىڭ ماۋسىمدىق تومەندەۋى باي­قالادى, ول, نەگىزىنەن, بيۋدجەت شىعىستارى ديناميكاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن تۇسىندىرىلەدى. ادەتتە اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ كولەمى قاڭتار-ناۋرىزدا تومەندەيدى, الايدا ءساۋىر-مامىردا الدىڭعى جىلدىڭ اياعىندا قالىپتاسقان دەڭگەيگە جەتەدى. بۇل رەتتە جىلدىڭ باسىنداعى اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ تومەندەۋ «تەرەڭدىگى» اينالىستاعى قولما-قول اقشا كولەمىنىڭ الدىڭعى جىلعى جەلتوقساندا قانشالىقتى كۇشتى وسۋىنە بايلانىستى. 2011 جىلدىڭ باسى ەرەكشەلەنە قويمادى. 2011 جىلعى قاڭتار-مامىردا اينالىستاعى قولما-قول اقشا كولەمى 0,5%-عا (2010 جىلدىڭ سول كەزەڭىندە 8,4%-عا ءوسۋ; 2009 جىلى 9,1%-عا تومەندەۋ; 2008 جىلى 0,2%-عا ءوسۋ) تومەندەدى. اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ جالپى سوماسى 2011 جىلعى مامىردىڭ اياعىندا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا 5,8 ملرد. تەڭگەگە تومەندەي وتىرىپ, 1 142,7 ملرد. تەڭگە قۇرادى. فاكتورلار ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ قولما-قول اقشا اينالىمى تۋرالى ەسەپتەرىنىڭ فاكتور­لىق تالداۋى اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ 2011 جىلعى قاڭتار-مامىردا تومەندەۋى جالاقى تولەمدەرىنىڭ قىسقارۋىمەن, بانكوماتتاردى تولىقتىرۋعا بەرىلەتىن قاراجاتتىڭ تومەندەۋىمەن, تاۋارلاردى, قىزمەت كورسەتۋلەردى جانە جۇمىستاردى ساتۋدان تۇسكەن ءتۇ­سىم­دەر­دىڭ وسۋىمەن, سونداي-اق باسقا باپتار بويىنشا تولەمدەردىڭ تومەندەۋىمەن بايلانىستى بولعانىن كورسەتتى. 2011 جىلعى مامىردا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا بانكتەردىڭ كاسسالارىنان ەڭبەكاقى تولەۋگە قاراجاتتىڭ بەرىلۋى 38,1%-عا تومەندەگەنىن كورسەتتى, بۇل اينالىستاعى قول­ما-قول اقشا كولەمىنىڭ تومەندەۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولدى. مۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ رەسمي دەرەكتەرى دە راستاپ وتىر. ماسەلەن, ورتاشا الىنعان ايلىق نومي­نال­دى جالاقى اعىمداعى جىلعى مامىردا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا 13,5%-عا تومەندەدى. بۇدان باسقا 2011 جىلعى ما­مىر­دا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جالاقى تولەۋگە جۇمسالعان شىعىستار 1,6%-عا تومەندەدى. تيىسىنشە, بانكوماتتاردى تولىقتىرۋعا بەرىلەتىن قاراجاتتىڭ تومەندەۋى دە بايقالدى. 2011 جىلعى مامىردا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا بانكتەردىڭ كاسسالارىنان بانكوماتتاردى تولىقتىرۋعا 12,5%-عا از قاراجات بەرىلگەن, بۇل اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ تومەندەۋىنە سەبەپشى بولدى. اعىمداعى جىلعى مامىردا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا تاۋارلاردى, جۇ­مىس­تاردى جانە قىزمەت كورسەتۋلەردى ساتۋدان تۇسكەن قولما-قول اقشانى قايتارۋ كولەمىنىڭ ۇلعايعانى (58,9%-عا) بايقالدى. بۇل رەتتە وسى فاكتورلاردىڭ اسەرى اينالىستاعى قولما-قول اقشا كولەمىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتكەن جاعدايلارمەن ءىشىنارا بەيتاراپتاندىرىلدى. اي­نا­لىس­تاعى قولما-قول اقشانىڭ تومەندەۋىن باياۋلاتقان فاكتورلاردىڭ ىشىنەن, ءبىرىنشى كەزەكتە, بانك­تەردىڭ كاسسالارىنا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋدان تۇسكەن تۇسىمدەردىڭ تومەندەۋىن اتاپ ءوتۋ­گە بولادى. اينالىستاعى قولما-قول اقشا كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا جەكە تۇلعالاردىڭ سال­ىم­دا­رى­نان قولما-قول تەڭگەنى بەرۋدىڭ, سونداي-اق زەينەتاقى مەن جاردەماقىلاردىڭ ءوسۋى ىقپال ەتتى. قولما-قول شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتۋدان تۇسكەن قولما-قول تەڭگەنىڭ بانكتەردىڭ كاسسالا­رى­نا ءتۇسۋ كولەمى 2011 جىلعى مامىردا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا 28,1%-عا تومەندەدى. ماسەلەن, 2011 جىلعى مامىردا 2010 جىلعى جەلتوقسانمەن سالىستىرعاندا ايىر­باستاۋ پۋنكتتەرىنىڭ دوللاردى نەتتو-ساتۋ كولەمى 32,2%-عا, ەۋرونىكى –  15,5%-عا تومەندەدى. بولجام وسىلايشا, ماۋسىمدىق فاكتور اينالىستاعى قولما-قول اقشانىڭ 2011 جىلدىڭ باسىندا تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولدى. ۇلتتىق بانك ونىڭ كولەمىنىڭ الداعى ايلاردا ازداپ ءوسۋىن كۇتەدى. بۇل سونداي-اق ماۋسىمدىق فاكتورمەن بايلانىستى: ادەتتە, جازعى ايلاردا, ءبىرىنشى كەزەكتە دەمالىستار ماۋسىمىمەن بايلانىستى, اينالىستاعى قولما-قول اقشا كولەمىنىڭ ۇلعايۋى بايقالادى. جالپى العاندا اقشا ۇسىنىسىنىڭ كولەمى ەكونوميكانىڭ اعىمداعى دامۋ دەڭگەيىنە سايكەس كەلەدى. احۋالعا جاسالعان تالداۋ قازىرگى ساتتە مونەتارلىق فاكتورلاردىڭ, ونىڭ ىشىندە «اينالىستاعى قولما-قول اقشا» اگرەگاتىنىڭ اسەر ەتۋىنىڭ ماردىمسىز ەكەندىگىن راستاپ وتىر. الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى تۇراقسىز احۋال, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ جەكەلەگەن نارىقتارىنداعى باسەكەلەستىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى ينفلياتسيا ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى بولىپ قالۋدا. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ ىشىندەگى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەرگە تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. الايدا تۇتاستاي العاندا تۇتىنۋ نارىعىنداعى احۋال باسقارۋعا بولاتىنداي كۇيدە قالۋدا. 2007-2011 جىلدارداعى جىلدىق ينفلياتسيا ينفلياتسياعا مونەتارلىق فاكتورلاردىڭ بارىنشا از اسەر ەتۋىنە قاراماستان قازىرگى ۋا­قى­ت­تا قر ۇب ۇكىمەتپەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ينفلياتسياعا قارسى ساياساتقا ەر­ەكشە نازار اۋدارادى. قر ۇب-نىڭ 2011 جىلعى شارالارى ين­فلياتسيانى جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا 6-8% شەگىندە ۇستاۋعا باعىتتالاتىن بولادى. مۇنداي ماقساتقا قول جەتكىزۋ قالىپتاسىپ جاتقان ماك­رو­ەكو­نوميكالىق جاعدايلارعا ءساي­كەس بولاتىن اقشا-كرەديت ساياسا­تى­نىڭ ءتيىستى شارالارىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ەكونوميكاداعى اقشا ۇسىنىسى ەكونوميكانىڭ وسۋىنە سايكەس كەلەتىن دەڭگەيدە ساقتالاتىن بولادى. دانيرا ساليحوۆا, قر ۇلتتىق بانكى زەرتتەۋ جانە ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ ساراپشىسى