ينتەرنەتتەگى قازاق كونتەنتىن دامىتۋ تۋرالى ويلار
عالامتورداعى قازاق ءتىلىن دامىتۋ – جاھاندى شىرماعان جەلىلەردە كادىمگى قايمانا قازاقى ورتانى دامىتۋمەن قاتار ورىلەتىن وزەكتى ماسەلە ەكەنىن كوزى اشىق ادام قازىر بىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا ينتەرنەتتە ەشكىمگە دە ەلىكتەمەي, ءوز رەسۋرستارىمىزدى جاساۋعا, مەملەكەتتىك تىلدەگى مازمۇندى ۇلعايتۋعا ۇمتىلىپ جاتقان توپتار, قوعامدىق ۇيىمدار, ەلجاندى ازاماتتار پايدا بولۋدا.
ەگەر مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ اياسى ويداعىداي بولماي جاتىر, ەلەكتروندى ۇكىمەت قۇرامىز دەگەن ارەكەتىمىز دە كوڭىل كونشىتەرلىك ەمەس دەپ قىنجىلاتىن بولساق, وسى ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى ينتەرنەتكە بارىپ تىرەلەتىنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانىندا, ارقايسىمىز جۇمىستا كومپيۋتەر قۇشاقتاپ, بالالارىمىز ۇيدە «اگەنتكە» بايلانىپ وتىرعاندا, قازاق ءتىلى – ينتەرنەتتىڭ ءتىلى بولماي, كوكەيكەستى تىرلىكتىڭ كوسەگەسى جۋىردا كوگەرە قويماس.
دەگەنمەن, اۋىزدى قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ, ءدال وسى ماسەلەدە اتتانداي بەرۋدىڭ دە ءجونى جوق. جۋىردا, 20 شىلدەدە الماتىدا «قازاقستاننىڭ ينتەرنەت اسسوتسياتسياسى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى «GSM Kazakhstan» جشس KCell ساۋدا بەلگىسىنىڭ قولداۋىمەن «ينتەرنەتتەگى قازاق ءتىلىن دامىتۋ جولدارى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىپ قولعا الىنىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ قانشالىقتى باياندى ەكەندىگىن سارالاپ, ويلارىن ورتاعا سالدى.
وسى ارادا بىردەن ماقالا تاقىرىبىنىڭ باسىن اشىپ الۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر. وسى ۋاقىتقا دەيىن ينتەرنەت-تەرميندەردى اۋدارۋدا قۇلاققا قوناتىنداي ەتۋگە كۇش سالىپ كەلگەن حالىق اراسىندا داۋ-داماي, ورتاق ۇيعارىم بولماي تۇرعاندا, كادىمگى كۇندەلىكتى e-mail سيندرومىمەن ءسىڭىستى بولعان «سوباچكا» تەرمينى, «يت» تە ەمەس, «كۇشىك» تە ەمەس, «ايعۇلاق» دەپ ادەمى اۋدارىلىپ جۇرگەنىن بىلەمىز.
سونىمەن, تالقىلاۋ بارىسىندا ينتەرنەتتەگى قازاق تىلىندەگى كونتەنت ۇلەسىن ارتتىرۋ مەن دامىتۋ تەندەنتسيالارى, تانىمال سايتتاردى باسقارۋ جۇيەلەرىن قازاق تىلىنە اۋدارۋ, باستاۋىش ۆەب-ماستەرلەرگە جانە باعدارلاماشىلارعا قازاق تىلىندە جاردەم قۇرالدارىن جانە ۆەب-تەرميندەردىڭ بىرەگەي سوزدىگىن جاساۋ جان-جاقتى ءسوز بولدى. ۇسىنىقتى پىكىرلەر دە ايتىلماي قالعان جوق.
كوپتەگەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, تانىمال ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن بلوگگەرلەر, بايلانىس وپەراتورلارى جانە مادەنيەت مينيسترلىگى وكىلدەرى قاتىسقان دوڭگەلەك ۇستەلدى قازاق ءتىلىن دامىتۋ ماسەلەسىن ونلايندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ساياساتكەرلەر اراسىندا دا كوتەرىپ جۇرگەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مۇرات ابەنوۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
سونىمەن, سوڭعى رەسمي مالىمەتتەرگە ءسۇيەنسەك, قازنەتتە قازاق تىلىندەگى سايتتاردىڭ سانى جالپى قازاقستاندىق سايتتاردىڭ 12 پايىزىن قۇرايدى. جىل سايىن قازاق تىلىندەگى جاڭا رەسۋرستار پايدا بولۋدا (ونىڭ ىشىندە قازاق تىلىندەگى «http://kk.wikipedia.org» ەنتسيكلوپەدياسى دا بار), باق-تىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارى دامۋدا, ءارتۇرلى سەمينارلار, كونفەرەنتسيالار, ترەنينگتەر, كونكۋرستار ءوتكىزىلۋدە, بىراق, ينتەرنەت قاۋىمىنىڭ ويىنشا, مەملەكەتتىك تىلدەگى كونتەنتتى تانىمال ەتۋدىڭ جاڭا جولدارىن ىزدەستىرۋ قاجەت.
قازنەتتە قازاق ءتىلىن دامىتۋ ماسەلەسى قوزعالىپ كەلە جاتقانىنا كوپ جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. الايدا, بۇل ماسەلەدە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ىنتىماقتاسۋىن كۇشەيتۋ قازىرگە بايقالمايدى. وسىنداي جەكە-دارا ۇستانىمدار قازاق ءتىلدى رەسۋرستاردىڭ جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە جاعداي تۋعىزباي وتىر. ينتەرنەت-بەلسەندىلەر تەحنيكالىق اسپەكتىلەرگە يەك ارتسا, جۋرناليستەر قاۋىمى ينتەرنەتتەگى كوپتەگەن تەرميندەردىڭ دۇرىس اۋدارىلىپ جاتقانىنا كۇمان كەلتىرەدى. سايتتاردى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار دا وزەكتى ەمەس. قوعامدىق ۇيىمدار ءوز بەتىنشە قازنەتكە ساراپتاما جۇمىستارىن جاساپ جاتقانمەن, ونى ەلەپ جاتقان ورتا تاعى جوق. سوندىقتان قازنەت ساراپشىلارى بۇل ماسەلە كەشەندى سيپاتقا يە جانە ونىڭ شەشۋدىڭ جولدارى ءتىلدى ۇيرەنۋدى جارنامالاۋ مەن ناسيحاتتاۋ دەيتىن تاپتاۋرىن مىندەتتەمەلەرگە تىرەلمەيدى دەپ ەسەپتەيدى.
سونىمەن باسقوسۋ بارىسىنداعى بەدەلدى پىكىرلەردى ورتاعا سالعاندا تومەندەگىدەي پايىمدار شىعادى.
مۇرات ابەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى:
– سوڭعى جىلدارى قازاق تىلىندەگى رەسۋرستار سانىنىڭ ءوسۋ ىرعاعى كورىنىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا 70 پايىزدان استام مەكتەپ وقۋشىلارى مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەدى جانە ولار قازاق تىلىندەگى رەسۋرستاردىڭ الەۋەتتى قولدانۋشىلارى. قازاق ءتىلىن بىلەتىن جاستاردىڭ جاڭا بۋىنى ءوستى, بىراق ولاردىڭ مالىمەتتەردى قازاق تىلىندە الۋعا ءمۇمكىندىكتەرى جوق. بۇعان تەحنيكالىق جاعدايلار دا اسەرىن تيگىزۋدە. قازاقشا ينتەرفەيسى بار سايتتاردى تەگىن قۇرۋعا مۇمكىنشىلىك جوقتىعىنان باستاپ ءجانە قازاقشا قارىپتەردىڭ ماردىمسىز تاڭداۋى دا كەرى ىقپالىن تيگىزىپ وتىر.
جاڭا گادجەتتەردە – پلانشەت جانە سمارتفونداردا كوبىنەسە قازاقشا شريفتىلەر جوق. سوندىقتان ونى قولدانۋشىلار امالسىزدان لاتىن نەمەسە كيريلليتسانى قولدانىپ, قاتەلەر جىبەرۋگە ءماجبۇر. سوندىقتان وتاندىق سايتتاردى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالار اۋقىمدى بولۋى كەرەك جانە تەك قانا حوستينگپەن شەكتەلمەۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى بەلسەندى ناسيحاتتاۋمەن قاتار, قازاق تىلىندە كونتەنت قۇرۋعا قولايلى جاعدايلار جاساۋ كەرەك (بلوگ, بەينەبلوگ, پودكاست جانە تب. جۇرگىزۋدى ۇيرەتەتىن باعدارلامالار).
اسحات ەركىمباي, «مىنبەر» قازاق جۋرناليستەرىن قولداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى:
– قازنەتتە قازاقشا رەسۋرستاردى دامىتاتىن قاۋىم بار دەپ ەسەپتەيمىن. تەك سولاردى دۇرىس ۇيلەستىرەتىن ارنايى ءبىر بەيرەسمي ۇيىم قاجەت سەكىلدى. ءارى سول ۇيىمنىڭ ءبىردەن-ءبىر جۇمىسى قازاقشا كونتەنتتى ءوز بەتىنشە دامىتىپ جاتقاندارعا قارجىلاي جانە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ بولسا, ءىس جىلدامىراق العا باسار ەدى. ۇلكەن كەدەرگىنىڭ ءبىرى – قازنەتتەگى قازاقشا كونتەنتتى دامىتۋعا پەيىلدى ورتا ءوز ىشىندە ءبىرىن ءبىرى ءالى دە دۇرىس تانىمايدى. سوندىقتان ءىس جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلمەي وتىر.
ايدوس سارىم, «اباي-اقپارات» قوعامدىق قورىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى:
– مەن قازاق ءتىلدى سايتتاردى قازنەتتەن تىس قالدى دەپ ەسەپتەمەيمىن, ودان دا كۇردەلى سۇراق ول – نەنى ءبىز دۇرىس قازنەت دەپ بىلەمىز؟ قازنەت بولاشاقتا حالىققا قازاق تىلىندە جانە لاتىن قارپىمەن تارالادى دەپ ويلايمىن. جانە وسى ماعىنادا مەن ورىس ءتىلدى قازنەتتى دەربەس ءبىر قۇبىلىس دەپ ەسەپتەمەيتىن انتون نوسيكپەن جانە باسقا دا رەسەيلىك ينتەرنەتشىلەرمەن كەلىسەمىن. قازاق ينتەرنەتى ەندى دامۋ ۇستىندە جانە بولاشاقتا سان جاعىنان دا ساپالىق تۇرعىدان دا وسەتىنىنە سەنىمدىمىن.
قازاق ءتىلدى ورتا ءورىستىلدى قازنەتتى الماستىرۋعا يكەمدەلىپ كەلە جاتقان كادىمگىدەي الەۋەتتى رىنوك. ەگەر ونى شىنىندا دا رىنوك رەتىندە قاراستىراتىن بولساق, سوڭعى ەكى جىلدا عانا قازاق تىلىندەگى قانشاما سايتتار مەن جوبالار دۇنيەگە كەلدى.
قاشان قازاق ينتەرنەتى اۋەسقويلىقتان ناعىز رىنوكقا وتەدى؟ بولجاۋىمشا, ول ءۇش جىلدان بەس جىل ارالىعىنداعى ۋاقىتتى الادى. قازاق ينتەرنەتى بىزگە كەشىگىپ كەلدى, بىراق بولاشاقتا ەسەسىن قايتاراتىنىنا سەنەمىن.
رۋسلان مينۋلين: «Let’s speak قازاقشا», قازاقستان جاستار مەديا-وداعى جوبالارىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى:
– قازاق تىلىندەگى رەسۋرستاردا نىسانالى وقىرماندار جوق. اندا-ساندا ءوز شامشىلدىعىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن «ءتىلدى جوقتايتىن» الاڭدار پايدا بولادى. الايدا, ول رەسۋرستىڭ قوناقتارى «جوقتاۋشىلاردىڭ» ءوزى بولادى. ارا-كىدىك بۇل قاراپايىم بالالارعا ارنالعان رەسۋرس دەسەك بولادى. دەگەنمەن, اۋىلدىق بالالارعا ينتەرنەت قولجەتىمدى ەمەس, دەمەك بۇل پلاتفورمادا ستارت-اپ كەزىنەن-اق وقىرماندار سانى قىسقارتىلعان بولادى. ماسەلەن, مەن ءوزىم دەربەس ساباق العان مۇعالىمدەر ادەپكىدە ينتەرنەتتە وتىرمايدى جانە e-mail-دى ارەڭ يگەرەدى. ەندەشە, قازاق تىلىندەگى رەسۋرستاردا مۇعالىمدەر سانى وتە از. ناقتى وقىرماندار – الەۋمەتتىك جۇيەلەردە وتىراتىن كەڭسە پلانكتونى. بىراق, ولارعا كوبىسى نازار اۋدارمايدى. دەگەنمەن, ءدال سولاردان باستاۋ كەرەك. ەگەر ادامنىڭ ودنوكلاسسنيكي, م-اگەنتە, Skype جانە ت.ب. فلۋدقا ۋاقىتى جەتسە, دەمەك ولاردى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە دە ۋاقىتى جەتەرلىك. الايدا, ونى ولار ءۇشىن «ءدامدى», تارتىمدى قىلۋ كەرەك. ءدال وسى جەردەن, ءدال وسى ۋاقىتتان باستاپ ءبىزدىڭ «Let’s speak قازاقشا» جوبامىز Facebook-تاعى «سويلە! Club at the KIMEP» اتتى توپتىڭ ارقاسىندا وسىنداي زاتتارمەن اينالىسادى.
ارينە, بۇل دوڭگەلەك ۇستەلدە ايتىلعان پىكىرلەردىڭ ءبىر پاراسى عانا.
– قازاق تىلىندە سايت قۇرۋدىڭ قيىندىعى سوڭعى بىرنەشە جىلدا, اسىرەسە, قاتتى سەزىلۋدە. قازاق تىلىندە سايت جاسايىن دەگەن ءاربىر ۆەب-ماستەر بۇكىل ينتەرفەيسىن قازاق تىلىنە وزدىگىنەن اۋدارۋعا ءماجبۇر بولادى. قازاق تىلىندە سايت جاساۋمەن اينالىسقان بارلىق ۆەب-ماستەرلەر سولاي ىستەگەن. بۇل ۋاقىت, كۇش شىعىنىن ارتتىردى دا, جۇمىستىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلدى. سونىمەن قاتار, سايتتى جاساۋشىلار وزدىگىنەن اۋدارعاندىقتان تەرميندەردى پايدالانۋ كەزىندە كەلىسپەۋشىلىكتەر بولدى. سول سەبەپتى قولدانۋشى جاڭا ينتەرفەيس قولدانعان سايىن قيىندىقتارعا تاپ بولدى, دەپ ەسەپتەيدى «قازاقستان ينتەرنەت اسسوتسياتسياسى» زتب اتقارۋشى ديرەكتورى اسەت نۇرپەيىسوۆ.
اقيقاتىندا, ەرەكشە تەرميندەردىڭ اۋدارمالارىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر قازاق تىلىندە سايت جاساۋشىلارعا وتە تانىس ماسەلە.
«Oitobe.kz» سايتىنىڭ جوبا-مەنەدجەرى جالعاس ەرتايدىڭ ايتۋىنشا, «ماسەلە تەك ۆەب-تەرميندەردە عانا ەمەس, كەلىسپەۋشىلىكتەر قازاق تىلىندەگى بارلىق سالاداعى تەرميندەردە بار. بۇگىنگى كۇنى وسى اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا بايلانىستى ورىس-اعىلشىنشادان قازاق تىلىنە بىرنەشە سوزدىك شىعارىلىپ قويىلدى, بىراق تۇسىنىكسىز سوزدەر مەن اۋدارمالار سول باسپالاردا دا كەزدەسەدى. مۇنىڭ سەبەبى – ولاردىڭ ينتەرنەت قاۋىمىنىڭ قاتىسۋىنسىز جاسالۋى.
سوندىقتان دا دوڭگەلەك ۇستەلدە ينتەرنەت-بەلسەندىلەرى وسى سۇراقتاردى تالقىلاۋعا كوپ ۋاقىتتارىن ارنادى.
بىراق, وسىعان قاراماستان, «قازاقستان ينتەرنەت اسسوتسياتسياسى» Kcell ساۋدا بەلگىسىنىڭ قولداۋىمەن سوڭعى 3 ايدا سايتتاردى باسقاراتىن تانىمال جۇيەلەردى قازاق تىلىنە اۋدارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنى ناقتى مىسالدارمەن ايتىلدى. اۋدارىلعان جۇيەلەردىڭ اراسىندا Drupal سياقتى تانىمال, كەز كەلگەن كۇردەلىلىكتەگى سايتتى جاسايتىن تەگىن, Wordpress سياقتى بلوگتارعا نەگىز رەتىندە تانىمال سايتتى باسقاراتىن جۇيەلەر بار. جۋىردا كوپتەگەن قازاقستاندىق سايتتار جۇمىس ىستەيتىن تانىمال Joomla ءجۇيەسى اۋدارىلاتىنى ءمالىم بولدى. بارلىق نۇسقالاردى قالاساڭىز, تەگىن جۇكتەۋ مۇمكىندىگى بار. جاقىن ارادا جاڭادان باستايتىن قولدانۋشىلارعا وسى جۇيەلەردىڭ ورناتىلۋ جيىنتىعى شىعارىلماق.
بۇل جوبا تەك جاڭا سايت قۇرۋشىلارعا عانا ەمەس, بار بولعان سايتتارعا قازاقشا ينتەرفەيستى ەش قيىندىقسىز جانە تەگىن ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بارلىق ماتەريالدار (سايت ورناتۋعا ارنالعان جيناقتار, ءتىل مودۋلدەرى, ۆەب-تەرميندەر سوزدىگى) www.kazinternet.org سايتىندا ورنالاسادى.
ايتقانداي, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اراسىندا مىناداي دا شارالار بار ەكەن. ياعني, باستاۋشى ۆەب-ماستەرلەرگە ارنالعان قازاق تىلىندە بەينەساباقتار تۇسىرىلەدى. بەينەساباقتاردا قالاي ءارتۇرلى جۇيە ارقىلى جاڭا سايتار قۇرۋ, ولاردى باسقارۋ, تەڭشەلەۋ جانە جوندەۋ تۋرالى باياندالادى. مۇنداي بەينە-ساباقتار جانە سكرينكاستتار الەمدىك الاڭدا ۆەبماتستەرينگتى ۇيرەنۋگە ارنالعان ەڭ ءتيىمدى جانە قولايلى كومەك قۇرالى بولىپ سانالادى. بۇل بەينەماتەريالدار دا www.kazinternet.org سايتىندا ورنالاسادى, سونىمەن قوسا تانىمال بەينە-حوستينگتەرىنەن (youtube.com, kiwi.kz, kaztube.kz جانە تب.) دە تابا الاسىز.
ينتەراكتيۆتى جانە ءساندى سايتتار پايدا بولۋ ءۇشىن بىرنەشە دەكوراتيۆتى شريفتتەر جاسالىنادى. ولاردى قولدانۋ ارقىلى سايتىڭىز تارتىمدى بولادى جانە ديزاينەرلەر ءۇشىن قازاقشا سايتتار جاساۋ تەز ءارى وڭاي ىسكە اسادى.
بۇل باعدارلاما دا باستاۋشى ۆەب-ماستەرلەرگە قازاقشا سايتتار جاساۋ قادامدارىن ازايتۋ, قازاق تىلىندەگى سايتتار جاساۋدى تانىمال ەتۋ ارقىلى ينتەرنەتتەگى قازاقشا سايتتار سانىن ارتتىرۋدى قولدايدى.
مۇنان دا بولەك, ينتەرنەتتە قازاق ءتىلىن دامىتۋ جولىندا تەحنيكالىق پروبلەمالاردىڭ ىشىندە باعدارلامالىق ونىمدەر ازدىعىن, شەتەلدەگى قازاقستاندىقتارمەن حابارلاسۋ ءۇشىن ءشريفتتى كيريلليتسادان لاتىن ءارپىنە, اراب جازباسىنا ترانسليتەراتسيالايتىن باعدارلامانىڭ جوقتىعىن بەلگىلەۋگە بولادى. كەيبىر قولدانۋشىلار اراسىندا جازۋىنا قاراپ قازاق تىلىنە ارنالعان كيريلليتسانى اۋىستىرماي لاتىن ءالفاۆيتىن قۇرۋعا بولادى دەگەن وي بار. قازاق ءتىلىن لاتىن الفاۆيتىنە كوشىرۋ ينتەرنەت-قاۋىمىندا ءار ءتۇرلى پىكىرلەر تۋعىزىپ جۇرگەنى بارشامىزعا ايان.
ينتەرنەتتە قازاق ءتىلىن العا جىلجىتۋمەن قوعامدىق ۇيىمدار دا اينالىسىپ جاتقانىنا تاعى دا توقتالا كەتۋگە بولادى. مىسالى, «مىنبەر» قازاق جۋرناليستەرىن قولداۋ ورتالىعى قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ەكسكليۋزيۆتىلىگىنە جانە مۋلتيمەديالىققا كوڭىل ءبولەدى. اتالمىش ورتالىق قازاق ءتىلدى جۋرناليستەر اراسىندا جاڭا مەديا-قۇرالداردى قولدانۋ ادەتىن دامىتۋعا ارنالعان ترەنينگ جانە سەمينارلار وتكىزىپ جۇرگەنىن ايتا كەتۋگە بولادى.
مامانداردىڭ ويىنشا, ينتەرنەتتە قازاق ءتىلىن دامىتۋداعى پروبلەمالاردىڭ ءبىر بولىگى – ءتىلدى قولدانۋ جانە ۇيرەتۋ كەزىندە باسقارۋ تاسىلدەرىن ابسوليۋتتەندىرۋ, سونىڭ ىشىندە ءىس جۇرگىزۋدى مەملەكەتتىك تىلگە ەنگىزۋ, باعدارلامالارعا ۋاقىتتىق شەكتەۋ قويۋعا دا بارىپ تىرەلەدى. سوندىقتان ءتىل ۇيرەنۋ جانە ەكسكليۋزيۆتى كونتەنت قۇرۋ موتيۆاتسياسىنا از كوڭىل بولىنەدى.
باسقوسۋ بارىسىندا ءسوز العاندار قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ماسەلەلەرى مەن كەلەشەگىن بىرىگىپ تالقىلاۋ ارقىلى ينتەرنەت-قايراتكەرلەرىن بىرىگىپ مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى كازنەتتە تاراتۋعا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىپ تاراستى.
ايناش ەسالي, الماتى.