2008 جىلى 15 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «وربۇلاق پەن اڭىراقايداعى تاريحي ماڭىزدى جويقىن جەڭىستەر دە ازاتتىقتىڭ اق تۋى استىندا جەلبىرەدى», دەپ بۇل باقىتتى كۇنگە سول جەڭىستەردىڭ ارقاسىندا جەتكەنىمىزدى ايرىقشا اتاپ وتكەن ەدى. ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلى جەڭىستەر مەن سان الۋان وقيعالاردى سانامالاپ قاراساق, سولاردىڭ وتكەن كەزى مەن بولعان جەرى بىزگە نۇكتەسىنە دەيىن بەلگىلى بوپ جەتكەنى وربۇلاق جەڭىسى, ورداباسى جيىنى, اڭىراقاي شايقاسى, ويرانتوبە وقيعاسى, ەرەۋىلتوبە ءباتۋاسى سەكىلدى بىرەن-سارانى عانا. سوندىقتان ولاردى ءبىز اتا-بابامىز قالدىرعان تاريحي جادىگەر سانايمىز ءارى مۇنى ۇمىتپاڭدار دەگەن اماناتى دەپ باعالايمىز.
بۇلاردىڭ ىشىندە وربۇلاق جەڭىسى – قازاق حالقىنىڭ ەرەكشە تاريحي ماقتانىشى. وربۇلاق دەگەندە, ەڭ اۋەلى ەسىمىزگە تۇسەتىنى – ول جەڭىستىڭ ەش تەڭدەسى جوق ەكەنى. جاۋدىڭ 50 مىڭ قولىن 600-700 جاۋىنگەرمەن عانا توقتاتۋ, شىنىندا دا, تەڭدەسى جوق ەرجۇرەكتىك. ورىس دەرەكتەرىندە قازاق قولى 600 دەلىنسە, قازىبەك بەكتىڭ «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابىندا 700 ادام دەپ ايتىلادى.
بۇل سوعىس جايىندا تۇڭعىش دەرەك بەرۋشى توبىلدىڭ اسكەري قىزمەتكەرلەرى گريشكا يلين مەن تاتار كۋچەمبەردەيكو كۋچەەۆ قالماق قونتايشىسى باتىردىڭ قىسقى ورداسى تۇرعان قارا ايعىر (قارا ادزەگير) دەگەن جەرگە كەلگەندە, ول 50 مىڭ قولمەن قازاققا قارسى اتتانىپ كەتكەن ەكەن. ەكەۋى ونىڭ ورالۋىن ءتورت اي كۇتەدى. باتىر قونتايشى جورىقتان تەك يليا كۇنىنەن سوڭ, ياعني 20 شىلدەدەن كەيىن عانا ورالادى. دەمەك, قونتايشى جورىققا ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا تامان اتتانعان. ەكى قىزمەتكەر قونتايشىنىڭ قاسىندا تاعى ەكى اي بولادى. قازىرگى وربۇلاق جەرىندە وتكەن شايقاستىڭ ءمان-جايىن ەكەۋى سوندا بىلەدى.
قالماق قونتايشىسى باتىر (شىن اتى – قوتاقوتسىن) 1643 جىلى قازاق پەن قىرعىزعا قارسى نەگە 50 مىڭ قولمەن جانە نەگە كوكتەمگە سالىم اتتانعان؟ مۇنى ەشبىر ورىس دەرەگى اشىپ ايتپايدى. ءسىرا, قازاق-قالماق اراقاتىناسىن ول كەزدە ءالى از زەرتتەگەندىكتەرىنەن بولار. ال قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلى جوعارىدا اتالعان كىتابىندا: «1021 – قوي جىلى ( 1643 – ب.ن.) التىن حاننىڭ ۇلى ومبى, ويراتتىڭ بىلىكتى نوياندارى قازاققا قايتا لاپ قويدى. ونىڭ باسىندا اكەسىنىڭ قولعا ءتۇسىپ قورلىق كورگەنىن ۇمىتا الماي جۇرگەن باتىر قونتايشى بولدى. بۇل سوعىسقا ول 50 مىڭداي قولمەن كەلدى», – دەيدى (الماتى, 1993).
باتىر قونتايشىنىڭ اكەسى قاي كەزدە قازاق قولىنا تۇتقىن بولعانىن ورىس پەن قازاق تاريحى ايتپايدى. الايدا وسى ءبىر عانا سەبەپپەن قازاققا قالماق شابۋىلعا شىقتى دەۋدىڭ دالەلى از سەكىلدى. قازىبەك بەك باتىردىڭ وسى سوعىسى جايىندا: «ايتەۋىر, قازاق قولىنداعى كىشى قاتىنىن بوساتىپ الۋعا عانا شاماسى جەتتى», دەيدى. بۇعان قاراعاندا, ونىڭ ايەلى قازاقتاردىڭ تۇتقىنىنا ءتۇسىپ جانە ونى قازاقتار وسى توڭىرەكتە ۇستاعان عوي. بىراق بۇل ايەلدىڭ اتى-ءجونى, باتىر ەكەۋىنىڭ ءبىر-بىرىنە قانشالىق قىمبات ەكەنى, وكىنىشكە قاراي, ەش تاريحي دەرەكتە ايتىلمايدى. الايدا سوڭىنان كەلىپ قۇتقارىپ اكەتكەنىنە قاراعاندا, ونى باتىر قاتتى جاقسى كورگەن بولار دەپ شامالاۋعا عانا بولادى. قازاققا دەگەن باتىردىڭ اشۋىن ارتتىراتىن, ارينە, بۇل دا ۇستەمە سەبەپ, الايدا سونشالىق 50 مىڭ قولمەن اتتاناتىنداي ونىڭ دا سالماعى جوق سەكىلدى. ال ەندى باتىردىڭ بۇل توقالى قازاق تۇتقىنىنا قالاي, قاشان ءتۇسىپ ءجۇر؟
1635 جىلى تالاي, قۇجى, تورعاش دەگەن قالماق تايشىلارى بىرىگىپ, قازاقتى شابادى. ەسىم حاننىڭ ۇلى جاڭگىردى سول سوعىستا بايلاپ اكەتەدى. بۇل جايىندا ورىس تاريحشىلارى دا جازادى, الايدا جاڭگىردىڭ ول تۇتقىننان قالاي قۇتىلعانىن انىقتاپ ايتا المايدى, ويتكەنى بىلمەيدى جانە بىلمەيتىندىكتەرىن اشىق مويىندايدى. ونىڭ شىندىعىن تەك قازىبەك بەك قانا ءوزىنىڭ ماتاي اتاسىنىڭ شەجىرەسى بويىنشا باياندايدى. ول بىلاي.
جاڭگىر تۇتقىندا ءبىر جىلعا جۋىق جاتادى. 1636 جىلدىڭ جازىندا باتىر قازىرگى نارىنقول, تەكەس ماڭايىن جايلايدى. قاراساي مەن اعىنتاي باتىر ول كەزدە ساپى-ساتى, قازىر ساتى دەپ قانا اتالاتىن جەردە جاڭگىردى قالاي قۇتقارۋ جونىندە جوسپار قۇرادى. ەسىم حاندى الدىمىزعا كەلتىرىپ, باس يگىزەمىز دەپ كۇتكەن قالماقتار جاڭگىردى قيناماي, اياعىنا كىسەن سالىپ قانا جەكە ۇيدە ۇستاپتى. سونىڭ ءبارىن الدىن الا ءبىلىپ العان قاراساي توبى جاڭگىر جاتقان ۇيگە ءتۇن ءىشى جاقىنداي بەرگەندە, ۇيلەردىڭ بىرىنەن الدەكىم شىعا كەلگەن. ونىڭ كىم ەكەنىن بىلمەگەن قاراساي كۇرە تامىرىن باسا قويىپ, تالدىرا سالادى. سودان كەيىن كۇزەتشىنى دە تالدىرىپ تاستاپ, ەكى جىگىت ءۇيدىڭ ىرگەسىن كوتەرىپ جىبەرىپ, ىشىنەن جاڭگىر سۇلتاندى شىعارىپ العان. سول ارادا اعىنتاي باتىر ۇيدەن شىعا كەلگەن ءبىر سۇلۋدى قالماق قىزى دەپ ويلاپ, اۋزىن باسا قويىپ ولجالاپ اكەتەدى. كەيىن بىلسە, قاراساي ەسىك الدىندا تالدىرىپ تاستاعان ادام باتىر قونتايشىنىڭ ءوزى بولىپ شىعادى, ال اعىنتاي كوتەرىپ اكەتكەن سۇلۋ دالاعا شىعۋعا كەتكەن كۇيەۋىن ىزدەي شىققان توقالى ەكەن. ءوزىن تالدىرىپ, ايەلى مەن حانزادانى ءدال يەگىنىڭ استىنان قازاقتاردىڭ ماسقارالاپ الىپ كەتۋى, ءسوز جوق, باتىر ءۇشىن اسا ۇلكەن نامىس ەدى. تاريحشى ي.يا.زلاتكيننىڭ زەرتتەۋىنشە, 1630 جىلى عانا دەربەس مەملەكەت قۇرىپ, وعان تۇڭعىش قونتايشى بولعان ادامعا بۇل جاعداي بەدەلدەن جۇرداي قىلاتىن وقيعا ەدى. مىنە, وسىنىڭ ءبارىن جيناقتاي قاراعاندا عانا باتىردىڭ قازاققا نەگە سونشاما قاھارلانعانىن تۇسىنۋگە بولادى. اكەسىنىڭ قازاق تۇتقىنىندا بولىپ قايتقانى ەسكى كەك بولسا, ءوزىن ماسقارالاپ, ايەلى مەن تۇتقىنىن تارتىپ اكەتكەنى ەل نامىسىنا دا, ءوز نامىسىنا دا تيەتىن جاڭا كەك ەدى. 50 مىڭ قولمەن اتتانىپ, قازاقتى جەر بەتىنەن ءبىرجولا قۇرتىپ جىبەرمەك بولعانىنا بۇل سەبەپتەر سەندىرەدى.
ال ەندى قالماقتار نەگە قىرعىزدى شاپتى, ولاردىڭ جازىعى نە دەگەنگە جاۋاپ بەرۋ ءبىرشاما قيىن. ول جايىندا جازبا دەرەك جوق. الايدا اۋىزشا تاريح سانالاتىن قازاق شەجىرەسى بۇل ارادا, مەنىڭشە, ءبىرشاما كومەك جاساي الادى.
قاراساي باتىر جاڭگىردى قالاي قۇتقارۋدىڭ جوسپارىن قۇرعاندا, مەنىڭشە, ول الدىن الا قالماق ىشىنە جانسىزدار جىبەرگەن بولۋ كەرەك. وعان قازاقتاردى جۇمساۋ ءارى كۇدىكتى, ءارى مۇمكىن بولماعاندىقتان, ءسوز جوق, وعان كورشى اعايىن قىرعىز ادامدارىن تارتقان شىعار دەپ شامالاۋعا بولادى. ال سول جازدا قىرعىزدىڭ قاي اتاقتى ادامدارى ءوز ورداسىنا كەلىپ كەتكەنىن باتىر قونتايشى وتە جاقسى بىلسە كەرەك, سوندىقتان قازاققا بارلاۋشى بولعان قىرعىزداردان كەك الۋدى ول باستى ماقسات ەتكەن, ولاردى سول ءۇشىن شاپقان دەپ ويلايمىز.
وربۇلاق شايقاسى وتكەن ءوڭىردى ەجەلدەن قازاقتىڭ سۋان دەگەن تايپاسى مەكەندەيدى. كوپ جاۋدى از قولمەن بوگەۋگە قولايلى جەردى جاڭگىرگە تاۋىپ بەرگەن ەلتىندى سول سۋان تايپاسىنىڭ باتىرى. سۋاندا ەلتىندى باتىردىڭ زامانداسى ءارى دوسى ۇزىنمۇرت ۇزاق باتىر دەگەن بولعان. ەلتىندى وسەك وزەنىنىڭ شىعىس بەتىن جايلاسا, ۇزاق باتىس جاعىن جايلاعان. ۇزاق باتىر جايىندا شەجىرە: «سول باتىردىڭ ايەلى قىرعىزدىڭ بۋرايكە دەگەن بايىنىڭ قىزى بولسا كەرەك. اۋىلى ىستىقكولدىڭ ماڭى. ءبىر جازدا قالماقتار ىستىقكولدىڭ ماڭىنداعى قىرعىزداردى شابادى. ۇزىنمۇرت ۇزاقتىڭ قايناتاسى بۋرايكەنى اۋىل-ايماعىمەن قىرىپ, التى جاسار بالاسى نازاردى بايلاپ اكەتەدى», دەيدى دە, كەيىن نازاردىڭ قول باستاعان قازاق باتىرى بولعانىن ايتادى (سۇلتانبەك ەشمۇقانبەتوۆ. «سۋان شەجىرە». الماتى. 1993).
بۇل شەجىرەنى زەرتتەي قاراساق, قىرعىزداردى قالماق شاپقان جىل وربۇلاق شايقاسى وتكەن 1643 جىلعا مەڭزەيدى. وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسقان قاراساي جانە ەلتىندى باتىرلاردىڭ قازىر 11-ۇرپاعى ءومىر ءسۇرىپ جاتسا, ۇزاق باتىردىڭ دا 11-ۇرپاعى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ەكەن.
ۇزاق باتىردىڭ وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسقانىنا قايىناتاسى بۋرايكەنى قالماقتاردىڭ «اۋىل-ايماعىمەن قىرعانى», ارينە, جاناما دالەل. باتىر ادامنىڭ وندايدا نامىسقا, كەككە شاپپاۋى مۇمكىن ەمەس. الايدا بۇعان قوسىمشا تاعى دالەل بار.
وربۇلاق شايقاسى وتكەن جەردىڭ كۇنگەي جاق بەتىندە تۇلكىلى دەيتىن تاۋ, سول تاۋدىڭ ىرگەسىندە نايزاتاپقان اتتى اراسان بار. اتا-باباسى سول تۇلكىلىنىڭ باۋرايىن مەكەن ەتكەن, ءوزى ۇزاق جىل سول ارادا بولىس بولعان, كەيىن كەڭەس وكىمەتى تاركىلەپ, جايىق بويىنا جەر اۋدارعان, ول ارادان قاشىپ كەلىپ, وتباسىنىڭ سوڭىنان ءوزى دە قىتاي ءوتىپ كەتىپ, سول جاقتا قازا بولعان, كەزىندە مەتەرباي بولىس اتانعان اتاقتى ادام بولعان. سو كىسىنىڭ ۇلى ورىنباي اعامىز اكەسىنىڭ البان قۇلمانبەت پەن سۋان شانشار اقىننىڭ ايتىسىنا ءوزى قاتىسىپ, تىڭداعانىن جانە ونى جاتقا بىلگەنىن تامسانا ايتۋشى ەدى. ەلتىندى مەن ۇزىنمۇرت ۇزاق باتىردىڭ اجىراماس دوس بولعانىن دا اكەسىنەن ەستىپتى. بەلجايلاۋدا بولعان ءبىر سوعىستا ۇزاق اياعىنان جارالانىپ, اراسانعا ەمدەلۋگە كەلەدى. دوسىنىڭ كوڭىلىن سۇراي كەلگەن ەلتىندى اراساننىڭ قۇدىعىندا شومىلىپ جاتقان دوسىن شىعارىپ الايىن دەسە, سوزعان قولى جەتپەيدى. تاياق جالعايىن دەسە, اعاش تابا المايدى. سونان سوڭ سول ارادا ات بايلاپ قويعان قازىقتى ىرعاپ-ىرعاپ سۋىرىپ السا, الگىسى نايزانىڭ ۇشى بولىپ شىعادى. سودان ەل «ەلتىندى نايزا تاۋىپ العان اراسان» دەپ ءجۇرىپ, اراسان نايزاتاپقان اتالىپ كەتىپتى.
بۇل اڭگىمەنى تاريحپەن سالىستىرساق, ۇزاق باتىر بەلجايلاۋداعى وربۇلاق شايقاسىندا جارالانعان بولىپ شىعادى. دوسى ەلتىندى قاتىسقان سوعىسقا ۇزاقتىڭ قاتىسپاي قالۋى مۇمكىن بە؟ ارينە, مۇمكىن ەمەس. ءوستىپ تاريح پەن شەجىرە ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى.
ال ەندى قىرعىز بۋرايكە قازاقتىڭ بەلگىلى باتىرىنىڭ قايىناتاسى بولسا, ونىڭ سولاي ەكەنىن ەلتىندىدەن, نە باسقادان ەستىگەن بولسا, سەنىمدى كىسى دەپ, قاراساي باتىر قونتايشىنىڭ ورداسىنا نەگە ونى جۇمساماسقا؟ تاريح پەن شەجىرەنى جۇيەلەي كەلگەندە, باتىر قونتايشىنىڭ قىرعىزعا قاتتى شۇيلىگۋىنىڭ جانە «بۋرايكەنى اۋىل-ايماعىمەن قىرىپ» كەتۋ سىرى ءوستىپ اشىلا تۇسەدى.
ال باتىر قونتايشىنىڭ قازاق پەن قىرعىزعا قارسى جورىققا 1643 جىلدىڭ كوكتەمىندە شىعۋى – مال باققان ەلدىڭ باس كوتەرۋگە ەڭ مۇرشاسى جوق كەزىن جاقسى بىلگەندىگى. مالى تولدەيدى ءارى كۇيى قاشادى, ەل اراسىنداعى قاتىناس قيىندايدى, بايلانىس ناشارلايدى, ويتكەنى لايساڭ بولىپ, جول بۇزىلادى. تۇراقتى اسكەر ۇستاماعان كوشپەلى ەلدىڭ ءبىر-بىرىمەن ارالاسا, حابارلاسا قويمايتىن كەزى – وسى كەز. ءارى ءمىنىس اتتىڭ ەڭ جۇدەۋ تارتار شاعى دا وسى شاق. ءسىرا, قونتايشى وسىنىڭ ءبارىن ەسەپكە العان بولار. ويتكەنى, 1723 جىلى باستالعان «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادا» دا ولار وسىنداي جاعدايلاردى ەسكەرىپ, قازاقتى وسى مەزگىلدە شاپقان.
ەندىگى ءبىر ەسكەرەتىن ءجايت, 50 مىڭ – قازاق پەن قىرعىزعا اتتانعان قالماقتىڭ جالپى سانى ەمەس, تەك اسكەرىنىڭ عانا سانى. توبىل اسكەرباسى گ.س.كۋراكيننىڭ مالىمدەمەسىندە: «س نيمي ۆوينسكيح ليۋدەي 50 تىسياچ», دەپ انىق-قانىق جازىلعان. سوعان قاراعاندا, 50 مىڭنىڭ سىرتىندا باقتاشى, كۇتۋشى, اسپازشى سەكىلدى قوسالقى ادام دا از بولماسا كەرەك.
«1018 جىلى (1640 – ب.ن.) قازاقتى ەسىمنىڭ ۇلى جاڭگىر سۇراي باستادى. ويتكەنى ەسىم حان ناۋقاس بولدى», دەيدى قازىبەك بەك (سوندا). بۇل جايدى قالماقتار دا بىلگەن بولار, ءسىرا. الايدا ەسىمنىڭ مىقتى اسكەرباسى جانە ونىڭ ەرجۇرەك باتىرى مول ەكەنىنە الدەنەشە مارتە كوزدەرى جەتكەن, ونىڭ ۇستىنە تۇتقىندارىندا بولعان جاڭگىر سۇلتاننىڭ وزدەرىنە كەكتى ەكەنىن بىلگەن قالماقتاردىڭ قالايدا قازاقتاردان سەسكەنبەۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان از قولمەن اتتانۋعا ولاردىڭ تاۋەكەلى جەتپەگەن دە شىعار. ونىڭ ۇستىنە, قاراساي مەن اعىنتاي ابدەن ماسقارا قىلىپ كەتكەن باتىر قونتايشى وسى جولى جەڭەتىنىنە نىق سەنىمدى بولۋ ءۇشىن دە كوپ قول جيناۋى مۇمكىن.
1643 جىلعى سوعىس قازاق قازاق بولعالى وقپانا ور قازىپ سوعىسقان العاشقى سوعىس. جانە جەردىڭ ىڭعايلىلىعىن پايدالانا بىلسە, ازعانتاي قولدىڭ وزىنەن الدەقايدا كوپ كۇشكە توسقاۋىل جاساي الاتىنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەگەن سوعىس. ەلدىڭ مۇددەسى مەن حالىقتىڭ اماندىعى ءۇشىن باستارىن ولىمگە تىككەن بابالارىمىز بىرلىكتەن اسار كۇش بولمايتىنىن, قورىقپاي, ىقپاي سوعىسساڭ, اقىل مەن ايلا جەڭىسكە جەتكىزەتىنىنە كوز جەتكىزىپ كەتكەن سوعىس. وربۇلاق جەڭىسى – ۇيىمداستىرۋدىڭ كۇشىمەن قوسا باۋىرمالدىق پەن سەنىمدىلىكتىڭ دە قۇدىرەتىن كورسەتىپ بەرگەن ءتالىمدى سوعىس.
ال ەندى قازاق قولى بۇل سوعىستا نەگە از بولعان؟
مۇنىڭ ءمانىن تۇسىندىرەتىن جازبا دەرەك جوق. ارينە, ءارتۇرلى جورامال جاساۋعا بولادى. ءماسەلەن, ەسىم حان اۋرۋ بولسا, ونىڭ ەل باسقارۋعا تىكەلەي ارالاسىپ, تىكەلەي باسشىلىق جاساۋعا, ءسوز جوق, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولادى. سوندىقتان اسكەري ءتارتىپ ءبىراز بوساڭسيدى. ال جاڭگىر سۇلتان قانشالىق ەرجۇرەك بولعانىمەن, قولىندا ناقتى بيلىك جوقتىقتان, تەز ارادا قاجەتتى قولدى جاساقتاۋعا ءامىرى جەتپەگەن دە شىعار, كىم بىلەدى. ەگەر قازاقتىڭ ءوز ىشىنەن تەز ارادا اسكەر جيناۋ مۇمكىندىگى بار بولسا, وندا جاڭگىر سوناۋ سامارقانداعى جالاڭتوسكە جاۋشى شاپتىرار ما ەدى؟ بالكىم, ەسىم حاننىڭ اۋرۋ ەكەنىن ەستىگەن سوڭ, ول ولسە, ورنىنا كىم بولادى دەگەن الاۋىزدىق تورەلەر اراسىندا ءورشىپ تۇرۋى دا مۇمكىن. جازبا دەرەك قالماعان سوڭ, ونى كەسىپ ايتۋ – قيىن, الايدا ءابىلقايىر, ابىلمامبەت تۇسىنداعى باقتالاستىق پەن تاقتالاستىقتى ەسكە الا وتىرىپ, ول كەزدە دە سولاي بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. قالاي بولعاندا دا ءوز ىشىمىزدەن اسكەر جيناۋ مۇمكىندىگى اسا قيىن بولعان سوڭ عانا الىستاعى جالاڭتوسكە جاۋشى جىبەرىلگەن دەپ ويلاۋدىڭ ءجونى باسىمداۋ.
وربۇلاق شايقاسىنىڭ اسا ماڭىزدى ءبىر ءتالىمى مەن ونەگەسى وسى از قازاقتىڭ كوپ قالماققا قارسى تۇرۋىنان شىعادى. قالماق قولىنىڭ ۇزىن سانى 50 مىڭ ەكەنىن, ارينە, قازاقتار الدىن الا ءبىلدى. سونى بىلە تۇرا 600-700 عانا ادامنىڭ جاۋ جولىنا بەكىنۋى – اقىلعا سىيا بەرمەيتىن ەرلىك. ەرلىكتەن بۇرىن جانكەشتىلىك. «ەركەك توقتى – قۇرباندىق», دەيتىن قاسيەتتى ءسوزدىڭ ناقپا-ناق جۇزەگە اسۋى. ولىمگە باس تىگۋدىڭ ءدال مۇنداي مىسالىن كارى تاريح كوپ بىلە بەرمەيدى. تۋعان ەل مەن تۋعان جەردىڭ تاعدىرى تارازىعا تۇسكەن شاقتا «مىنانداي كوپ جاۋعا شامامىز كەلەدى, كەلمەيدى» دەگەندى مۇلدە ۇمىتىپ, «ولىسپەي بەرىسپەيمىز» دەگەن عانا شەشىمگە كەلگەن اتا-بابا ەرجۇرەكتىگى تەك سۇيسىنتەدى. «ءبىز قورعاماساق, ەل مەن جەردى ەندى كىم قورعايدى؟» دەگەن پەرزەنتتىك پارىزدان وزگە ولاردا ەشبىر ۇرەيلى وي بولماعان. «ەل ءۇشىن, تۋعان جەر ءۇشىن ولمەگەندە, نە ءۇشىن ولەمىز؟» دەگەن قاسيەتتى ۇعىم عانا ولاردى وسىنداي ادام نانعىسىز باتىرلىققا بەل بۋدىرعان. وربۇلاقتىڭ بۇل ونەگەسى – ۇرپاق ۇمىتپايتىن اسا قاسيەتتى ونەگە.
50 مىڭ قولدىڭ بەتىن 700 جاۋىنگەر ەكى مارتە قايتارىپ, جاۋدىڭ ون-ون ءبىر مىڭىن قىرعاننان كەيىنگى جاعدايدى قازىبەك بەك بىلاي اڭعارتادى: «بالكىم, ەندى ارتتان جيىرما ءۇش مىڭ قولمەن الشىن ءالىم ۇلى ءجالاڭتوس باتىر كەلمەگەندە, قازاقتار جەڭىلىپ قالار دا ەدى».
بۇل ءسوزدىڭ استارىندا كوپ سىر جاتىر. سەبەبى, 50 مىڭنىڭ اتى 50 مىڭ. كوپ كوپتىگىن ىستەمەي قويمايدى. سوعىس ءوتىپ جاتقان جەر تار كەزەڭ, قازاق ءۇشىن وتە وڭتايلى جەر بولعانمەن, تاۋ ىشىنەن اينالما جولدى تاۋىپ ءوتۋ, شىندىعىندا ۋاقىتتىڭ عانا شارۋاسى. بۇعان قاراعاندا, ءجالاڭتوس باتىردىڭ بۇل سوعىسقا دەر كەزىندە جەتىپ ۇلگەرۋى – شەشۋشى جاعداي. وعان ەشكىم داۋلاسا قويماس. ال ەندىگى باسى اشىق ەمەس ءبىر جاعداي: ءجالاڭتوس بۇل سوعىسقا تەك ۇلگەرىپ قانا قويعان با, الدە سوعىسقا ارالاسقان با؟ بۇل جايىندا ورىس, قازاق, موڭعول دەرەكتەرى ناقتى ەشتەڭە ايتپايدى. بىراق مۇنى قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى تاعى تولىقتىرادى.
وربۇلاق بەلجايلاۋدىڭ باتىسىندا. ونىڭ شىعىسى – ەكى تاۋدىڭ ورتاسىن الىپ جاتقان الىپ استاۋداي جازىق. ول جازىق اياقساز دەگەن جەرگە كەلگەندە تۇيىقتالادى. سول ارادان بەلدىڭ سۋى تىكە وڭتۇستىككە بۇرىلىپ, ىلەگە قاراي قۇلدىرايدى. ال بەلجايلاۋدىڭ شىعىسى جوتا-جوتالارعا ۇلاسىپ, كىشى وسەك, ۇلكەن وسەك وزەندەرىن كەسىپ وتكەن سوڭ, قايتادان جازىق تەپسەڭ, سارتاۋ جايلاۋىنا ۇلاسادى. وسى سارتاۋ جايلاۋىنىڭ تەرىستىك باتىس جاق جەلكەسىندە وسەك وزەنى مەن سارتاۋ سۋىنىڭ قوسىلىپ جاتقان ساعاسى بار. سول ەكى سۋدىڭ ورتاسىندا ءوڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي سوزىلىپ جاتقان بيىك قىلتا جوتا بار. ونى جۇرت قاشامانىڭ اسۋى دەيدى.
ەرتەدەگى ءبىر جىلدارى قالماق قولىن قازاق قولى قۋىپ كەلىپ, وسى اراعا قامايدى. قاراڭعى ءتۇسىپ كەتكەندىكتەن, قازاق پەن قالماق قولى دامىلدايدى. تۇيىققا قامالعان قالماقتىڭ شىعىپ كەتەر جولى جوق ەكەنىن قازاقتار جاقسى بىلگەن. بىراق ەرتەسى بۇكىل قالماقتىڭ ۇشتى-كۇيلى جوق بوپ كەتكەنىن ءبىر-اق كورەدى. سويتسە, قالماقتار ءتۇنى بويى قىر جوتانىڭ جارتاسىن قاشاپ, جالعىزاياق جول اشادى دا, تاڭ اتا سول قاشاپ سالعان جول ارقىلى قاشىپ كەتەدى. ول اسۋ سودان بەرى قاشاما اتالعان ەكەن. بۇل – اتا-بابامىزدان قالعان, اۋىزشا تاراعان اڭگىمە. تۋعان جەر تاريحىنا قاتىستى ايتىلعاندىقتان, جۇرت جادىندا ساقتالىپ قالعان. ونىڭ ۇستىنە, اسۋداعى تاستاردىڭ قولمەن قاشالعانى كۇنى-بۇگىنگە دەيىن تۇرقىنان كورىنىپ تۇرعاندىقتان, ەشكىم بۇل اڭگىمەگە كۇمان كەلتىرمەيدى.
وربۇلاق ءوڭىرى – ەجەلدەن قازاق پەن قالماق قاقتىعىسى ءجيى بولىپ تۇرعان ءوڭىر. 1643 جىلعى ءايگىلى وربۇلاق شايقاسىنىڭ, 1653 جىلى سەسەننىڭ ۇلى قالداما (قازاقتار قالدان دەيدى – ب.ن.) سالقام جاڭگىرمەن جەكپە-جەككە شىعىپ, جاڭگىر وپات بولاتىن سوعىستىڭ دا وسى ارادا ءوتۋى, ءجاڭگىردىڭ اۋەلدە ۇيگەنتاستىڭ بەلى, كەيىن بەلجايلاۋ اتالعان سول مەكەنگە جەرلەنۋى دە بۇل ايتقانىمىزعا تولىق دالەل بولا الادى. الايدا قازاق قولىنىڭ قالماقتاردى قاتتى تىقسىرىپ, ولاردى تۇيىققا قاماپ قىرىپ جىبەرە جازداعان كەزى, ءسوز جوق, تاريحتا ءبىر-اق رەت بولعان وقيعا. ەگەر جەرگىلىكتى باتىرلاردىڭ قالماقپەن سوعىسى وسىندا ۇلاسقان بولسا, وندا جەرگىلىكتى ادامدار وعان قاتىسقان ءوز بابالارىنىڭ اتىن قوساقتاپ, «بۇل ارادا ەلتىندى بابامىز قالماقتاردى قاماپتى» نەمەسە «ۇزىنمۇرت ۇزاق باتىر قاماپتى» دەگەن بولار ەدى. ال ولاي ايتىلماعان, سەبەبى بۇل سوعىس قالماقتار مەن جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ عانا قاقتىعىسى ەمەس, ءبۇكىل قازاق باتىرلارى قاتىسقان ۇلكەن سوعىس بولۋ كەرەك. ال ونداي سوعىس, ءسوز جوق, وربۇلاق شايقاسى.
وربۇلاق پەن قاشامانىڭ اراسى شامامەن 60-65 شاقىرىمداي. ال ەندى قاشامانىڭ وربۇلاق شايقاسىنا قانداي قاتىسى بولۋى مۇمكىن؟
قاشاما اسۋىمەن قالماقتاردىڭ قاشىپ قۇتىلۋى تىكەلەي ءجالاڭتوس باتىردىڭ ولاردى وكشەلەي قۋىنا قاتىستى دەپ ويلايمىن. توبىل ءاسكەرباسى كۋراكيننىڭ جازباسىندا: «ءدال سول كەزدە بۇل ۇرىسقا جاڭگىر سۇلتانعا كومەككە ءجالاڭتوس كەلەدى, ال ونىمەن بىرگە 20 مىڭ جاۋىنگەر بولادى. قونتايشى ول جاۋىنگەرلەردى كورگەن سوڭ, كەيىن شەگىنەدى, ال جاڭگىردىڭ قولعا تۇسكەن ادامدارىن قونتايشى وزىمەن بىرگە الىپ كەتەدى», دەلىنگەن («وربۇلاق شايقاسى», 2003). الايدا قونتايشىنىڭ قالاي شەگىنگەنى, قاي جولمەن شەگىنگەنى كۋراكيننىڭ جازباسىندا ايتىلمايدى, سەبەبى ونى وعان ءمالىمەت بەرۋشى ءيليننىڭ ءوزى دە بىلمەيدى. ونى بىلەتىندەر – تەك قانا سول ارانىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىندارى. ال ولار قاشامانىڭ قالاي جول بولعانىن ەستەرىنە ساقتاپ, ءوز ۇرپاقتارىنا ايتىپ وتىرعان. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, كومەككە كەلە جاتقان قولدى كورىپ قونتايشى شەگىنگەن سوڭ, ونى ءجالاڭتوس قولى قۋعان. تۇتقىندارىن تاستاي قاشپاعانىنا قاراعاندا, باتىر قولى سوعىسا وتىرىپ شەگىنسە كەرەك. ولار, مەنىڭشە, سول تۇتقىندارىن بەرمەۋ ءۇشىن دە سوعىسقان بولۋى كەرەك. ويتكەنى, قازاقتاردان وڭباي جەڭىلگەن باتىردىڭ ەل-جۇرتى الدىندا ءوزىن-ءوزى اقتايتىن جالعىز ءىسى دە سول كوپ تۇتقىن الىپ قايتۋى عانا ەدى. قالماقتاردى قۋا سوعىسقان ءجالاڭتوس قولى ولاردى وسەك وزەنىنە اكەپ تىقسىرعاندا, قاراڭعى ءتۇسىپ كەتىپ, ەكى جاق سول ارادا تاڭ اتۋىن كۇتسە كەرەك-ءتى. بەرەكەسى قاشقان قالماقتار ءجالاڭتوستىڭ داڭقىنان دا, تىڭ اسكەرىنەن دە قايمىعىپ, تۇگەلدەي قىرىلىپ كەتۋى مۇمكىن ەرتەڭگى سوعىستان قالايدا قاشىپ قۇتىلۋعا جانتالاسقان. اقىرىندا قاشاپ, جول اشىپ قاشقان. باتىر قونتايشىنىڭ: «ون ءبىر مىڭ بەس ءجۇز ادامىمنان ايىرىلدىم, ەندى بولماسا ءبارىمىز قىرىلاتىن ەدىك», دەۋىنىڭ سىرى دا وسىندا بولۋى كەرەك (قازىبەك بەك كىتابى). ەل ەسىندە ساقتالعان قاشاماعا قاتىستى اڭگىمە وسى وقيعادان تۋعان دەمەسكە ءتىپتى قايلا جوق. ەل اۋزىنداعى وسى اڭگىمەگە سۇيەنىپ, مارقۇم تۇرسىنعازى الپەيىسوۆ العاش رەت «جاس الاشتىڭ» بەتىندە وسى پىكىردى ايتقان ەدى. مەن سوعان تولىق قوسىلام. سەبەبى, وسىلاي دەگەندە عانا وربۇلاق شايقاسىنىڭ باس-اياعى انىق اڭعارىلادى.
وربۇلاق جەڭىسى – قازاقتىڭ عاجاپ باۋىرمالدىعىنىڭ جەمىسى. قازىبەك بەك اتالمىش كىتابىندا وسى سوعىسقا باسشىلىق جاساعان سالقام جاڭگىردىڭ قاتارىندا شاپىراشتى قاراساي, ارعىن اعىنتاي, الشىن جيەنبەت, دۋلات جاقسىعۇل, قاڭلى ساربۇقا, نايمان كوكسەرەك, سۋان ەلتىندى, ارعىن توقان بالاسى قومپاي بولعانىن جازادى. كەيىنگى زەرتتەۋلەر قازاق قولىنىڭ ىشىندە دۋلات سىرىمبەت, نايمان بودەس جانە سۋان ۇزاق باتىردىڭ دا بولعانىن دالەلدەيدى.
بۇلاردىڭ ىشىندە ايگىلى جيەنبەت جىراۋعا ايرىقشا توقتالۋعا تۋرا كەلەدى. جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن ارنايى زەرتتەگەن عالىم حانعالي سۇيىنشاليەۆ: «جيەنبەتتىڭ ءومىر سۇرگەن كەزى ءحVىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى, ەسىم حاننىڭ تۇسى. كىشى ءجۇز, ون ەكى اتا باي ۇلىنىڭ ءبىر اتاسىنان... جيەنبەت – كەزىندە ەسىم حانمەن جاعالاسىپ وتكەن ادام. ەسىم ونى قاتتى جازالاپ, تۇتقىنداۋ امالىن دا قاراستىرعان», دەيدى («قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى». الماتى. 1967). ونىڭ ەسىم حانمەن اراز بولعانىن مىنا ولەڭى دە دالەلدەيدى:
«ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم,
ەسىم, سەنى ەسىرتكەن
ەسىل دە مەنىڭ كەڭەسىم...
قايراتىم قانشا قايتسا دا,
مۇنىڭا, حانىم, شىدامان!
ارقاعا قاراي كوشەرمىن,
الاشىما ۇران دەسەرمىن,
ات قۇيرىعىن كەسەرمىن»
(«بەس عاسىر جىرلايدى».1989).
ەسىم حانمەن وسىلاي اراز بولا تۇرىپ, سول ەسىمنىڭ بالاسى جاڭگىرمەن بىرگە ءوز حالقى ءۇشىن وتە قاۋىپتى, وزدەرىنەن 70 ەسەدەن استام كوپ جاۋدىڭ جولىن كەسۋگە اتتانۋى – جيەنبەتتىڭ حالقى ءۇشىن جانىن قيۋعا قاشاندا ءازىر ەكەنىن كورسەتەتىن وقيعا. مۇنداي ۇلگى-ونەگە كورسەتكەن باتىر – ايرىقشا باتىر. ونداي باتىر قازاقتان باسقادا بولعان با, جوق پا – ول اراسىن بىلمەيمىن. جيەنبەتتىڭ ارعى تەگىن قازىبەك بەك ءسۇيىنشاليەۆ قۇساپ انىقتاپ ايتپاي, الشىن دەي سالادى. ويتكەنى جەتىسۋ قاريالارىنىڭ جالپى كىشى ءجۇزدى الشىن, ۇلى ءجۇزدى ءۇيسىن دەي سالاتىن ادەتى ەجەلدەن بار. ال جيەنبەت جىراۋدىڭ ءىسى – وتانسۇيگىشتىكتىڭ ءارى دارا, ءارى سيرەك ۇلگىسى. «ارقاعا قاراي كوشەرمىن», دەگەنىنە قاراعاندا, ول سول كەزدە قاراساي مەن اعىنتايدىڭ قاسىندا جۇرگەن بولۋى كەرەك. حانعا دەگەن ىزا-كەگىن ۇمىتىپ, وربۇلاق شايقاسىنا قاتىسۋى – ونىڭ حالىق مۇددەسىن قاستەرلەگەن قاھارماندىعى.
قىسقاسى, حالىقتىق مۇددە ءۇشىن قاشاندا باس قوسا كەتەتىن قازاق مارتتىگىن وربۇلاق ۇرپاققا ءوشپەس ۇلگى ەتىپ كەتتى. ول كەز ءۇشىن جەر ءتۇبى سانالاتىن سامارقاننان الشىن ءجالاڭتوس باتىردىڭ 23 مىڭ قولمەن كومەككە كەلۋى – قازاق باۋىرمالدىعىنىڭ ماقتانىش ەتەتىن تەڭدەسى جوق كورىنىسى. ال قىرعىز باتىرلارى كوتەن مەن تابايدىڭ بۇل سوعىسقا قاتىسۋى – ەكى ەلدىڭ باۋىرمالدىعى ەجەلدەن ەكەنىنە تاريحي دالەل.
تاعى ءبىر تارقاتاتىن ءتۇيىن – توقالىن باتىر قونتايشىنىڭ قاي جەردە, قالاي قۇتقارىپ اكەتكەنى جانە جاڭگىر ادامدارىنىڭ قاي سوعىستا تۇتقىنعا الىنۋى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقتاردى تۇتقىنعا العان سوعىستا قونتايشى «كىشى قاتىنىن» قۇتقارىپ اكەتكەن. ال ونىڭ توقالىن قازاقتار قايدا ۇستاعان؟ ونى, ارينە, قىرعىز جەرىنە اپارىپ تىعىپ قويعان جوق. وعان سەبەپ تە جوق. قىرعىزدان قايتار جولدا دا قونتايشىنىڭ ايەلىن تىعىپ ۇستايتىنداي ورىننىڭ ەش لايىعى كورىنبەيدى. سوندىقتان مۇنى دا شەجىرە دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ انىقتاۋىمىزعا تۋرا كەلەدى.
قالماق قولى ءا دەگەندە-اق الاتاۋ جانە توقماق قىرعىزدارىنا تيىسكەنىن ورىس, قازاق تاريحشىلارى تۇگەل جازادى. ال ول اراعا قالماقتار ارينە, تىكۇشاقپەن تۇسكەن جوق, جەرمەن ءجۇرىپ باردى. ورىستىڭ ەكى اسكەري قىزمەتكەرى بارعان قارا ايعىرداعى قونتايشى ورداسى ەمىل وزەنىنىڭ اڭعارىندا بولسا, وندا 50 مىڭ قول, ءسوز جوق, ول كەزدە ارقاس اڭقايى, قازىر جوڭعار قاقپاسى اتالىپ كەتكەن تاۋوتكەلدەن وتەدى. ول ارامەن وتكەن قول اقسۋ مەن قاپالدى باسا ءوتىپ, توقماققا توتەلەپ, ىلەگە قاراي جول تارتادى. بۇل ارادا جولدىڭ ەكى نۇسقاسى بار: ءبىرى قازىرگى قوعالى ارقىلى, ەكىنشىسى مۇقىرى ارقىلى ءوتۋى مۇمكىن. مەن قوعالى ارقىلى وتكەن بولار دەپ شامالايمىن. ويتكەنى...
اتتى اسكەرگە ەڭ كەرەگى ءشوپ پەن سۋ. ال ءشوپ تە, سۋ دا تەك تاۋ القابىندا مول بولادى, سوندىقتان قالىڭ اسكەر الدىمەن تاۋ ساعالاعان جولدى تاڭدايدى. قوعالى جاقتىڭ ءشوبى دە شۇيگىن, سۋى دا مول, قاپال جاقتان كەلە جاتقان قولعا ءارى قولايلى, ءارى جاقىنىراق. سونان سوڭ, قازىبەك بەك كىتابىندا جاڭگىر مەن باتىر قولى العاش قاقتىعىسقان جەر لاباس تاۋى دەپ اتالادى. جەتىسۋ جەرىندە ەكى لاباس, ەكى ماتاي تاۋى بار ەكەنى بەلگىلى: ءبىر لاباس تەكەستىڭ باسىندا, رايىمبەك اۋدانىنىڭ جەرىندە; ەكىنشىسى قوعالى ماڭىندا, سارىوزەك-تالدىقورعان جولى بويىنداعى العاباس اۋىلىنىڭ شىعىس جاق تۇسىندا. «الاڭسىز لاباستاعى دوڭىز تاۋعا كىرىپ كەلە جاتقان قالماقتى جاڭگىر ادامدارى اتىپ, كوپ ادامىن ءولتىردى», دەيدى قازىبەك بەك.
وربۇلاقتا وتكەن سوعىس ىڭعايىنا قاراساق, ءجاڭگىر قولى تەكەس جاققا بارماعان. جانە ونىڭ از قولمەن 50 مىڭ قالماقتى ارتىنان قۋىپ بارىپ, اشىق شايقاس ىزدەۋى سەندىرمەيدى دە. ونىڭ ۇستىنە, بۇل اراداعى شايقاستى قازىبەك بەك وربۇلاق شايقاسىمەن شاتاستىرىپ جازعان. ونىڭ سەبەبى, اتاسى ماتايدىڭ شەجىرەسىنەن نە ءوزى قاتە جازىپ العان, نە كەيىنگىلەر وزىنەن قاتە كوشىرگەن. ايتكەنمەن, وقيعا مەن جول ىڭعايىنا قاراعاندا, قازىبەك بەكتىڭ ايتىپ وتىرعانى قوعالى جاقتاعى لاباس ەكەنى اڭعارىلادى. قالاي بولعاندا دا, وسى لاباس ماڭىندا كىشىگىرىم ءبىر شايقاستىڭ بولعانى انىق بولسا كەرەك. ويتكەنى, قالماق قولى بۇكىل قازاق جەرىن ەش قارسىلىقسىز باسىپ ءوتىپ, بىردەن قىرعىزعا كەلىپ تيىسكەنى اقىلعا سىيا قويمايدى. جانە دە لاباس ارقىلى التىنەمەل, قويانكوزگە كەلىپ, ودان ارى ىلەگە ءتۇسىپ, ودان ءوتىپ توقماققا كەلمەسە, قالماق قولى باسقا قاي جولمەن جۇرەدى؟
وسى پىكىرىمىزدى قۋاتتايتىن تاعى ءبىر دەرەككە جۇگىنەيىك. ورىس زەرتتەۋشىسى پ.پ.رۋميانتسەۆ 1913 جىلى پەتەربۋرگتە شىققان «ۆەرنەنسكي ۋەزد» كىتابىندا: «ەرتە كەزدە قاراساي رۋى قازىرگى اقمولا وبلىسىنىڭ توڭىرەگىندە ءومىر سۇرگەن; ارىدەن كەلە جاتقان اڭگىمە بويىنشا, قاراسايدىڭ بەيىتى كوكشەتاۋ ۇيەزىنىڭ ايىرتاۋ دەگەن جەرىندە. قاراسايلار بۇل ارادان قاپال ۇيەزىنىڭ جوڭقا (ورىسشاسى «دجونكە» – ب.ن.) دەگەن جەرىنە كوشىپ بارعان (اراسان اۋىلىنا جاقىن جەردە); وسى سوڭعى ارادان ۆەرنىي ۇيەزىنە, ەرتەدەن بەرى وتىرعان قازىرگى مەكەنىنە كوشىپ كەلگەن: ءبىر نۇسقا بويىنشا, شاپىراشتىنىڭ بۇل توبىن قاستەككە ۇلى ءجۇزدىڭ اتاقتى باتىرى قاراسايدىڭ ۇرپاعى (5-بۋىنى) قورام باتىر الىپ كەلگەن; باسقا نۇسقا بويىنشا, قورام وسى جەردە تۋعان (قورامنىڭ مولاسى وتار پوشتا ستانساسىنىڭ ماڭىنداعى كولقامىس دەگەن جەردە)», دەيدى («ۋەزدى دجەتىسۋ» الماتى. 2000). ال قازىبەك بەك قاراساي باتىر جايىندا: «سوندىقتان ءوزىنىڭ قاندى كويلەك دوسى اعىنتاي باتىر ەلىنە قونىس اۋدارىپ, ءبىر جىلداي تۇرىپ, حيجرانىڭ 1049 دوڭىز جىلى (1671 – ب.ن.) تامىز ايىندا دۇنيەدەن ءوتتى. سۇيەگى ارقادا, ايىرتاۋ دەگەن جەرگە قويىلدى. كەلەسى جىلى اسىن بەردى. ودان ءبىر جىلدان سوڭ قاراساي ۇرپاعى ىلەنىڭ وڭ جاعاسىنداعى ماتاي توڭىرەگىنە – اتاقونىسى التىنەمەلگە قايتا اۋىپ كەلدى», دەيدى (سوندا). بۇعان قاراعاندا, قاراساي مەن اعىنتاي ءبىر-ءبىرىن بالا كەزىنەن بىلەتىن ارقادا وسكەن دوستار بولىپ شىعادى. ءارى وربۇلاق شايقاسى بولعان ۋاقىتتا شاپىراشتىلاردىڭ اقسۋ, قاپال, التىنەمەل, قويانكوز ماڭىن جايلاعانى راس. ويتكەنى, التىنەمەلدىڭ باتىسىنداعى ماتاي تاۋى – قازىبەك بەكتىڭ «اتا شەجىرەنى» جازىپ قالدىرعان اتاسى ماتايدىڭ اتىمەن اتالعان. ولاي بولسا, قاراساي مەن اعىنتاي قونتايشىنىڭ توقالىن سول شاپىراشتىلاردىڭ اۋىلىندا ۇستاماعاندا, قايدا ۇستايدى؟ ال سولاي بولعان بولسا, باتىر قونتايشى الدىمەن جولىندا جاتقان شاپىراشتىلاردى شاپپاعاندا, كىمدى شابادى؟ ال ازعانتاي شاپىراشتىلار, قانشا باتىر بولسا دا, ەلۋ مىڭ قالماققا قالاي قارسى تۇرادى؟ قونتايشىنىڭ توقالىن قورعاپ قاراساي, اعىنتايلار قانعا بوككەنشە, ونى اۋىلعا تاستاپ, وزدەرى قول جيناۋعا كىرىسپەي مە؟ بالكىم, لاباس تاۋىنىڭ ماڭىندا, سول كەزدە دوڭىزتاۋ اتالعان جەردە كىشىگىرىم قاقتىعىس بولعان دا شىعار, قازاق قولى از بولعاندىقتان جەڭىلگەن دە شىعار, «جەڭىلدىك» دەگەندى ايتقىسى كەلمەيتىن قازاق ونى جاسىرعان دا شىعار, ايتەۋىر, ول جاعىن بىزگە جەتكىزۋشى جوق. بىراق باتىر قونتايشى «كىشى قاتىنىن» ءدال وسى كەزدە, وسى جولدا قۇتقارىپ العان شىعار دەۋىمىز جانە ءبىراز قازاقتى سول سوعىستا تۇتقىنداعان دا بولار دەۋىمىز ورىندى سەكىلدى جانە ءجونى دە سولاي ءتارىزدى.
ەندىگى ءبىر ونەگەلى ءجايت, ەكى تاۋدىڭ اراسىن كەسە-كولدەنەڭ الىپ جاتقان ەكى شاقىرىمنان اساتىن وقپانانى سول 700 جاۋىنگەر وزدەرى قازعان با الدە ولارعا جەرگىلىكتى قازاقتار كومەكتەسكەن بە؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, باتىرلار بەس قارۋىن اسىنىپ كەلگەنمەن, جەر قازاتىن قارۋ اكەلمەگەن. ويتكەنى, ولار و باستا ور قازامىز دەپ جوسپارلاماعان عوي. ونىڭ ۇستىنە, ور قازىپ تيتىقتاعان ەرلەردىڭ جاۋعا قارسى شىعۋى دا قيىنداماي ما؟ سوندىقتان وقپانانى قازۋعا سول ارانىڭ حالقى جاپپاي جۇمىلعان شىعار دەپ جورامالدايمىن. وربۇلاق شايقاسىنىڭ جالپىحالىقتىق ءمانىن بۇل جاعداي ارتتىرا تۇسەدى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, تۋعان جەردى قورعاۋعا جاۋىنگەرلەر عانا ەمەس, قارا حالىق تا جاپپاي قاتىسقان.
وسىنداي ونەگەلى وقيعانىڭ كۋاسى مەن دالەلى بولعان قاسيەتتى جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان حالىق باتىر بابالاردىڭ ەرلىگى مەن بىرلىگى ۇرپاعىمىزعا ماڭگى ۇلگى بولىپ, وسى توڭىرەكتەن وربۇلاق اۋدانى قۇرىلسا دەگەن ارمانمەن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ونى وسى ارانىڭ قازاعى عانا ەمەس, ۇيعىرى مەن ورىسى دا, كارىسى مەن دۇڭگەنى دە – ءبارى كۇتۋدە. جاقسىلىقتى كۇتۋ دە جاقسى ونەگە!
بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى, جازۋشى.
سۋرەتتى سالعان نيكولاي اشتەما.