قازاق بوكسىنىڭ قۇدىرەتى ءا.نۇرماحانوۆتىڭ ەسىمىن ۇلت سپورتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە ساي دارەجەدە قاستەرلەي الىپ ءجۇرمىز بە؟
شىن مانىندە دە, وتكەن عاسىردا قاز تۇرىپ, قانات قاققان قازاق بوكسىن وسىناۋ باتىر تۇلعالى ءباھادۇرسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتىن. بالكىم, قازىر ايتۋعا عانا وڭاي. اۋىلدان الماتىعا ارمان قۋىپ كەلگەن قاراپايىم جىگىت از جىلداردا باعىندىرعان بيىكتەر تۇتاس ۇلتتىڭ ابىروي-نامىسىمەن استاسقان كەرەمەت دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سول جەتىستىكتەردى ءبىر ءسات جىپكە ءتىزىپ كورەيىكشى. ءوز قازاقستانىنىڭ 11 دۇركىن چەمپيونى, كسرو چەمپيوناتىنىڭ 2 مارتە كۇمىس جۇلدەگەرى, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ 2 مارتە قولا جۇلدەگەرى, ءبىرىنشى ازيا-افريكا ويىندارىنىڭ (گانەفو) جەڭىمپازى. «بۋرەۆەستنيك» ورتالىق كەڭەسىنىڭ 7 دۇركىن, «ەڭبەك رەزەرۆتەرى» ورتالىق كەڭەسىنىڭ 6 دۇركىن چەمپيونى. قازاقتان شىققان العاشقى ەڭبەك سىڭىرگەن سپورت شەبەرى. رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى. سپورتتى عىلىممەن ۇشتاستىرىپ بيولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتانعان, بولاشاق سپورتشىلارعا ۇلاعاتتى ۇستازدىق ەتىپ, ءدارىس وقىپ پروفەسسور بولعان العاشقى قازاعىڭىز وسى كىسى. بۇل دەگەنىڭىز تولايىم ەڭبەك, تىنىمسىز ىزدەنىسكە تولى جانكەشتى ءومىر عوي. ودان قالا بەردى, تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بوكسشىلارىن اتلانتاداعى وليمپياداعا باستاپ بارىپ, الەمنىڭ 197 ەلىنىڭ ىشىنەن مەرەيلى 3-ءشى ورىندى بوكتەرىپ قايتقان, ءسويتىپ, ايدى اسپانعا شىعارعان ۇلتتىق قۇرامانىڭ العاشقى قاھارمان باس باپكەرى دە وسى اعامىز. بۇل ءجايت تە وليمپيا تاريحىندا كوك بايراقتى تۇڭعىش كوتەرگەن قازاق بوكسى ءۇشىن زور تابىس, بولاشاققا اق جول سالعان قىدىر نىشاندى ەرەسەن ەرلىكپەن بارابار-تىن.
ول كىسى ءتىرى بولعاندا بيىل 75-كە تولادى ەكەن. ءساۋىر ايىندا الماتىداعى سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىندا داڭقتى بوكسشىنى ەسكە الۋ جيىنى وتكەنى ەسىمىزدە. سوندا كوك بايراعىمىزدىڭ الەمدىك دودالاردا بيىك جەلبىرەۋىنە جول اشقان ءبىرتۋاردىڭ ەسىمى بۇعان دەيىن دە ەسكەرۋسىز قالماعانىنا كوز جەتكىزدىك. تۋعان جەرى تۇركىستاندا كوشە بەرىلگەن, ءابدىسالان اتىنداعى بوكس مەكتەبى مەن بوكس كلۋبى جۇمىس ىستەيدى. بىلتىرعا دەيىن ءا.نۇرماحانوۆ ءتۋرنيرى وتكىزىلىپ كەلدى. ەلەۋسىزدەۋ دەمەسەك, بوكس سايىپقىرانى اتىنداعى كوشە الماتىدا دا بار. تۇرعان ۇيىندە جانە ءوزى وقىپ, جۇمىس ىستەگەن ينستيتۋت ورداسىندا ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلعان. سونىمەن بىرگە بىلىكتى ۇستاز-عالىمنىڭ ەسىمى وسى قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىنىڭ بوكس جانە اۋىر اتلەتيكا كافەدراسى مەن ەڭ جاقسى جاتتىعۋ زالىنا بەرىلىپتى. جىل سايىن ۇزدىك ستۋدەنتكە داڭقتى بوكسشى اتىنداعى ارنايى ستيپەنديا تاعايىندالىپ تۇرادى ەكەن. ازىرگە ىستەلگەن ىستەردىڭ ۇزىنىرعاسى وسى. بىلاي قاراعاندا, ءبىر ادام ءۇشىن از دا قۇرمەت ەمەس. ال, بىراق بوكس سپورتىنداعى بىرەگەيىمىز ءۇشىن شە؟ ويلانىپ قالامىز.
ءابدىسالان اعا حالقىمىزدىڭ باتىرلىق ەپوستارىنىڭ ىشىندە, اسىرەسە «قوبىلاندى باتىر» جىرىن جاقسى كورەدى ەكەن. «شىركىن اي, قوبىلاندى باتىر جايىندا فيلم ءتۇسىرىلىپ, باتىردىڭ ءرولىن ويناۋعا مەنى شاقىرسا, ويلانباي بارار ەدىم» – دەپ ارمانداعان ساتتەرى دە از بولماپتى. بۇنىڭ ءمانىسى دە بار سياقتى. ويتكەنى, ونىڭ اتا-بابالارى قوستاناي – تورعاي ءوڭىرىن مەكەندەگەن قىپشاقتار. ءسوزدى جۇيەلەپ تۇبىنەن تارتقاندا, باسقا قىپشاقتى بىلمەيمىن, ءدال ءابدىسالان اعانى قوبىلاندى باتىردىڭ ۇرپاعى دەمەۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدى. سەگىز قيىر شارتاراپقا تۋعان حالقىنىڭ اتىن شىعارىپ, مەرەيىن ۇستەم ەتكەن, جەڭىس بايراعىن سان مارتە كوتەرتكەن ابەكەڭ ەرتەدەگى جاۋجۇرەك باتىرلارىمىزدان كەم بە ەكەن؟ ال, بەرىگە كەلسەك, «ارعى اتاسى قاجى ەدى» دەپ دانىشپان اباي ايتقانداي, گۇرزى جۇدىرىق الىبىمىزدىڭ ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي اتاسى – ءوز اتاسى ءامىر دە, ناعاشى اتاسى سىزدىق تا مەككەگە بارىپ, مۇسىلماندىقتىڭ ەڭ ۇلكەن يماندىلىق پارىزىن وتەپ, عيبادات ەتىپ قايتقان جاندار. وسىلارعا قاراعاندا, قازاق بوكسىنىڭ قارا نارى سانالاتىن ءابدىسالان نۇرماحان ۇلىنىڭ بويىنداعى تەكتىلىك, تاباندىلىق, نامىسكەرلىك, قايراتتىلىق قاينارلارىنىڭ دا تەگىن جەردەن شىعىپ جاتپاعاندىعىن اڭعارىپ پايىمداساق كەرەك-ءتى.
ءوز اكەسى نۇرماحان 32-ءنىڭ اپاتىندا اتامەكەنى تورعايدان ءۇرىم-بۇتاق, ءزاۋزاتىن اشارشىلىق ارانىنان الا قاشىپ, وزبەكستانعا كەلىپ جانساۋعالاپتى. سوندا ءامۋداريانىڭ بويىندا بالىقشىلىقتى كاسىپ قىلىپ, ناۋبەت قۇرىعىنان بالا-شاعاسىن امان ساقتاپ قالعان كورىنەدى. نۇرماحان الىپ دەنەلى, بويى ەكى مەتردەن اساتىن, زور كۇش يەسى ەكەن. كەزىندە اتاقتى بالۋان قاجىمۇقانعا سەرىك بولىپ بىرگە جۇرگەن. كوپ سويلەمەيدى. ماڭعاز. ۇرى-قارىلار اۋىلدىڭ مالىن بارىمتالاپ ۇرلاعاندا, جاس كەزىندە وزەننىڭ وتكەلىندە جالعىز ءوزى تۇرىپ, الگىلەردى تۇگەل اتتان ءتۇسىرىپ, جىلقىنى امان الىپ قالاتىن بولعان. ءوزى ومىرباقي مالشى بولىپ, جىلقى, سيىر, قوي باعىپ, ادال ەڭبەكپەن كۇنەلتكەن. سونداي-اق, ءابدىسالاننىڭ اعاسى ابۋلاقاپ تا قارا كۇشتىڭ كەنى بولعان, ەشكىمنەن قورقىپ يمەنۋدى بىلمەگەن.
«الىپ – انادان» دەيدى عوي. اناسىنىڭ ەسىمى شولپان. وتە سۇلۋ, اقجارقىن, كوپشىل, مىنەزگە باي, قايىرىمى مول ادام بولىپتى. سودان دا شىعار, تۇرمىستىڭ اۋىرلىعىنا قاراماستان, ءوزىنىڭ توعىز بالاسىنا قوسا, اعايىن-جۇراعاتتاردىڭ جەتىمەكتەرىن دە اسىراپ, باعىپ جەتكىزىپتى. كەيىن سولاردىڭ ىشىندە ارزىقۇل نۇرمىشەۆ دارىگەرلىك ينستيتۋتىن, وسەرباي پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى ءبىتىرىپ, ايتۋلى ازاماتتار قاتارىنا قوسىلعان. اشارشىلىق كەزىندە پاناسىز قالعان انار دەگەن قىز بالانى دا قولىنا الىپ اسىراعان. قايران, قازاق ايەلىنىڭ, انا جۇرەگىنىڭ كەڭدىگى ەمەس پە! كىم-كىمگە قاراسقانداي, كىم-كىمگە اۋزىنان جىرىپ تاماعىن ءبولىسكەندەي زامان ەدى ول. مۇنداي جاندارعا «قۇداي بەرەدى» دەپ قازاق تەگىن ايتپاعان عوي. «انار تۋعان اپكەمىز سياقتى بولدى, ۇلكەن جارىستاردان كەلگەندە ءتاتتى-ءدامدىسىن ماعان ساقتاپ وتىرۋشى ەدى, اتتەڭ...» دەپ ءابدىسالان اعا ءوزى الپىسقا تولار قارساڭدا بىزدەي جۋرناليست ىنىسىنە سىر اشقانى بار ەدى.
ءابدىسالان نۇرماحاننىڭ كىندىگىنەن تاراعان توعىز پەرزەنتتىڭ, ەرنازاردىڭ ەرتوستىگى سىقىلدى كەنجەسى بولماعانىمەن, سەگىزىنشىسى ەكەن. بىراق ونى ەرتوستىككە ۇقساتىپ تۇراتىن ءبىر جاعداي, باسقا باۋىرلارىنىڭ ءبارىنىڭ فاميليالارى ۇلى اتالارىنىڭ اتىمەن ءامىروۆ بولىپ جازىلسا, جالعىز بۇل عانا نۇرماحانوۆ اتالىپ, ەل نامىسىن قورعاعان بىلعارى قولعاپ دودالارىندا اكە اتىن الەمنىڭ تالاي جەرىنە ايگىلەدى, «نۇرماحانوۆ» دەسە قازاق بوكسىنىڭ بالاماسى ايتىلاتىنداي دارەجەگە جەتكىزدى. سۇڭعىلا اكە بويشاڭ, كەسەك تە شىمىر, وتتى دا ءورشىل بوپ ءوسىپ كەلە جاتقان سەگىزىنشى پەرزەنتىنەن سول كەزدە-اق سونداي ۇلكەن ءۇمىت كۇتتى مە ەكەن, قازاق سپورتىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن بالاسىنىڭ باقىتتى بولاشاعىن جۇرەك, شىركىن, سەزىپ, بولجاپ ءبىلدى مە ەكەن؟
بالا سالان ەركەتوتاي بولعان جوق, شولجاڭداپ وسكەن جوق. سوعىس ۋاقىتى, تۇرمىس تاۋقىمەتى وندايدى كوتەرمەيتىن ەدى. ون جاسىنا دەيىن اكەسىمەن بىرگە قوي باقتى. بىردە قاۋعامەن بىرگە كۇمپ ەتىپ تەرەڭدىگى 20 مەتر قۇدىققا ءتۇسىپ كەتكەنى دە بار قوي سۋعارىپ جۇرگەندە. الدا كورەتىن جارىعى بار ەكەن. ءبورىباس دەگەن ءيتىن قۇشاقتاپ جۇرەدى, دەيدى. سوندا جالعىز قالعانىندا وتارعا قاسقىر دا شاۋىپتى. ءبىر عاجابى, قويدىڭ شىجعىرعان مايىن كەسەنى تولتىرا ءسىمىرىپ ءىشىپ قويادى ەكەن. بۇل دا الىپتارعا ءتان, باتىرلارعا ءتان دارالىق بەلگى بولار. سودان 1946 جىلى ۇلكەن اعاسى ابدىجالەل مايداننان ورالىپ, كىشكەنتاي سالاندى مەكتەپكە بەرگىزەدى. ءسويتىپ, بولاشاق داڭقتى بوكسشى مەكتەپ تابالدىرىعىن ون جاسىندا اتتاپ, ءبىرىنشى-ەكىنشى كلاستاردى تاجىكشە, ءۇشىنشى-ءتورتىنشى كلاستاردى وزبەكشە وقيدى. 1950 جىلى نۇرماحان اقساقال بۇكىل قارا ورمانىمەن ەلگە قاراي جاقىنداپ, تۇركىستانعا كوشىپ كەلەدى.
جالپى, سپورتقا, بوكسقا دەگەن سانالى قۇشتارلىق تا وسى قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىندا ويانا باستايدى. العاشىندا كوشە-كوشە بولىپ ءبولىنىپ توبەلەس جاسايتىن بالالار كەلە-كەلە ونداي بالالىق «پەندەشىلىكتى» قويىپ, نەعۇرلىم ماندىرەك, مازمۇندىراق قارەكەتتەرگە بەت بۇرادى. شىندىعى كەرەك. تۇركىستان قالاسىنداعى ساتتار ەرۋباەۆ اتىنداعى مەكتەپتە سول كەزدە دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى بىرسىدىرعى ءتاۋىر ءجۇرگىزىلەتىن, باسكەتبول, ۆولەيبولدى بۇل مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى جاقسى مەڭگەرىپ شىعاتىن. ال بوكس... بوكسقا ءابدىسالان وزىنەن بىرەر جاس ۇلكەن كوشە تەنتەگى, ياعني «اتامانى» مولدابەك قۇرالباەۆتىڭ ىقپالىمەن ىنتا قويدى. «ەر شەكىسپەي, بەكىسپەيدى», دەگەن راس. ەكەۋى تانىسقان بەتتە جەكپە-جەككە شىعىپ, كەيىن دوستاسىپتى. مولدابەكتە بىلعارى قولعاپ تا, قۇم تولتىرىلعان قاپشىق تا بار ەكەن. كەيىنىرەك كوپتەگەن بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىنە ۇستازدىق ەتكەن كونستانتين گرادوپولوۆتىڭ «بوكس» دەپ اتالاتىن وقۋلىعىن دا قولعا تۇسىرەدى. وسى ارادا الدىن الا ايتايىق, بەرتىندە قازاقتىڭ بوكسقۇمار ءجاسوسپىرىمدەرىنە ارناپ «بوكسشى بولعىڭ كەلە مە؟» اتتى وقۋلىق كىتاپتى ابەكەڭ ءوزى دە جازىپ, باستىرىپ شىعاردى. كوپتەن بەرگى ءىشتەي شيرىقتىرىپ ءجۇرگەن ارمانىنىڭ ءساتىن كەلتىرىپ ورىنداعان. ال, سوناۋ 1950-1951 جىلدارى, 14-15 جاسار ارمانشىل, البىرت شاقتارىندا ك.گرادوپولوۆتىڭ «بوكسى» كوپ كومەگىن تيگىزگەن-ءدى. بۇلار وسى كىتاپ بويىنشا بىرلەسىپ العاشقى جاتتىعۋلارىن جاساپ, بوكس الەمىنىڭ شىم-شىتىرىق, ەلىكتىرگىش قۇپيالارىن مەڭگەرۋگە كىرىسكەنىن كادىمگىدەي كوز الدىما ەلەستەتەمىن.
ۇلكەن بوكس, ناعىز بوكس الدا, الماتىدا كۇتىپ تۇرعان-دى. ءابدىسالان جەتىجىلدىقتى بىتىرگەن سوڭ استاناعا كەلىپ, تەمىر جول تەحنيكۋمىنا وقۋعا ءتۇستى. وسىندا باسكەتبولدان تەحنيكۋم قۇراماسىنىڭ ساپىندا وينادى, جەڭىل اتلەتيكامەن شۇعىلداندى. بويىنداعى بۇلا كۇش بۇلقىندىرىپ, اڭسارلى شولمەن كەلگەن بالعىن جاس سپورتتىڭ بارشا ءتۇرىن ىستىقتاي قابا بەرگىسى كەلدى. ءتىپتى, يادرو سەرپۋدەن الماتى قالاسىنىڭ چەمپيونى دا بولدى. اتاقتى ۆولەيبولشى وكتيابر جارىلعاپوۆ ونى ۆولەيبولعا تارتتى. «الاقانىڭ جالپاق, قولدارىڭ ۇزىن, بويىڭ بيىك, قايراتىڭ مىعىم, شاپشاڭسىڭ, سەنەن مىناۋ دەگەن ۆولەيبولشى شىعادى!» شىنىندا دا ءابدىسالاننىڭ سول كەزدە قاي سپورت تۇرىمەن اينالىسسا دا جوعارى ناتيجەلەرگە جەتەتىن مۇمكىندىكتەرى بار-تىن. بويى 1 مەتر 90 سانتيمەتر, سالماعى 80 كيلوعا تاياۋ. كۇش-قايراتى, قوبىلاندى باباسىنا تارتقان, تاسقىن. بىراق قازاق سپورتىنىڭ باعىنا قاراي ءابدىسالاننىڭ ءوزى بوكستى قالادى. وسى بوكس ءۇشىن ءۇش جىل وقىعان تەمىرجول تەحنيكۋمىن تاستاپ, دەنە تاربيەسى تەحنيكۋمىنىڭ ەكىنشى كۋرسىنا اۋىستى. ونى 1957 جىلى ءتامامداپ, ىلە فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتىنا ءتۇستى. بۇل كەزدە نۇرماحانوۆ رەسپۋبليكاعا ايگىلى, وداقتا توپ جارىپ كورىنە باستاعان, بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن تانىمال بوكسشى بولاتىن. ەندى وسى دارەجەگە قالاي جەتكەنىن بايانداۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى.
جاڭا ءابدىسالان ءوزى ءار كەمەنىڭ قۇيرىعىن ءبىر ۇستاماي, تۇپكىلىكتى بوكسپەن شۇعىلدانۋعا بەكىندى دەدىك. وعان اعا جولداسى, اتاقتى ۆولەيبولشى, «بۋرەۆەستنيك» كومانداسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, تالاي تاماشا جەڭىستەرگە جەتكىزگەن اياۋلى وكتيابر جارىلعاپوۆ تا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, بوكستان بىلىكتى جاتتىقتىرۋشى داۋلەتكەرەي مۋللاەۆكا ءوزى ەرتىپ اكەلىپ تابىس ەتكەن-ءدى. ءبىر عاجابى, ءابدىسالاننىڭ بوكسپەن شۇعىلدانۋىنا ءۇي-ءىشى ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولادى. ولاردىڭ ۇعىمىنشا, بوكس دەگەن – توبەلەس. «ميى شايقالادى, كوزى كوگەرەدى, بەت-اۋزى بۇزىلادى, دەنساۋلىقتان ايرىلادى. اللا-اۋ, بۇل توبەلەسكەن قورازدار سياقتى جۇدىرىقتاسقاننان باسقا كاسىپ, باسقا ويىن قۇرىپ قالىپ پا؟!». سودان 1955 جىلى بابىنداعى ءابدىسالان كسرو-نىڭ جاستار اراسىنداعى بىرىنشىلىگىنە قاتىسىپ جاتقاندا سوڭىنان: «بالانى الىپ كەل, بوكس-سوكسىنا تۇسپەسىن», دەپ ۇلكەن اپكەسى ءبيبىشتى جىبەرەدى. كىشى ءىنىسىن جانىنداي جاقسى كورەتىن, ءوزى ادۋىندى, ءىرى دەنەلى بي-اپاڭ لەنينگرادتىڭ «استوريا» مەيمانحاناسىندا جاتقان ابدىسالانعا جەتىپ بارىپ, جاندارمەن دەگەندە تاۋىپ الادى عوي. ۇيقىداعى جىگىتتى «سولاي دا سولاي» دەپ كەزەكشى كەلىپ وياتادى. شىقسا, ءوزىنىڭ بي-اپاسى, بوزداپ جىلاپ تۇر. اپكەسىن ساباسىنا ءتۇسىرىپ, كوڭىلىن ورنىقتىرىپ, ەرتەڭىنە اقتىق ايقاسقا ەرتىپ اپارادى. ارينە, بوكس بيكەشتەردىڭ ەرمەك ءۇشىن الاقان سوعاتىن ويىنى ەمەس. سارت تا سۇرت. ءبىرىنشى رەت كورگەن اۋىل ادامىنىڭ ۇعىمىنشا, تىپتەن قيان-كەسكى, ناعىز «حوليگانداردىڭ» توبەلەسى. سوندا ءبيبىش اپكەسى شىداي الماي شىرقىراپ, رينگكە قاراي ۇمتىلىپ, تورەشىگە «توقتات, توقتات, مىنا بەزوبرازيانى!» دەپ ايقايلاپ جىبەرىپتى. سول جولى وداقتىق جارىستا العاش رەت التىننان القا تاعىپ, جاستار اراسىندا كسرو چەمپيونى اتانىپ, ەلگە ۇلكەن ابىرويمەن, قۋانىشپەن ورالعان ابەكەڭ وسى ءبىر وقيعانى جىميا ك ۇلىپ, ومىردەن ەرتەرەك وتكەن سۇيىكتى اپكەسىن ساعىنا وتىرىپ ەسكە الۋشى ەدى. سويتكەن ابەكەڭنىڭ ءوزى دە باقيلىق بولعانىنا نە دەرسىز.
وسى ارادا ءبىر ايتا كەتەرلىك جاعداي, جالپى نۇرماحان اقساقالدىڭ اۋلەتىندە يماندىلىق, سىيلاستىق, باۋىرمالدىلىق, ۇلكەننىڭ بەتىنە كەلمەۋ سياقتى قاسيەتتەر ەجەلدەن اتا تاربيەسىمەن, انا سۇتىمەن بەرىك ءداستۇر بولىپ قالىپتاسىپتى. مىسالى, ابەكەڭنىڭ ۇلكەن سپورتشى, حالقىنىڭ قادىرمەندى ازاماتى بولىپ وسۋىندە جاڭاعى ايتقان اپكەسى ءبيبىشتىڭ, ۇلكەن اعاسى ءابدىجالەلدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى ۇشان-تەڭىز. نۇرماحاننان تاراعان توعىز اعايىندى اعالى-قارىنداستىلار جاقسى-جامان ۋاقىتتاردا ارقاشان ءبىرىن-ءبىرى دەمەپ, ۇلكەنى كىشىسىنە قامقورشى بولىپ, كىشىسى ۇلكەنىنىڭ ايتقانىن ەكى ەتكىزبەي تىڭداپ ورىندايتىن ىزەتتىلىك, پاراساتتىلىق رۋحىندا عۇمىر كەشكەن. اپكە-قارىنداستارى دەگەندە ابەكەڭنىڭ ءوزى دە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىنى سونداي كىشىك, سوڭداي قامقورشى بولىپ وتكەنىن جان جارى كۇلپاش اپاي ەلجىرەي ايتادى.
سونىمەن... ءابدىسالاندى وكتيابر جارىلعاپوۆ كانىگى جاتتىقتىرۋشى داۋلەتكەرەي مۋللاەۆقا ەرتىپ كەلدى دەدىك. ناعىز جاتتىعۋ, بوكس ونەرىنىڭ قىر-سىرلارىن شىنداپ يگەرۋ, ونىڭ ءاربىر تارماعىن جىلىنشىكتەپ ۇيرەنۋ, ناعىز تەر توگۋ سول كەزدەن باستالعان-دى. وسىندا رەسپۋبليكانىڭ ەڭ تاڭداۋلى, ەڭ مىقتى بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرى, اۋىر سالماقتا ونەر كورسەتەتىن لەونيد گيلدينمەن, سەمەن ليبەرمانمەن جانە باسقالارمەن جۇزدەستى. دودالى تارتىستاردا باسەكەلەستى, ءوزىنىڭ مويىماس جىگەرىن, قايسارلىعىن تانىتا ءبىلدى, بوكستى تەك باسقا-كوزگە توپەلەپ جۇدىرىقتاسۋ دەپ ۇقپاي, ويلاپ ويناۋعا ۇمتىلدى, الدامشى قيمىلدار ارقىلى قارسىلاسىن قاپى سوقتىراتىن بولدى. مىنە, سونىڭ ارقاسىندا 19 جاسار ءابدىسالان, اسىرەسە رەسپۋبليكانىڭ قازاق قاۋىمىن ەرەكشە قۋانتىپ, 1955 جىلى قازاقستان چەمپيوناتىندا وزىپ شىعىپ, مەرەيى بيىك بولدى, تۇڭعىش رەت كەڭەس وداعىنىڭ بىرىنشىلىگىنە قاتىساتىن رەسپۋبليكا قۇراما كومانداسىنىڭ قۇرامىنا كىرگىزىلدى.
سپورتتا دا بارماق باستى, كوز قىستى بۇرا تارتۋلار, وزىمدىكى دەگەنگە بۇيرەك بۇرۋلار, كورىنە كوزگە قياناتتار بولىپ تۇرادى ەكەن. بوكس ونەرىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن, ونىڭ قيىن اسۋلى, تايعاق كەشۋلى بۇرالاڭ جولدارىنىڭ بارىنەن وتكەن, ال ءوزى كەيىن ادىلەتتى تورەشى, جاناشىر جاتتىقتىرۋشى, تاۋەلسىز قازاقستان قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى بولعان ءابدىسالان نۇرماحان ۇلى سپورتتىق تاعدىر-تالايىندا ونداي ادىلەتسىزدىكتەردىڭ نەشە سانىن كورگەن بولاتىن. قايسىبىر سپورت توڭىرەگىندەگى بيشىگەشتەر 1956 جىلى ماسكەۋدە وتەتىن كسرو حالىقتارىنىڭ ءبىرىنشى سپارتاكياداسىنا س.ليبەرماندى تىقپالاپ وتكىزىپ ءجىبەرمەكشى بولىپ, ۇتىلىپ تۇرسا دا, جەڭىستى سوعان الىپ بەرگەن عوي. اقىرى بۇل ىسكە كەڭەس وداعىنىڭ ون دۇركىن چەمپيونى بولعان سەرگەي ششەرباكوۆ ارالاسىپ, ليبەرمان مەن ءابدىسالان اق شارشىلى الاڭدا قايتادان توقايلاسىپ, تايتالاسادى. سول جولى ابەكەڭ نامىسقا شاۋىپ, قوبىلاندى باباسىنىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ, اككى قارسىلاسىن ەكى مارتە سۇلاتىپ سالادى. وسى جەڭىس قازاقستان اۋقىمىندا كىمنىڭ كىم ەكەندىگىن دالەلدەپ قانا قويماي, وداقتا بولىپ جاتاتىن ءدۇبىرلى جورىقتارعا داڭعىل جول اشىپ ەدى.
كەلەسى, ياعني 1957 جىلى ول تۇڭعىش رەت كسرو بىرىنشىلىگىنە قاتىستى. اقتىق ايقاسقا دەيىن جەتىپ, سوڭعى سىندا بوكس الەمىڭدە «ورىس تانكىسى» اتانعان ايگىلى اندرەي ابراموۆپەن قولعاپ ءتۇيىستىرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇعان دەيىن اسا مىقتى شەبەرلەر گەننادي پوپوۆ پەن سەرگەي ياكوۆەنكونى قاقىراتقان جويقىن شابۋىل يەسى جاس قازاق جىگىتى, شىندىعى كەرەك, ماسكەۋ جانكۇيەرلەرىنە دە ۇناي باستاعان. بوكسشىلىق قىسقا جولىندا ءابدىسالان ءبىرتالاي كۇردەلى, شيەلەنىسكەن تۇيىندەردى شەشىپ ءۇلگەرگەن بولاتىن. بىراق ءدال مىناداي توسىن جاعداي وعان ءبىرىنشى رەت ۇشىراسىپ تۇر ەدى: قارسىلاسى بۇدان 25 كيلوگرامم اۋىر. ارينە, ءدال مۇنداي الشاق سالماق ايىرماشىلىعىمەن مايتالمان بوكسشىنى ءالى تاجىريبەسى از جاس جىگىتتىڭ ۇتۋى نەعايبىل-تىن. سوندا دا بولسا, 21 جاسار ءابدىسالاننىڭ ەلدىڭ ەڭ بەدەلدى وسىناۋ جارىسىنان الماتىعا كۇمىس مەدالمەن ورالۋى اسا ءۇلكەن جەتىستىك بولدى. ول تابىس بۇكىلحالىقتىق قۋانىشقا اينالدى, رۋحاني تەپەرىش كورىپ جاتقان قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن كوتەردى.
1962 جىلى كيەۆتە سوڭعى سىندا, ياعني فينالدا تاعى دا ابراموۆ پەن ءابدىسالان ەكەۋى كەزدەستى. قازاق بوكسشىسى ءۇشىنشى راۋندتىڭ اياعىنا تامان شالت قيمىلدار جاساپ, اندرەيدى اۋىر سوققىلاردىڭ استىنا الدى. ءبىر كەزدە ول قۇلاپ ءتۇستى. تورەشى توعىزعا دەيىن ساناعاندا دا تۇرا المادى. سول كەزدە گونگ سوعىلىپ, جەڭىس تاعى دا ابراموۆقا بەرىلدى. ءابدىسالان تاعى دا كسرو بىرىنشىلىگىنىڭ كۇمىس مەدالىن قاناعات تۇتتى. ايتكەنمەن, ونىڭ التىنعا بەرگىسىز ەكەنىن ەلدىڭ ءبارى ءتۇسىندى. كەيىن كەزدەسكەندە ابراموۆ: «ءابدىسالان, سول جولى جەكپە-جەگىمىز تاعى ءبىر مينۋتقا سوزىلعاندا, سەن ۇرماي-اق ءوزىم-اق قۇلايتىن ەدىم», دەپ قالجىنداپ ءجۇردى. ال «سوۆەتسكي سپورت» گازەتى وسى چەمپيونات جايلى ەسەبىندە: «اقىرى ابراموۆقا ءىزباسار تابىلدى...» دەپ جازدى. شىندىعىندا, ءىزباسار ەمەس, تەرەزەسى تەڭ بوكسشى, كەي رەتتەردە ودان گورى مىقتىراق بوكسشى شىعىپ ەدى. قالاي بولعاندا دا, وسىدان كەيىن ءابدىسالان اۋىر سالماقتا ابراموۆتان كەيىنگى بىردەن-ءبىر بوكسشى سانالدى. ءسويتىپ, حالىقارالىق جارىستارعا, ەكىنشى كەزەكتەگى مارتەبەلى جيىندارعا جىبەرىلىپ ءجۇردى.
ءابدىسالان دا وسى كەزدەردە ءوزىنىڭ ءدۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى ءىرى بىلعارى قولعاپ شەبەرى ەكەنىن دالەلدەي ءبىلدى. مىسالى, 1963 جىلى يندونەزيانىڭ استاناسى دجاكارتادا وتكەن ازيا, افريكا, لاتىن امەريكاسى, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ سپورت ويىندارىنا (گانەفو) قاتىستى. سول جولى گۆينەيادان كەلگەن 120 كيلوگرامدىق نەگر بوكسشىسى ءماميدى 40 سەكۋندتا نوكاۋتقا ءتۇسىرىپ, سوناۋ قيانداعى ەلدەن قازاقستانعا باس جۇلدەمەن ورالدى. سول جەكپە-جەكتى ءدال جانىندا تۇرىپ تاماشالاعان ەرمەك سەركەباەۆتىڭ جانە سول كەزدەگى رەسپۋبليكا سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كاركەن احمەتوۆتىڭ قۋانىشتارىن تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن ەدى. اراعا ەكى جىل سالىپ سالا كاسىپوداقتارى سپارتاكياداسىندا ەلىمىزدىڭ چەمپيونى ي.چەپۋليستى تىزە بۇكتىرىپ, جەڭىمپاز اتاندى. ءابدىسالاننىڭ وسىنداي سانداعان ءىرى-ءىرى جەڭىستەرىنە بۇكىل قازاقستان حالقى مەرەيلەنىپ, شاتتانىپ وتىرۋشى ەدى. ايتقانداي, جاڭاعى گانەفو ويىندارى ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يندونەزيانىڭ پرەزيدەنتى سۋكارنو بولسا, ءتوراعانىڭ ورىنباسارى ءوزىمىزدىڭ كاركەن احمەتوۆ-ءتىن. بۇل دا قازاقستان سپورتىنا, قازاق حالقىنا كورسەتىلگەن وزىندىك قۇرمەت ەدى.
بارلىعى 239 جەكپە-جەك وتكىزىپ, سونىڭ 222-سىندە جەڭىسكە جەتكەن ابەكەڭ بىلعارى قولعاپتى شەشكەننەن كەيىن دە سۇيىكتى بوكسىمەن قوش ايتىسا العان جوق. ەندىگى ءومىرىن جاس جەتكىنشەكتەردى تاربيەلەپ جاتتىقتىرۋعا ارنادى, دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا بوكس كافەدراسىن مەڭگەردى, بۇعان قوسا عىلىمي جۇمىسپەن شۇعىلدانىپ, 1972 جىلى «دەنەگە تۇسەتىن اۋىر كۇشتىڭ سالماق قۋ مەن ونى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە اسەرى» تاقىرىبى بويىنشا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, بيولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتاعىن الدى. كوپ جىلدار بويى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە دەنە تاربيەسى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. دوتسەنت. پروفەسسور. مىنە, وسى ۇلاعاتتى ءىستەر ءبىر ادام ءۇشىن از با, الدە, كوپ پە؟! بالكىم, ءباز بىرەۋلەر ءۇشىن توقمەيىلسۋگە وسىلاردىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولار ەدى. تەك ءابدىسالان اعا ءۇشىن ەمەس. ابەكەڭ ءوزىنىڭ تىنىمسىزدىعىن, قايسارلىعىن, تاباندى ەڭبەكقورلىعىن بوكستى قويعاننان كەيىن بىرنەشە ەسەلەپ تانىتتى. ۇستازدىق, جاتتىقتىرۋشىلىق جانە باسقا قوعامدىق قىزمەتتەرىن اتقارا جۇرە, سان ءتۇرلى حالىقارالىق تۋرنيرلەردە جانە موسكۆا وليمپياداسىندا تورەشىلىك ەتتى. ابەكەڭنىڭ ءادىل, ءارى بىلگىر تورەشىلىگىنە بوكسشىلار قاۋىمى اسا ءتانتى بولاتىن. وسىلارعا قوسا ءوز ءومىر جولىنان «جەكپە-جەك» دەرەكتى حيكاياتىن ەكى رەت جاريالاپتى. سوڭعىسى تولىقتىرىلىپ جازىلدى. 1988 جىلى «بوكس» اتتى وقۋلىق كىتابىن شىعاردى. وندا بوكستىڭ دامۋى, تەحنيكاسى مەن تاكتيكاسى, ولاردى ۇيرەنىپ, تولىق يگەرۋ جولدارى, وقۋ-جاتتىعۋ ۇدەرىستەرى مەن ونىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى ءتوڭىرەگىندە كەڭىنەن اڭگىمە قوزعالادى. ابەكەڭسىز وتكەن توعىز جىل سول كىتاپتىڭ كەرەكتىلىگىنە, قۇندىلىعىنا كوزدى جەتكىزە ءتۇسىپ وتىر.
ەل قۇراماسىنداعى باس باپكەرلىك, اتلانتا وليمپياداسى ءا.نۇرماحانوۆتىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشقان, تاعى دا ءبىر جۇلدىزدى جىلدارى بولعان ەدى. دوداعا قوسقان سايىپقىراندارى ءبىر التىن, ءبىر كۇمىس, ەكى قولا مەدالدى ءىلىپ ءتۇستى. ءسويتىپ, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, الەمدىك بوكس كەرۋەنى شەرۋىنىڭ قۇرمەتتى ءۇشىنشى ساتىسىنان ورىن الدى. ماقساتى بۇدان دا بيىك ەدى. اتتەڭ, سيدنەي وليمپياداسىنا قوناق رەتىندە باردى. ءيا, تاعى دا ارمان-اي, دۇنيە جالعان-اي, اتتەڭ-اي دەيمىز.
بىراق قازاق سپورتىنىڭ قاجىمۇقانى تەكتەس باتىر الىبى – ءابدىسالاننىڭ وسىلايشا جاسىنداي جارقىراپ ءومىرى وتكەنىمەن, داۋرەنى بىتكەن جوق. 75 جىلدىعى دا اتاۋسىز قالاتىنداي ەمەس. ءوزى كەتسە دە, كوزى قالعان. ەل ورنىندا. الداعى قاراشا ايىنىڭ باسىندا ۇلى بوكسشىنىڭ رۋحىنا باعىشتالىپ اس بەرىلمەكشى. ءومىر جولى مەن سپورتتىق جەتىستىكتەرىنىڭ تاعىلىمدارى كەڭىنەن ءسوز بولاتىن كەلەلى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتپەكشى. البەتتە, بۇعان مۇرىندىق بولىپ وتىرعان ءوزىنىڭ مەشىتتى عالام ۇيىندەي ورداسى – قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسى. ودان سوڭ ىلە-شالا اكادەميانىڭ سپورت زالىندا نەگىزىنەن الماتى قالالىق بوكس فەدەراتسياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءابدىسالان نۇرماحانوۆقا ارنالعان حالىقارالىق تۋرنير دوداسى باستالىپ كەتپەك. 74, 81, 91 جانە 91 كيلودان جوعارى ءتورت سالماق ساناتىندا. جۇلدە قورى دا قوماقتى. ءبىرىنشى ورىنعا – 3 مىڭ دوللار, ەكىنشى ورىنعا – 2 مىڭ, ءۇشىنشى ورىنعا – 1 مىڭ. ال, ەندى اۋىر, ابەكەڭنىڭ ءوز سالماعىنداعى ابسوليۋتتىك جەڭىمپاز 10 مىڭ دوللار جۇلدەلى سىيلىق ولجالايدى. وسىعان ۇيتقى ازامات امالبەك تشاننىڭ ويىنشا, اۋىر سالماقتاعى اتپال بوكسقا جاستاردى كوبىرەك تارتىپ, قازىرگى قازاق بوكسىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا سەپتىگى تيەتىن حالىقارالىق ءتۋرنيردى ءداستۇرلى ەتىپ, ءار وڭىردە جىلما-جىل وتكىزىپ تۇرعان لازىم.
كادىمگى ومىردە قاراپايىم كىشىپەيىلدىلىكتەن جازباعان, ەشقاشان كەۋدە قاقپاعان ءابدىسالانداي نارقاسقانىڭ ەسىمىن قاستەرلەۋ, قۇرمەتتەۋ جايى بۇل ايتقاندارمەن شەكتەلمەسە كەرەك. قايراتكەر ازاماتتاردىڭ وي-پىكىرى وسى رەتتە ءبىر ارنادا توعىسقانداي. اۋەلى, بوكستاعى ءباھادۇر باتىرىمىزدىڭ نار تۇلعاسىنا ساي ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلۋى كەرەك, دەيدى. ءوزى جانىنداي سۇيگەن, 1500 جىلدىعىنا 1500 ءورىمتال ەككەن تۋعان شاھارى تۇركىستاندا. ودان سوڭ الماتىدا, استانادا, شىمكەنتتە بوكس جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى, ءبىر سپورت مەكەمەسى, سپورت سارايى وسىناۋ ارداقتى ەسىممەن اتالسا, كوشەلەرگە اتى بەرىلسە قۇبا-قۇپ. داڭقتى بوكسشى تۋرالى زامانداستار ەستەلىكتەرىنىڭ, ماقالالار, اڭگىمە, ولەڭ-جىرلاردىڭ, سيرەك فوتوسۋرەتتەردىڭ باسىن قوسقان ءبىر ايتۋلى كىتاپ شىقسا. «ابەكەڭ كوزى تىرىسىندە شارۋا قوجالىعىن ۇستاعان الماتى ىرگەسىندەگى قاراساي اۋدانىندا ءا.نۇرماحانوۆ اتىنداعى ساياباق نەمەسە اللەيا بولسا ەكەن» دەگەن تىلەكتى ءومىرقوساعى كۇلپاش اپاي ايتادى... ۇلى بوكسشىمىزدى ۇلىقتاۋدىڭ, قاستەرلەۋدىڭ, ەسىمىن ەلگە ناسيحاتتاپ, ەستە قالدىرۋدىڭ تاعى باسقا قانداي ءادىس-امالدارى, نۇسقا جولدارى بار؟ تاۋەلسىز ەلىنىڭ بوكسىن ۇشپاققا شىعارا ءجۇرىپ ءوز ۇكىمەتىنەن ومىراۋعا تاعار ءبىر سولكەباي دا الماي كەتكەن ساباز ەرگە تاعى قانداي قۇرمەت, ماراپات لايىقتى بولار ەكەن؟ سپورت جانە تۋريزم مينيسترلىگىندەگى ازاماتتار بۇل ورايدا ويلانىپ, تولعانىپ, ورىندى ۇسىنىستارىن جوعارىعا جولدار دەپ ويلايمىز.
قورعانبەك امانجول,
سۋرەتتە: قازاق سپورتىنىڭ قوس الىبى ءا.ايحانوۆ پەن ءا.نۇرماحانوۆ.