كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ەلىمىز مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, «سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تەرميندەر جانە ولاردى قولدانۋ نورمالارى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. ەل ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى, جوو-نىڭ بەلگىلى عالىمدارى, جوعارى جانە ورتالىق اتقارۋشى ورگاندارداعى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە اۋدارما سالاسىنىڭ ماماندارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى قاتىسقان بۇل جيىندى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇكىمەت جانىنداعى مەملەكەتتىك تەرمينولوگيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.
ول ءوز كەزەگىندە تەرمينولوگيا سالاسىندا كەزدەسەتىن كەيبىر ءتۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ وزەكتىلىگىنە توقتالدى. «بۇگىنگى تاڭدا ديپلوماتيالىق تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋدى جۇيەلى تۇردە شەشۋ جولعا قويىلماي وتىر. سەبەبى, سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى بەلگىلى ءبىر تەرميندەردىڭ قولدانىسى ءبىر عانا ەلدىڭ, ءبىر عانا ءتىلدىڭ شەڭبەرىمەن شەكتەلمەيدى. ەكىجاقتى, كوپجاقتى كەلىسىم شارتتارعا قول قويۋ بارىسىندا, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى كەزىندە جاسالاتىن ءتۇرلى حاتتامالار مەن قۇجاتتار كەزىندە وسى تەرميندەر قولدانىلادى. ال سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى, ديپلوماتيا باعىتىنداعى تەرميندەردى بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسىن سوزا بەرەتىن بولساق, وندا ءبىز كۇندەلىكتى ءوتىپ جاتاتىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى شارالارداعى قۇجاتتارىمىزدى راسىمدەۋ كەزىندە قيىندىقتارعا تاپ بولامىز. سوندىقتان, ءبۇگىنگى دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماڭىزى ەرەكشە», دەدى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى.
بۇدان كەيىن ءسوز مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازيز تەلەباەۆقا بەرىلدى. مادەنيەت ۆەدومستۆوسىنىڭ وكىلى ءوز سوزىندە ونوماستيكاعا, تەرمينولوگياعا, جالپى تىلگە قاتىستى ءماسەلەلەر ءبىر عانا مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرىنا تيەسىلى ەمەستىگىنە, سەبەبى, ولار ەل بولىپ, حالىق بولىپ بىرگە كوتەرەتىن اۋىر جۇك ەكەندىگىنە توقتالىپ ءوتتى. «ءبىزدىڭ ارقايسىسىمىز ءوز تاراپىمىزدان قانداي كومەك كەرەك, قانداي باعدارلاما جانە قانداي زاڭ قابىلداۋ كەرەك, دەگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە اتسالىسۋعا ءتيىسپىز. وعان بۇكىل حالىقتىڭ قولداۋى كەرەك. وسى ورايدا, مەن ءتىل ماسەلەسىنە جاناشىرلىق تانىتىپ وتىرعاندارىڭىزعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى», دەدى عازيز تەلەباەۆ.
سىرتقى ىستەر مينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىباي: «ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسي ۆەدومستۆودا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ حالىقارالىق سالاداعى قولدانىسىن ارتتىرۋعا اجەپتاۋىر كۇش سالىنىپ جاتىر. دەگەنمەن, ءالى دە كەمشىلىكتەر بار. ولاردى مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. سول ولقىلىقتاردى بولدىرماس ءۇشىن, ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ ىشىندە جىل سايىن ءتىلگە بايلانىستى اتتەستاتسيا ءوتكىزىلەدى. ادەتتە ول كەڭەستىك كەزەڭدە ەمتيحان تۇرىندە ءوتۋشى ەدى. سودان ءبىز ارىلساق دەيمىز. قىزمەتكەرلەردىڭ قازاق ءتىلىن قانشالىقتى بىلەتىندىگىن كومپيۋتەر نەگىزىندە انىقتاپ, وبەكتيۆتى ءتۇردە باعا بەرۋىمىز كەرەك. ءبۇگىندە وسى باعىتتا جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز», دەدى.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى ساياساتقا, سىرتقى قاتىناستارعا بايلانىستى تەرميندەر توڭىرەگىندەگى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ارنايى تەرمينولوگيالىق توپ قۇرىلىپتى. ول توپ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارناپ, قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا جاڭا ديپلوماتيالىق ءسوزدىك دايىنداپ جاتىر ەكەن. بۇل سوزدىكتىڭ العاشقى نۇسقاسى مامانداردىڭ سارالاۋىنان, تەكسەرۋىنەن ءوتكەننەن كەيىن بارىپ, ءمىندەتتى تۇردە مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسياسىنىڭ قاراۋىنا وتپەك. «ءسوزدىككە قاتىستى جۇمىستار بيىلعى جىلى اياقتالادى دەپ ويلايمىز. مۇنداي سوزدىك بۇرىن ەكى رەت شىققان. الايدا, ولار 1-2 مىڭ تيراجبەن عانا تاراعان ەدى. ول ارينە, جەتكىلىكسىز. وسى جولى ءبىز سوزدىكتى 10 مىڭ تيراجبەن شىعارايىق دەپ وتىرمىز», دەي كەلە قايرات سارىباي, ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسياعا قاتىستى ۇسىنىستارىنا توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ پىكىرىنشە, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيا ءوزىنىڭ وتىرىسىن جۇيەلى تۇردە وتكىزۋى كەرەك. «ەكىنشىدەن, تەرمينكومدا سىرتقى ساياساتقا قاتىستى ءبىردە-ءبىر ءمۇشە جوق ەكەندىگى ەسكەرىلىپ, بۇل ولقىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلعانى ءجون. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق كوميسسيانىڭ بۇكىل وبلىستاردا ءمىندەتتى تۇردە بولىمشەلەرى قۇرىلۋى قاجەت», دەدى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى. ول سونداي-اق, تەرمينولوگيانىڭ كوپ جاعدايدا ورىس تىلىنەن اۋدارىلىپ كەلە جاتقانىن, بۇل رەتتە ءتۇرىك, تاتار, وزبەكتەردىڭ ءتاجىريبەسىنە دە ءسۇيەنگەن ارتىق بولمايتىنىن جەتكىزدى. «كەيبىر سالالاردا ولاردىڭ تەرمينولوگياسى الدەقايدا جاقسى دامىعان. نەگە سولاردان ۇلگى الماسقا؟ مىسالى, وتكەن جىلى «دەيستۆۋيۋششي پرەدسەداتەل» دەگەن ءسوز تىركەسىنىڭ نەشە ءتۇرلى بالاماسىن ۇسىنعان بولاتىنبىز. بىراق ەلباسى «ءىس باسىنداعى توراعا» دەگەن ءوزىنىڭ ناعىز فۋنكتسياسىنا ءدال كەلەتىن قازاقشا بالاماسىن تاپقان ەدى. مىنە, وسىنداي ۇردىستەردى ودان ءارى جالعاستىرۋىمىز كەرەك. ياعني, ورىس تىلىندە سولاي قالىپتاستى دەپ, دالمە-ءدال اۋدارمالاردان ارىلۋىمىز قاجەت», دەدى ق.سارىباي.
وسى باسقوسۋ كەزىندە ءوزىنىڭ وي-پايىمىمەن بولىسكەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اكىمشىلىك جانە باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ كەڭەسشىسى بولات جامكەنوۆ ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن سىرتقى ساياساتقا قاتىستى تەرميندەر جايلى كەلەلى جيىن بولماعانىن, سوندىقتان, مۇنداي وتىرىستاردىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەندىگىنە توقتالدى.
ب.جامكەنوۆ وسىلاي دەسە, جازۋشى, اۋدارماشى ءمادي ايىمبەتوۆ حالىقارالىق قۇجاتتاردىڭ اۋدارماسى مەن تەرميندەردىڭ قولدانىلۋ دەڭگەيىنىڭ ءالى دە تومەن بولىپ وتىرعانىن, سوندىقتان وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
«ەگەمەن قازاقستان» رەسپۋبليكالىق گازەتى» اق پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ حالىقارالىق تەرميندەردىڭ اۋدارىلۋى مەن ولاردى بىرىزدەندىرۋ توڭىرەگىندەگى ءوزىنىڭ ويىن ايتا كەلە: «وزىمىزگە ءوزىمىز سىن كوزبەن قاراعانىمىز جاقسى. ءبىز باسقا سالالاردا بۇرىن دا سويلەپ, جازىپ جۇرگەن حالىقپىز. ال سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى ىزدەنىسىمىزدىڭ باستالعانىنا 20 جىل. ەگەر, وسى ۋاقىت شەكتەۋلىگىن ەسكەرسەك, نەگىزىنەن سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تەرميندەردى قالىپتاستىرۋ بويىنشا جاقسى جۇمىس ءجۇرگىزىلىپ جاتىر. باسقا سالالارداعى تەرميندەردى توقتاتا تۇرۋعا بولادى, بىراق, حالىقارالىق, اسىرەسە, سىرتقى ساياساتتاعى تەرميندەردى توقتاتا المايمىز. ءبارىبىر راتيفيكاتسيا جاسالادى, ءبارىبىر قول قويىلىپ, قۇجاتتار دايىندالادى. سوندىقتان, وسى سالاعا ارنايى كوڭىل ءبولىپ وتىرعانىمىز دۇرىس», دەگەن وي-پايىمىن جەتكىزدى.
«الەم ادبيەتى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, جازۋشى كەڭەس يۋسۋپ حالىقارالىق قاتىناستاردا قولدانىلاتىن قىسقارعان سوزدەردى بىرىزدەندىرۋگە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى سارا قويانبەكوۆا سىرتقى ساياسات سالاسىنداعى تەرميندەردىڭ رەسمي قولدانىلۋىنا, رەسپۋبليكا جوعارعى سوتى مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىدىربەك القوجاەۆ حالىقارالىق قۇقىق سالاسىنداعى تەرمينتانۋ ۇستانىمدارىنا, قازاقستان زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتى لينگۆيستيكا ورتالىعىنىڭ باستىعى نۇرزادا پريماشەۆ زاڭنامالىق اكتىلەردە مەملەكەت, جەر-سۋ جانە ۇلتتار اتاۋلارىن ءراسىمدەۋگە, قازاقستان كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى تالداۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى مەيرامباي كەمالوۆ حالىقارالىق تەرميندەردى ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋدىڭ پروبلەمالارىنا قاتىستى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
ءلايلا ەدىلقىزى.