سيريا بيلىگىن كىم جاقتايدى؟
قازىر اراب ەلدەرىندەگى ب ۇلىنشىلىك, شايقاستارعا جۇرتتىڭ ەتى ۇيرەنگەندەي. بيلىك پەن وپپوزيتسيانىڭ ءتىل تابىسۋى قيىن. قىرقىسىپ جاتىر. وسىندايدا ارااعايىندىققا ءجۇرۋ قاجەت-اق. ونىڭ ورنىنا بىرەۋلەر قارسىلاستاردىڭ ءبىر جاعىن عانا جاقتاپ, شيەلەنىستى ۋشىقتىرا تۇسەدى. وعان ليۆيا مەن سيريانىڭ مىسالدارى ايقىن دالەل. ليۆياداعى جاعداي تۋرالى كوپ ايتىلدى. سىرت كۇشتەر تەك ءبىر جاقتى عانا قولداماي, قارسىلاسقان جاقتاردى بىتىستىرۋگە, بىتىمگەرشىلىككە نازار اۋدارعاندا, بالكىم, جاعداي ءدال قازىر باسقاشا بولار ەدى-اۋ دەيسىڭ. باتىس ەلدەرىنىڭ باستاماسىمەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مۋاممار كاددافيدى ايىپتاعان قارار قابىلداۋىن ناتو ەلدەرى ليۆياعا جان-جاقتى سوققى بەرۋگە ۇشتاستىردى. ءتىپتى قازىر ليۆيا باسشىلىعىنىڭ كەلىسىمدى العا توسقان ۇسىنىستارىنا دا قۇلاق اسار ەمەس. كەزىندە كاددافيدىڭ كەلىسىمگە بارماعانىن ايىپتاعان كۇننىڭ وزىندە, قازىر جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى, حالىقتىڭ ورىنسىز قىرىلۋىنا جول بەرمەس ءۇشىن, كەلىسىم جولىن ىزدەستىرۋگە بولار ەدى. ونىڭ ورنىنا ناتو باسشىلىعى الدا كاددافيگە قارسى سوعىس ارەكەتتەرىن ءۇش ايعا سوزاتىنىن مالىمدەپ وتىر. قازىر سيريادا دا وسىنداي جاعداي قالىپتاسىپ كەلەدى. جاعداي بۇدان ءارى ۋشىعا تۇسسە, ءتىپتى سىرتقى كۇشتەر ارالاسپاعان كۇننىڭ وزىندە بيلىك پەن وپپوزيتسيا اراسىنداعى قاقتىعىستان قىرىلعان, بوسقان حالىق سانى ءتىپتى كوبەيمەك. وعان جول بەرمەۋدىڭ جولى, بىرىنشىدەن, بيلىكتىڭ جازالاۋشىلىق ارەكەتتەرىن توقتاتىپ, قارسىلىققا شىققان حالىقپەن ىمىراعا كەلۋى. وسى رەتتە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سيريا باسشىلىعىن ايىپتاعان, ودان جازالاۋشىلىق ارەكەتتەردى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەن قارارىن ورىندى شارا دەپ قابىلداۋعا بولار ەدى. بىراق وعان رەسەي مەن قىتاي قارسى بولىپ وتىر. اعىلشىن پرەمەر-ءمينيسترى دەۆيد كەمەروننىڭ: «ەگەر كىمدە-كىم بۇل قارارعا قارسى داۋىس بەرسە نەمەسە وعان ۆەتو قولدانسا, بۇل ولاردىڭ ارىنا سىن», دەگەنى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. اڭگىمە بيلىكتىڭ حالىقتى قىرۋىن توقتاتۋ جايىندا بولىپ وتىر ەمەس پە؟ بۇل جەردە, ءاسىرەسە, رەسەي ءوز كوزقاراسىن بەلسەندى ءبىلدىردى. پرەزيدەنت دميتري مەدۆەدەۆ مۇنداي قارار العاش ۇسىنىلعان كەزدە ول ليۆياعا بايلانىستى قارارعا ۇقساستىعىن العا توسقان. ماسكەۋ سيريا ءوزىنىڭ ىشكى جاعدايىن ءوزى رەتتەۋگە ءتيىس دەگەندى ايتادى. اڭگىمە سول سيريا باسشىلىعىنىڭ جاعدايدى رەتتەۋگە قابىلەتسىزدىگى جايىندا بولىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن مىڭنان اسا ادام قازا تاپقان, كوپ ادام ەلدەن قاشىپ جاتىر. بيلىك جازالاۋ شارالارىن كۇشەيتە تۇسۋدە. بۇعان دەيىن دە باشار اساد بيلىگى وزدەرىنىڭ ىشكى جاعدايىن قاتاڭ پوليتسيالىق تارتىپپەن ۇستاپ كەلگەنى بەلگىلى. جارتى عاسىرداي ۋاقىت (1963 جىلدان بەرى) ەلدە توتەنشە جاعداي ءتارتىبى ورنىعىپ كەلدى. ەكى ۇرپاقتىڭ وسىنداي جاعدايدا ءومىر سۇرگەنىنىڭ ءوزىن سيريالىلىقتاردىڭ قاسىرەتى, بيلىكتىڭ ۇلكەن قىلمىسى دەپ باعالاۋعا بولار ەدى. ماسكەۋدىڭ سيريانى قورعاۋىنىڭ نەگىزى مۇلدەم باسقادا ەكەنىن, وندا ۇلكەن ستراتەگيالىق-اۋماقتىق ساياسات جاتقانىن اڭعارۋعا بولعانداي. بۇل جەردە رەسەي ساياساتىنىڭ ادامى – رف فەدەراتسيا كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, وسى ورگاننىڭ ازيا پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنداعى تۇراقتى دەلەگاتسياسىنىڭ جەتەكشىسى رۋديك يسكۋجيننىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەيىك. ول بىلاي دەيدى: «اشىق نارسە: بىزگە بۇل ەلدىڭ جاعاسىنداعى اسكەري-تەڭىز بازاسىن ساقتاۋ كەرەك. تاعى دا: داماسك – ءبىزدىڭ قارۋ-جاراعىمىزدىڭ سەنىمدى رىنوگى». «بىراق, مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ ءبارى ەڭ ماڭىزدىسى ەمەس», – دەي كەلىپ, يسكۋجين ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن يرانعا اپارىپ تىرەيدى. سيريا – يراننىڭ قولشوقپارى. ودان ايىرىلۋ يرانعا جاقسى ەمەس, يران رەسەيگە دە كەرەك كورىنەدى. بۇل ارادا باتىستىڭ دا جانتالاسىپ, سيريانىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋىندا ستراتەگيالىق-اۋماقتىق مۇددە بارى ايقىن اڭعارىلادى. ايتەۋىر مۇنىڭ اياعى ۇلكەن قانتوگىسكە اينالماسا ەكەن دەيسىڭ.حۆق باسشىلىعىنان ۇمىتكەر ەكەۋ قالدى
ءبىرازدان بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ ديرەكتور-باسقارۋشىسىن سايلاۋ دا مارەسىنە جاقىندادى. وعان ۇمىتكەرلەر دە ايتارلىقتاي كوپ بولدى. حۆق ديرەكتورلار كەڭەسى سولاردىڭ اراسىنان ەكى ۇمىتكەردى ىرىكتەپ الدى. ەندى ولاردىڭ قايسىسىنا توقتايتىنى وسى ايدىڭ اياعىندا انىقتالادى. بۇل قىزمەتتىڭ ۇلكەن اڭگىمەگە ارقاۋ بولۋىنىڭ دا ءجونى بار. قازىر قارجىسىز تىرلىك جوق. دامىعان ەل دە, دامۋشى ەل دە, باي ەل دە, كەدەي ەل دە سول قارجىعا تاۋەلدى. بايدىڭ بايلىعىن ەسەلەي ءتۇسۋ ءۇشىن, كەدەيدىڭ جىرتىعىن جاماۋى ءۇشىن دە سول قارجى كەرەك. حۆق-نىڭ ديرەكتور-باسقارۋشىسى – قولىندا وجاۋى بار قىزمەت. ارينە, ولاردىڭ دا جۇگىنەتىن ءتارتىبى بار. سويتسە دە وجاۋ ۇستاعاننىڭ سۇراعاننىڭ توستاعىنا كوبىرەك تە قويۋىنان قۇيۋى دا ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا الەم ەلدەرى وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق مەكەمەنىڭ تىزگىنىن كىم ۇستايدى دەگەندە, ءبىراز ىشتەي دە, سىرتتاي دا تارتىسقا باردى. ەندى, مىنە, مارەگە جاقىنداعاندا ەكى ۇمىتكەر قالىپ وتىر – فرانتسيانىڭ ەكونوميكا ءمينيسترى كريستين لاگارد پەن مەكسيكانىڭ ورتالىق بانكىنىڭ باسشىسى اگۋستين كارستەنس. ادەتتە جەتەكشى ەلدەر اراسىندا جازىلماعان, ايقايلاپ ايتپايتىن مىناداي كەلىسىم بار: حالىقارالىق ەكى الىپ قارجى مەكەمەسى – حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ءبىرىن اقش, ەكىنشىسىن ەۋروپا وكىلى باسقارۋعا ءتيىس ەكەن. بۇگىنگە دەيىن سولاي بولىپ كەلىپتى. سوناۋ 1944 جىلدان بەرى حۆق-نىڭ سايلانعان 10 ديرەكتور-باسقارۋشىسى ەۋروپالىق بولىپتى. بيىلعى جىلى ونى اتقارعان فرانتسۋز دومينيك ستروسس-كان جوسىقسىزداۋ جاعدايعا ۇشىراپ, ورنىنان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان سوڭ, وعان جاڭا ادامدى سايلاۋدا ءبىرشاما وزگەرىس بولۋىن قالاعاندار تابىلدى. ۇيىم حالىقارالىق بولعان سوڭ, وعان نەگە تەك ەۋروپالىقتار سايلانۋعا ءتيىس دەگەن ورىندى تالاپ ايتىلدى. سوعان وراي, فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا, ۇلىبريتانيامەن قاتار يزرايل, مەكسيكا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, تۇركيا ءوز وكىلدەرىن ۇسىندى. تمد ەلدەرى اتىنان ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانكىمىزدىڭ باسشىسى گريگوري مارچەنكونىڭ دا ۇسىنىلعانى بەلگىلى. بىراق ەۋروپالىقتار مايلى قاسىقتى باسقالارعا ۇستاتقىسى كەلمەگەن سياقتى. فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى الەن جيۋپپە «ۇلكەن سەگىزدىكتىڭ» باسشىلارى كريستين لاگاردتىڭ كانديداتۋراسىن ماقۇلداپ قويعانىن دا ايتىپ سالدى. سوعان قاراعاندا, مەكسيكالىق ۇمىتكەر اگۋستين كارستەنس ءبىراز جەرگە قوسا شاۋىپ بارىپ قايتسا كەرەك. ءتارتىپ بويىنشا, ديرەكتور-باسقارۋشىنى حۆق اتقارۋشى ديرەكتورلارىنىڭ كەڭەسى بەكىتەدى. ال ولاردىڭ وزدەرىن حۆق-عا مۇشە ەلدەر تاعايىندايدى نەمەسە سايلايدى. سولاي بولعانمەن, ولار جەتەكشى ەلدەردىڭ پىكىرىنەن, كەلىسىمىنەن اسا المايتىنى دا شىندىق. ماماديار جاقىپ.