ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى
سوڭعى ۋاقىتتا ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار اراسىندا تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كەيبىرىنىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندىعى تۋرالى پىكىرلەر ءجيى ايتىلۋدا. وسى ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى امانگەلدى جۇماباەۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, بىرنەشە سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرۋىن وتىندىك. – امانگەلدى جۇماباي ۇلى, كەدەن وداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ شەڭبەرىندە قۇرىلۋدا. ونىڭ بۇل ۇيىمنىڭ اياسىندا قۇرىلۋ سەبەبى نەدە؟ – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1994 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسى ءجانە وسى مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى جاڭا باستاما كوتەرگەنى بەلگىلى. كەڭەس ۇكىمەتى ىدىراعاننان كەيىن بۇكىل تمد ەلدەرى وتە قيىن جاعدايداعى ەكونوميكالىق داعدارىسقا ۇشىراعانىن دا بىلەسىزدەر. وسى سەبەپتى كەدەن وداعىن قۇرۋ ءماسەلەسى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلدى. 2000 جىلى عانا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق ۇيىم – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق (ەۋرازەق) قۇرىلدى. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى كەدەن وداعى مەن بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ بارىسىن ءتيىمدى تۇردە العا جىلجىتۋ بولىپ تابىلدى. بۇگىندە ونىڭ اياسىندا تەك ەكونوميكالىق ماسەلەلەر عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ, ءمادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى پروبلەمالار دا شەشىلىپ وتىرعاندىعىن اۋىز تولتىرا ايتۋعا بولادى. وسىلايشا, ەۋرازەق ءبىزدىڭ سەنىمىمىزدى اقتاي ءبىلدى جانە بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە قۇرىلعان اسا ءتيىمدى ەكونوميكالىق ۇيىم ءمارتەبەسىنە يە بولعانىن دا ەرەكشە اتاپ وتكەن ورىندى دەپ سانايمىن. – كەدەن وداعىنىڭ دامۋ كەلەشەگى قانداي دەپ ويلايسىز؟ سوڭعى كەزدەرى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ, ءتاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جانە ۋكراينانىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعاندىعى بايقالۋدا. باسقا مەملەكەتتەردى كەدەن وداعىنا قابىلداۋ تۋرالى ەرەجەلەر قاراستىرىلعان با؟ – كەدەن وداعى – بۇل بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ جولىنداعى العاشقى كەزەڭ. كەدەن وداعى جانە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك بولاشاقتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز بولۋى ءتيىس. جوعارىدا ءسىز ايتىپ وتكەن ەلدەردىڭ كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ەۋرازەق شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ تيىمدىلىگى مەن تارتىمدىلىعىن دالەلدەي ءتۇسەدى. كەدەن وداعى مەن ءبىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەلدەردىڭ قوسىلۋى ءۇشىن اشىق ۇيىم ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. مەملەكەتتەردىڭ كەدەن وداعىنىڭ قۇجاتتارىنا قوسىلۋ ءتارتىبىن بەلگىلەيتىن ناقتى قۇقىقتىق تەتىك 2007 جىلى 6 قازاندا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى قول قويعان كەدەن وداعىنىڭ شارت-قۇقىق بازاسىن قۇراۋشى حالىقارالىق شارتتاردىڭ كۇشىنە ەنۋى, ودان شىعۋى مەن قوسىلۋى تۋرالى حاتتامادا بەكىتىلگەن. وسى حاتتاماعا سايكەس, كەدەن وداعىنا قوسىلۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان مەملەكەتتەرگە تۇتاستاي بىرنەشە حالىقارالىق (70-تەن استام) شارتتار مەن شەشىمدەرگە قوسىلۋىنا تۋرا كەلەدى. وسى بارلىق قۇجاتتار توپتاماسى بويىنشا مىندەتتەمەلەردى قابىلداۋ مەملەكەت ىشىندەگى راسىمدەردى ءجۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. ال بۇل وزىڭىزگە بەلگىلى, ءبىراز ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىن ماسەلە. – كەدەن وداعى شەڭبەرىندە شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋ ءتارتىبى تۋرالى ايتساڭىز. جالپى, داۋىستاردى ءبولۋدە قازاقستاننىڭ مۇددەلەرى قالاي قاراستىرىلعان؟ – وتە ورىندى سۇراق. مەن ءسىزدىڭ داۋىستاردى بولۋدە قازاقستاننىڭ مۇددەلەرى تۋرالى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعانىڭىزدى ابدەن تۇسىنەمىن. كەدەن وداعى وعان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناستارى ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە جانە ورتاق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان دەپ ءسىزدى تولىق سەندىرگىم كەلەدى. بارلىق كۇمانداردى سەيىلتۋ ماقساتىندا قر ۇكىمەتى وسى ماسەلەلەرگە ءتۇسىنىكتەمە بەرۋ ءۇشىن قر كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنە كەزىندە ءوتىنىش جاساعان. كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ 2009 جىلعى 5 قاراشاداعى № 6 نورماتيۆتىك قاۋلىسى بويىنشا كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ شەشىمى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭدارىنىڭ الدىندا باسىمدىلىققا يە. بىراق, كوميسسيانىڭ ءاربىر شەشىمى مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگىنە, ۋنيتارلىعىنا, اۋماقتىق ءبىرتۇتاستىعىنا, باسقارۋ جۇيەسىنە, ادام جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا قايشى كەلمەۋى ءتيىس. ونداي جاعدايدا, ەل كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىنا سايكەس زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار, كەدەن وداعىنا ءمۇشە مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنە قاتىستى اسا ماڭىزدى ءماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ دالمە-ءدال ءتارتىبى مىنا تومەندەگىدەي انىقتالعان: ەگەر تاراپتاردىڭ ءبىرى قابىلداناتىن شەشىممەن كەلىسپەسە نەمەسە قاجەتتى داۋىس جينالماسا, وندا ماسەلە كەدەن وداعىنىڭ جوعارعى ورگانىنىڭ (مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە) قاراۋىنا ەنگىزىلەدى. بۇل جەردە شەشىم مىندەتتى تۇردە كونسەنسۋسپەن قابىلدانادى. تاعى دا قايتالاپ ايتاتىن جاعداي, قانداي شەشىم بولماسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ نورمالارىنا قايشى كەلمەۋى ءتيىس. – ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ, سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرگەنىڭىزگە راحمەت. قر سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رەتىندەگى جاڭا قىزمەتىڭىزگە تابىس تىلەيمىز. – سىزدەرگە دە راحمەت. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىنە زور ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» ۇجىمىنا شىعارماشىلىق شابىت, جەمىستى ەڭبەك تىلەيمىن. اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.