الماتىدا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى: تاۋەلسىزدىك جەتىستىكتەرى جانە كەلەشەككە كوزقاراس» اتتى ءىح الماتى كونفەرەنتسياسى ءوز جۇمىسىن اياقتادى. الماتى قالاسى اكىمدىگى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جانە «الماتى اۋىر ماشينا جاساۋ زاۋىتى» اق ۇيىمداستىرۋىمەن بولعان بۇل كونفەرەنتسيا بيىل توعىزىنشى رەت وتكىزىلدى.
كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەلەر جونىندە ءىح ءداستۇرلى الماتى كونفەرەنتسياسىندا كەڭىنەن ءسوز بولدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالعان شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ساراپشىلار قازاقستان قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي جاڭارۋى, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق, ەلىمىزدەگى ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ماسەلەلەرىن دە جان-جاقتى باياندادى.
جيىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك سەيدۋمانوۆ ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى مەرەكەگە دايىندىق ءىس-شارالارى ءجونىندە ايتىپ بەردى. شىن ءمانىسىندە دە, حالقىنىڭ سانى 2 ميلليونعا جۋىقتاعان ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى شاھار – الماتىدا بۇل باعىتتا بىرقاتار ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالۋدا. وڭتۇستىك استانا ءساۋلەتىن كوركەيتەتىن جاڭا الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرۋدە.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ب.اياعان ءوز كەزەگىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق قوعامعا نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك, زايىرلى, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋدى مۇرات تۇتقان ەل» ەكەندىگىن اتاپ ايتتى.
– ءبىر قاراعاندا, جيىرما جىل ونشا كوپ ۋاقىت تا ەمەس, دەگەنمەن وسى كەزەڭدە ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالاردا بىرقاتار وڭدى, مازمۇندى دا تەرەڭ وزگەرىستەر بولدى. ارينە, قازاقستاندا جەتپىس جىلدان استام ۇستەمدىك ەتكەن ەسكى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ورنىنا بيلىكتىڭ جاڭا قۇرىلىمدارىن ورناتۋ جىلدام ءارى جەڭىل تۇردە جۇزەگە اسا قويعان جوق. مۇنىڭ ءوزى وتە كۇردەلى جانە ۇزاق ۇدەرىس ەكەندىگى ادامزات تاريحىنان بەلگىلى. ەلىمىزدە جيىرما جىل بۇرىن باستالعان دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلار, ساياسي جاڭارۋلار ناتيجەسىنە ەل بولاشاعى تاۋەلدى ەدى. سوندىقتان دا, ەل بولاشاعىنا جاسالعان العاشقى قادام 1991 جىلعى 24 ساۋىردە پرەزيدەنت قىزمەتىن ەندىرۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ءسويتىپ, جوعارىدان باستالعان ساياسي جاڭارۋ قازاقستاننىڭ جاڭا ساپادا, ياعني تاۋەلسىز, ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە دامۋىن انىقتادى, – دەدى ءوز سوزىندە بۇركىت اياعان.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بيىل بىزدەر ءۇشىن ەرەكشە قاستەرلى جىل, ءبىز ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا قادام باستىق. بودان جۇرتتى بۇگىنگىدەي كۇنگە جەتكىزگەن بۇل جولدا بىزدەر بيىك بەلەستەردى باعىندىردىق», دەپ اتاپ ايتقانىنداي, وتكەن كەزەڭ ءونىمدى ەڭبەكپەن قوسا, قوماقتى ىزدەنىستى, ىسكەرلىكتى دە تالاپ ەتكەندىگى جاسىرىن ەمەس. تابىستىڭ قايسىسى بولسا دا وڭايلىقپەن كەلمەيتىندىگى تۇسىنىكتى. ال, ەندى جاس مەملەكەتتىڭ قالىپتاسىپ, ىرگەسىنىڭ كەڭەيىپ قانا قويماي, الەمدىك دەڭگەيدە تانىلۋى ەلباسىنان مول كۇش-قۋاتتى, قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتكەندىگى جاسىرىن ەمەس. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى العاشقى قادامدارى مەن بۇگىنگى تاڭدا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تۋرالى بايانداعان شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق ساراپشىلار پىكىرىنىڭ نەگىزگى مازمۇنى, مىنە, وسىنداي بولدى.
الماتى كونفەرەنتسياسى تەك ايماق اياسىندا عانا تانىلعان بەدەلدى ساراپتاۋ الاڭى عانا ەمەس. سونىمەن قاتار, بۇل كونفەرەنتسيا قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەپتىڭ ەڭ ۇزدىك عىلىمي-زەرتتەۋ داستۇرلەرىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىندىعىنا عالىمداردىڭ سەنىمى مول. سوناۋ توقسانىنشى جىلداردىڭ اۋىرتپالىعىن, سان الۋان كۇردەلىلىكتەرىن, قيىندىقتارىن جەڭىپ شىققان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى جاس ۇرپاق تاربيەسىنە تىعىز بايلانىستى. جاستار بويىندا وتانسۇيگىشتىك, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور ەكەندىگى ايداي اقيقات.
تاۋەلسىز قازاقستانداعى جاستار ساياساتى تۋرالى ءسوز قوزعاعان ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى ل.زاينيەۆانىڭ پىكىرىنشە, «مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار ارقىلى ءجۇرگىزىلۋدە. سوندىقتان دا, بۇل ساياساتتىڭ قارقىنى مەن تيىمدىلىگى مەملەكەتتىڭ مۇمكىندىگىنە بايلانىستى».
– مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزدەگى جاستار پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن مۇددەلى قوعامدىق ينستيتۋتتار اراسىندا ءوزارا ىقپالداستىقتى ارتتىرۋ قاجەت. مۇنىڭ ءوزى, سونداي-اق جاستار ۇيىمدارىنا دا قاتىستى. ءماسەلەن, قازاقستاندا قازىر مۇنداي ۇيىمداردىڭ سانى 700-گە جەتتى. سونىمەن قاتار, ساياسي پارتيالاردا جاستار قاناتى دا پايدا بولدى, ولاردىڭ اراسىندا «نۇر وتان» حدپ-نىڭ جاستار قاناتى – «جاس وتان» العى شەپكە شىعۋدا. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, جاستارعا مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق, كومەك جۇيەلى تۇردە كورسەتىلۋدە. داعدارىسقا قاراماستان, الدىڭعى جىلى ەلباسى جولداۋىنا وراي, ستۋدەنتتەرگە قوسىمشا گرانتتار مەن نەسيەلەر ءبولىندى, – دەدى ل.زاينيەۆا.
سونىمەن, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەرى ايتارلىقتاي. نەگىزگى ءتۇيىن دە وسى.
باقىت بالعارينا, الماتى.