شالقار ولكە سارى التىنعا مالىنىپ تەربەلگەندەي ەرتەگىلەنۋشى ەدى. اجەلەرىمىز تابىن-تابىن كيىكتىڭ الدىنان شاشۋ شاشىپ شىعاتىن. كيەلى دەپ قادىرلەگەنى شىعار. قاريالار اۋىل ءۇيدى جيناپ, مال شالدىراتىن. ورىسىنە ورالعان بەيكۇنا اڭدى كورمەككە تاعى ءبىر جىل بۇيىرتقان اللا تاعالاعا العىسى شىعار.
جاسى ۇلكەن اقساقال بالاپان كوككە تىزە بۇگىپ, قالىڭ كيىككە جانارى جاساۋراپ قاراپ, تىلەك تىلەيتىن.
مامىردا قۇرالايىڭ ەگىز بولسىن,
شىلدەدە ەركەتوتاي سەمىز بولسىن.
مارقاسقا جەلگە قارسى توپ باستاسىن,
قۇدايىم ەرگەن كوشىن توقتاتپاسىن.
تاپسىردىق كوكتە ءتاڭىر يەسىنە,
قاپىدا كەز كەلتىرمە كيەسىنە.
ءيا, تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ كيەسى دە, يەسى دە بار.ۇلان-عايىر جەر بەرگەن جاراتقانعا ءسات سايىن العىس ايتا ءجۇرىپ, سول جەر انامىزعا باۋىر باسقان اڭ-قۇستى قورعاۋ پارىز. ال قازاق دالاسىندا ءوسىپ-ونگەن كيىك كوكتەمدە جۇزدەپ-مىڭداپ قىرىلاتىن بولدى. سونى ويلايسىڭ دا, سارقىلعان قىستان كەيىنگى ايلارعا جاسقانا قارايسىڭ. اق بوكەن اتانعان بەيكۇنا اڭنىڭ تولدەيتىن ايى مامىر يەكتىڭ استىندا تۇر. ال ءبىز ولاردىڭ تاعى دا شىعىنعا ۇشىراماۋى ءۇشىن نە تىندىردىق؟
وسى ساۋالدى ۇكىمەتكە, اڭ-قۇسقا تىكەلەي جاۋاپتى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قويا وتىرىپ, كيىكتىڭ قىرىلۋى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس, تۇراقتى سيپات الا باستاعان, سەبەبى ءالى انىقتالماعان كەسەل ەكەنىنە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. بۇعان دالەلىمىز دە بارشىلىق.
قازاقستاندا 1970 جىلعا دەيىن 1 ميلليون 200 مىڭ كيىك بولدى. 2003 جىلى سونىڭ 1 مىڭ 800-ءى قالدى. 1984 جىلى ورال قۇمىندا 250 مىڭ, 1988 جىلى بەتپاقدالا, جاڭاارقا, ارقالىق اتىرابىندا 500 مىڭ اق بوكەن جاپپاي قىرىلدى. بۇدان كەيىنگى جىلداردا كەيدە 10 مىڭنان, كەيدە 30-50 مىڭىنان ايىرىلىپ جۇردىك. ال 2015 جىلى رەسمي دەرەك بويىنشا 127 مىڭىن تاعى جوعالتتىق.
ەل وسىعان ءبىر قىنجىلسا, دالا اڭىن باۋداي ءتۇسىرىپ جاتقان پاستەرەللەز ىندەتى دەگەن قورىتىندىعا سەنبەي تاعى قاجيدى. ەگەر وسىلاي بولسا, وتكەن عاسىردىڭ 84-ءشى جىلىنا دەيىن كيىك نەگە جاپپاي قىرىلماعان؟ ول نەگە ۇدايى ارقا مەن ورال وڭىرىندە ولەدى؟ كيىك كوپ تاراعان قالماق دالاسىندا نەگە مۇنداي اپات بولعان ەمەس؟
وسى ساۋالدارعا ءتيىستى ورىندار ايقىن جاۋاپ بەرمەگەن سوڭ, بەرگەن كۇندە جاڭبىر كوپ جاۋعاندىقتان, كوك شوپكە تويعاندىقتان, كەنە شاققاندىقتان دەيتىن ءپاتۋاسىز سىلتاۋ ايتىلعان سوڭ, ەل وزىنشە بولجام جاساۋدا. ارقاداعى بايقوڭىردا كوسمودروم بار. ورال ايماعىندا يادرولىق سىناق الاڭى بولعان. قىرعىننىڭ سىرىن سولاردان ىزدەيدى. كيىك 2015 جىلى مىڭداپ ولگەن كۇننىڭ الدىندا «پروتوننىڭ» اپاتقا ۇشىراعانىنان كۇدىكتەنەدى.
پاستەرەللەز كيىك اپاتىنىڭ باستى سەبەبى ەمەس ەكەنىن ۇلىبريتانياداعى «كيىكتەردى ساقتاۋ اليانسىنىڭ» جەتەكشىسى ميللەر گۋللاند تا ايتقان ەدى. ونىڭ دالەلدەۋىنشە, پاستەرەللەز باكتەرياسىنان باسقا ءبىر ىندەتكە شالدىققان, ابدەن السىرەگەن اڭ عانا ولەدى.
ەسكە سالا كەتەيىك. قازاقستان جەرىندەگى 47 ايماققا بايقوڭىردان تىنىمسىز ۇشىرىلىپ جاتقان زىمىرانداردىڭ قالدىقتارى قۇلايدى. سول ايماقتاردىڭ 39-ى قاراعاندى وبلىسىندا. ال مامانداردىڭ مالىمەتتەرىنە, اتاپ ايتقاندا, اكادەميك قايىرجان بەكىش ۇلىنىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, «پروتون» زىمىران تاسىعىشى شتاتتى جاعدايدا جەرگە تۇسكەندە 1,5 توننادان 3,5 تونناعا دەيىنگى مولشەردەگى گەپتيل توپىراققا توگىلەدى ەكەن. ەگەر 44 جىلدا بايقوڭىردان 1300 زىمىران ۇشقان بولسا, وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا توننا گەپتيل جەرگە سىڭگەنىن شامالاي بەرىڭىز. بۇدان كەيىن ارقا ءوڭىرىنىڭ ەكولوگياسى سۇتتەن-اق, سۋدان تازا دەپ قالاي ايتاسىڭ؟!
مىنە, تاعى دا كوكتەم كەلدى. شۋدان بەرى قاراي قۇلاعان كيىك ارقاعا جەتىپ, الدى ارقالىق, قوستاناي, ورالعا بەت تۇزەدى.
سونىڭ ەسەن-ساۋلىعىن ويلاپ ەل ەلەڭدەۋلى. 2015 جىلعى وقيعادان سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جانىنان قۇرىلعان كوميسسيا كيىكتى ساقتاۋ جونىندە ەكولوگيالىق-ەپيدەميولوگيالىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ, رەسپۋبليكالىق جانە شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدار مەن ساراپشىلاردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ ەدى.
بىزدىڭشە, بۇل جەتىمسىز. كيىك اپاتىن بۇدان بىلاي بولدىرمايىق دەسەك, ەكولوگياسى كۇماندى ايماقتارداعى توپىراق پەن وسىمدىكتىڭ, سۋ مەن اۋانىڭ بيولوگيالىق, حيميالىق, ت.ب. وزگەرىستەرىن ۇدايى تەكسەرىپ وتىراتىن تۇراقتى عىلىمي ورتالىق قۇرىلۋى كەرەك. ول ەڭ الدىمەن دالا اڭى ءولىم-جىتىمگە ۇشىراپ جۇرگەن قاراعاندى, جەزقازعان, تورعاي, قوستاناي, اقمولا, ورال وڭىرلەرىنىڭ ەكولوگياسىن تەكسەرۋدى قولعا السا, قۇبا-قۇپ.
جاقىندا ورال قۇمىنان ءولىپ جاتقان 80 كيىكتىڭ تابىلۋى كوكەيدە بۇرىننان جۇرگەن وسى ويلاردى قوزعادى. الديار قارتتار تىلەگەنىندەي, قاپىدا بەيكۇنا اڭنىڭ كيەسىنە كەز كەلتىرە كورمەسىن!