جيىرما جىل... ءار جىلىنىڭ جۇگى بولەك جيىرما جىل. جىلدار ىلگەرى جىلجىعان سايىن جۇمىس اۋقىمى دا سالماقتانا تۇسكەندەي مە, قالاي؟! كوز الدىمنان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ساتتەرىنەن باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ەل ءومىرى تىزبەكتەلىپ وتە باستادى...
ءسويتىپ, قازاقستان XXI عاسىردىڭ تاعى ءبىر جىلىن ارتقا تاستاپ, بولاشاققا قاراي تاعى ءبىر نىق قادام جاساعان ەدى. الدا مەشىن جىلى ەسىك قاعىپ تۇرعان-تىن. جاڭا 2004 جىل. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جاڭاجىلدىق قۇتتىقتاۋىندا: «...جۇرتىمىزدىڭ جاقسى ىرىمى بويىنشا مەشىن جىلى جۇمساق, ىرىزدىعى مول, جيىن-تەرىنى كوپ, جايلى بولادى دەيدى. ءاماندا سولاي بولسىن», دەگەن ەدى.
بۇل جىل قازاقستان ءۇشىن نەسىمەن ەرەكشەلەندى, ونىڭ ءمان-ماڭىزى قانداي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مۇشەل جىلى شىققان بيىكتەرىمىز, جەتكەن تابىستارىمىز قانداي دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەسەڭ, 2004 جىلدا دا ەستە قالارلىق ۇلكەندى-كىشىلى وقيعالاردىڭ از بولماعانىن كورەمىز. سوندىقتان, ولاردىڭ ىشىنەن حالقىمىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى دەگەندەرىن ساراپتاپ الىپ, سولارعا تولىعىراق توقتالعاندى ءجون سانادىق.
* * *
9 قاڭتاردا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلىپ, رەسەيدىڭ قازاقستانداعى جىلىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. جاڭا جىلدىڭ العاشقى ايىندا ۆ.ءپۋتيننىڭ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلۋى جىلدىڭ جاقسى باستاماسى بولىپ تابىلدى.
2004 جىلى قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلى رەسەيدىڭ قازاقستانداعى جىلىنا ۇلاستى. قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ەكى ەلدىڭ ءوزارا بايلانىسى بۇرىنعىدان دا جاقسارا ءتۇستى, تاۋار اينالىمى 6 ملرد. اقش دوللارىنان اسىپ جىعىلدى. وسى جىل ىشىندە قازاقستاندا 200-گە جۋىق ءارتۇرلى شارالار وتكىزىلدى. ءناتيجەسىندە ەكى ەل حالىقتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى ارتا ءتۇستى.
رەسەيدىڭ قازاقستانداعى جىلىنىڭ ەكى ەلدىڭ تىعىز ارالاسۋىنا پايداسى زور بولدى. ورتاق رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭعىرتقان مادەني شارالار لەگى حالىقتارىمىزدى ودان ءارى جاقىنداستىردى. ءوزارا ءتيىمدى ونداعان قۇجاتتارعا قول قويىلدى. رەسەي پارلامەنتاريلەرىنىڭ بىرنەشە دەلەگاتسياسى قازاقستاندا بولعان ماڭىزدى كەزدەسۋلەرگە قاتىستى. ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتەرىندەگى جەتەكشى پارتيالار: بۇكىلرەسەيلىك «ەدينايا روسسيا» مەن قازاقستاننىڭ «وتان» رەسپۋبليكالىق ساياسي پارتياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جالعاسىن تاپتى.
ەڭ باستىسى – سول جىلى رەسەي مەن قازاقستان اراسىنداعى 7 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلعان مەملەكەتتىك شەكارانى رەتتەۋ تولىعىمەن اياقتالدى.
رەسەي قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ءتوراعالىق ەتۋ پەيىلىنە قولداۋ كورسەتىپ, تمد ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا بۇل ماسەلە جونىندە كەرەكتى ىقپال جاسادى.
قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە قاجەتتى سالالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە سولتۇستىك كاسپي قايراڭىن بىرلەسىپ يگەرۋ, مۇنايدى ەكسپورتتاۋ, ەلەكتر قۋاتتارىن بىرلەسىپ ارتتىرۋ مەن “بايقوڭىر” كەشەنىن ءتيىمدى پايدالانۋ, عارىشتىق سالانى دامىتۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتتارعا قول قويىلدى.
الەمدەگى تۇراقسىزدىقتىڭ, جالپى وركەنيەتكە قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان لانكەستىك پەن ەكسترەميزم سەكىلدى قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ ىسىندە دە بىرىككەن ءىس-قيمىلدارىمىز ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەردى.
19 ناۋرىزدا ەلباسىنىڭ «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋى جاريا ەتىلدى.
بۇل جولداۋ تاقىرىبى تىڭ, ماقساتى بيىك, كوزدەگەن نىساناسى وتە ماڭىزدى بولعاندىقتان, جۇرتشىلىق اراسىندا كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ, ەل اراسىندا ەرەكشە ءبىر سەرپىلىس تۋعىزدى. سەبەبى, جولداۋ كوپشىلىك قاۋىمنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى ءدوپ باسقان ەدى.
ەندىگى كەرەگى – وسى جولداۋداعى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرىپ, تۇرمىستى جاقسارتۋ, ونەگەلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ, جاھاندانۋ زامانىندا ۇلى كوشتىڭ الدىنا ءتۇسۋ. سوندىقتان بۇل جولداۋدى اكادەميك ءا.نىسانباەۆ تاۋەلسىز ەلدىڭ وزىندىك الەۋمەتتىك دوكتريناسى دەپ اتادى.
جولداۋدى ورىنداۋ بارىسىندا ۇكىمەت, ونىڭ باسقارۋ ۇيىمدارى, كاسىپورىندار, سونىمەن قاتار, قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ۇلكەن ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى دە ۇتىمدى جولدارىن تاپتى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ون ءۇش جىلىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار مەن ءىس-شارالار ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ايقىندايتىن ەكونوميكا سەكتورلارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2004 جىل ەلدىكتى ەڭسەلەنتكەن ەرەك جىل بولدى.
جىلدىڭ بارىسىندا ءۇش جەتەكشى رەيتينگ اگەنتتىگى رەسپۋبليكاعا حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق رەيتينگ دارەجەسىن بەردى. بۇل قازاقستاننىڭ ەۋرووداققا كىرەتىن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق دەڭگەيىنە جەتكەندىگىن ءبىلدىردى.
ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى 37 ميلليارد دوللارعا جەتتى. بۇل – ءىجو جان باسىنا شاققاندا 2,5 مىڭ دوللاردان اسادى دەگەن ءسوز. (اتالعان سان سول كەزدەگى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش ەدى). ينفلياتسيا دەڭگەيى 7 پايىزدان تومەن بولدى. ۇلتتىق قورداعى ۆاليۋتا رەزەرۆى 13 ميلليارد دوللاردان اسىپ جىعىلدى. جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىس 2003 جىلمەن سالىستىرعاندا 21 پايىزعا ءوستى.
ەلىمىزدىڭ 2004 جىلعى ەكونوميكالىق ءوسىمى 2003 جىلعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 9 پايىزعا ارتتى. جالپى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2003 جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 10,2 پايىزعا, ءوندىرۋشى ونەركاسىپتە 8,6 پايىزعا, حيميا ونەركاسىبىندە 20 پايىزعا, ماشينە جاساۋ وندىرىسىندە 32 پايىزعا ءوستى. ونىڭ ىشىندە قۇرال-جابدىقتار جاساۋ ءوندىرىسى 61 پايىزعا دەيىن ۇلعايسا, قۇرال-جابدىقتار جاساۋ ءوندىرىسى 42 پايىزعا ۇلعايدى. جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ناقتى جالاقى ءوسىمى 13 پايىزعا ارتتى. جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 9,1 پايىزعا تومەندەدى.
مەملەكەت حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ بارىسىندا, 2004 جىلى 1999 جىلمەن سالىستىرعاندا الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ شىعىندارىن 1,5 ەسە كوبەيتتى. 1999-2004 جىلدارى ەڭ تومەنگى جالاقى كولەمى – 2,5 ەسە (2605 تەڭگەدەن 6600 تەڭگەگە دەيىن); تومەنگى زەينەتاقى كولەمى – 1,9 ەسە (3000-نان 5800 تەڭگەگە دەيىن); ورتاشا جالاقى – 2 ەسە (11864-تەن 26048 تەڭگەگە دەيىن); ورتاشا زەينەتاقى كولەمى – 2 ەسە (4104-تەن 8529 تەڭگەگە دەيىن); كۇنكورىس شەگى – 1,5 ەسە (3394-تەن 5394 تەڭگەگە دەيىن); ورتاشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقى كولەمى 1,3 ەسە (3441-دەن 4670 تەڭگەگە دەيىن) ءوستى.
ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋدىڭ 2005 – 2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ماقۇلداندى. بۇعان سايكەس, ەلىمىزدە كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسى, بازالىق زەينەتاقىلىق تولەم ەنگىزىلەتىن بولدى.
2004 جىلى قۇرىلىس سالاسى جاندانىپ, 2 ميلليون 300 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. وسى سالاعا 109 ملرد. تەڭگەگە دەيىن ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنىڭ ارقاسىندا 320 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
رەسپۋبليكامىزدا قۇرىلىس يندۋسترياسىن دامىتۋ ماقساتىندا قوستاناي قالاسىندا پوليمەر قۇبىرلارىن شىعاراتىن 4 زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, تۇسقاعازدار شىعاراتىن كاسىپورىن, قۋاتتىلىعى 11 ميلليون شارشى مەتردى قۇرايتىن لينولەۋم ءوندىرىسىنىڭ جاڭا جەلىسىن ىسكە قوسۋ جۇمىستارى اياقتالدى.
تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلداندى. سوعان سايكەس ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ وڭىرلىك باعدارلامالارى ازىرلەنىپ, بەكىتىلدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى. بۇل سالاعا 2004 جىلدىڭ وزىندە قوماقتى قارجى ءبولىندى.
ءبىلىم مەن عىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءىىى سەزىندە ءسوز سويلەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندا عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى مەن نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ءبىلىم بەرۋ سالاسى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعىتىمەن سايكەستىرىلىپ, رەسپۋبليكامىزدا ءبىلىم ساپاسى باتىس ەلدەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ەش كەم سانالمايتىن ەليتالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ زامان تالابىنا ساي دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىلداردىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا 2003-2005 جىلداردىڭ اۋىل جىلدارى دەپ جاريالانعانى بەلگىلى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن وسى ماقساتقا وراي اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجاتتار مەن زاڭدار قابىلدانىپ, مەملەكەت تاراپىنان 69,5 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. رەفورمالىق شارالار 2004 جىلدىڭ وزىندە اۋقىمدى ناتيجەلەر بەردى.
مەملەكەت 2004 جىلى اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا ارناپ 46 ميلليارد تەڭگە ءبولدى. اۋىلدا نارىقتىق قاتىناستار بەرىك ورنىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعى بولجاۋ مۇمكىندىگى بار, ىرىقتاندىرىلعان سالاعا اينالا باستادى. ءسويتىپ, اۋىلعا ارناعان ءبىزدىڭ باعىتىمىزدىڭ دۇرىس ەكەندىگى دالەلدەندى.
كۋرچاتوۆ قالاسىندا يادرولىق تەحنوپارك قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. استانادا قازاقستان مەن رەسەي بىرلەسكەن اۆتوموبيل كونسورتسيۋمى اۋىر جۇك ماشينەلەرىن قۇراستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىستى. كوكشەتاۋدا اۆتوبۋستار شىعاراتىن, سەمەيدە بروندى تەحنيكالار شىعاراتىن ءوندىرىس قولعا الىندى. اقتوبە وبلىسىندا مىس وندىرەتىن تاۋ كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جىلدىق وتكىزۋ قۋاتى 20 ميلليون توننا قۇرايتىن اتاسۋ-الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرىن سالۋعا قول جەتكىزىلدى.
ۇزىندىعى 400 شاقىرىمنان اساتىن التىنسارين-حرومتاۋ تەمىر جول جەلىسىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. بۇرىن ەلدىڭ سولتۇستىك بەتىنەن باتىستاعى بەتىنە جەتۋ ءۇشىن رەسەي جەرىنەن ءوتۋ كەرەك بولاتىن, ەندى جول ايتارلىقتاي قىسقاردى. سونىمەن قاتار, جۇك تاسىمالداۋعا, كوپتەگەن وبلىستاردىڭ بىرىمەن ءبىرى تىعىز بايلانىستار جاساۋىنا زور مۇمكىندىكتەر تۋدى.
كاسپي تەڭىزىندەگى باۋتينو جانە قۇرىق پورتتارى ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى «قازمۇنايتەڭىز فلوتى» جاساندى ارالدار جاساۋعا پايدالانىلاتىن قيىرشىق تاستاردى تاسىمالداۋدى باستادى.
ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ەلوردادا حالىقارالىق اۋەجاي, اتىراۋدا جاڭا ۇشىپ-قونۋ الاڭى, اقتاۋدا تەڭىز پورتى اۋماقتارىن كەڭەيتۋگە ارنالعان جۇمىستار قارقىندى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى. تانكەرلىك فلوت قۇرۋعا شەشىم قابىلداندى. اۆتوموبيل جولدارىن قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى ءىرى جوبالار ىسكە اسىرىلا باستادى.
2003-2015 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك حولدينگ قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. جاڭا حولدينگ ۇلتتىق جانە جەكە مەنشىك كومپانيالاردىڭ باسقارۋىنداعى مەملەكەتتىك م ۇلىك پەن مەنشىكتى باسقارۋدى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن قۇرىلدى.
بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق تەحنيكالىق رەتتەۋ جۇيەسىنە ءوتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە ارنايى تەحنيكالىق رەتتەۋ جونىندەگى زاڭ قابىلداندى. ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى قولعا الىندى.
ەلباسى قازاقستان قارجىگەرلەرىنىڭ IV كونگرەسىندە ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ جونىندە بىرقاتار مىندەتتەر قويىپ, ولار بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ قولداۋىنا يە بولدى. ەلىمىزدىڭ اسا ءىرى بانكتەرىنىڭ وكىلدەرى بۇل تۋرالى ارنايى مالىمدەمە جاسادى.
ەلباسى ءماجىلىستىڭ ءۇشىنشى شاقىرىلىمىنىڭ العاشقى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن ءسوزىندە قازاقستان الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ قاجەت دەگەن مىندەت قويدى. سوندىقتان, 2004 جىل حالىق ەسىندە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت پەن ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزى قالانعان العاشقى قادام رەتىندە ەستە قالدى.
سول جىلدا قول جەتكەن ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر قازاقستاننىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزىن قالادى. ماسەلەن, 2004 جىلى بەكىتىلگەن 2005 جىلدىڭ بيۋدجەتىندە بارلىق شىعىننىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى الەۋمەتتىك سالاعا ءبولىندى. بۇل تۇرعىن ءۇي, حالىققا ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, حالىقتى, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەردى, انا مەن بالانى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سياقتى وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ەكونوميكاداعى جەتىستىكتەر قوعامىمىزداعى ساياسي جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. «وتان» پارتياسىنىڭ VII سەزىندە ەلباسى ەلىمىزدى ودان ءارى ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى.
2004 جىلدىڭ قاراشا ايىندا دەموكراتيا جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ ماسەلەلەرى بويىنشا ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل القالى ورگاننىڭ قۇرامىنا بارلىق پارتيالاردىڭ, سونىڭ ىشىندە وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ دا باسشىلارى ەنگىزىلدى. كوميسسيا ساياسي جۇيەنى ودان ءارى مودەرنيزاتسيالاۋ ءىسى بويىنشا وكىلەتتىكتەرگە يە بولا وتىرىپ, شارالار بەلگىلەۋدىڭ ناقتى تەتىگى قىزمەتىن اتقارۋ كەرەك دەپ كوزدەلدى. كوميسسيا بارلىق ساياسي توپتاردىڭ ۇسىنىستارىن تالقىلاپ, اشىق شەشىم قابىلداۋى كەرەك دەپ كورسەتىلدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ ليبەراليزاتسيالاۋ مەن دەموكراتيالاندىرۋ جولىنا تۇسكەندىگىن كورسەتەتىن وتە ماڭىزدى قادام دەپ قابىلداندى.
اكىمشىلىك رەفورما كۇش الا باستادى. «مەملەكەتتىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالىپ, ول پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازاقستاندىق جۇيەسىن قازىرگى زامانعى الەمدىك ستاندارتتارعا جاقىنداتاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام جاسالدى: «ەلەكتروندى ۇكىمەت» قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىلدى.
كوررۋپتسياعا قارسى كۇرەس جانە ونى مەملەكەتتىك ورگانداردان الاستاۋ – جاڭعىرۋ مىندەتتەرىن شەشۋدىڭ باستى كەپىلى ەكەندىگى ءمالىم. بۇل ارادا وسى ماسەلەدەگى ۇكىمەت پەن پارلامەنت اراسىنداعى قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىق كوپ جاعدايدى شەشە الدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىنىڭ ءوسۋى, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كونكۋرس بويىنشا قابىلداۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت ەرەجەسى مەن ەتيكاسىنىڭ ەنگىزىلەتىنى, سونداي-اق 2003 جىلى قابىلداعان زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ كوررۋپتسياعا قارسى كۇرەس تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالدى. وسىنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ءۇردىستى جۇزەگە اسىرۋعا جاقسى نەگىز قالادى.
مەملەكەت باسشىسى باستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ازاماتتاردىڭ قۇقى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەلىپ, وسى باعىتتا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ: پوليتسيا مەن پروكۋراتۋرا جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ كورسەتتى. سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى ساراپتايتىن ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلدى.
19 قىركۇيەكتە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. قازاقستاندىقتار بۇل سايلاۋدا ءوز تاڭداۋىن جاسادى. حالقىمىز ساياسي تۇراقتىلىقتى, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جالعاستىرۋدى جاقتاپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا لايىقتى دەگەن ءۇمىتكەرلەرگە داۋىس بەردى. بۇل سايلاۋ ەلىمىزدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردىڭ بىرقالىپتى جاعدايدا دامىپ كەلە جاتقانىن كورسەتتى.
«وتان» پارتياسى حالىقتىڭ ۇلكەن سەنىمىن يەلەندى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جاڭا قۇرامىندا پارتيا شەشۋشى ورىنعا يە بولدى. بارلىق سايلانعان 77 دەپۋتاتتىڭ 53-ءى «وتاننىڭ» وكىلى بولىپ تابىلدى (7 ورىن – پارتيالىق تىزىممەن, 35 ورىن – ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا سەزدە رەسمي تۇردە ۇسىنىلعاندار جانە 11 ورىن ءوزىن ءوزى ۇسىنعاندار), بۇل دەپۋتاتتار كورپۋسىنىڭ جارتىسىنان استامىن قۇرادى.
2004 جىلعى ءماجىلىس سايلاۋى ەش قيىندىقسىز ءوتتى دەۋگە بولمايدى. وسىناۋ ساياسي دودا كەزىندە سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ۇيىمداستىرۋشىلار تاراپىنان ولقىلىقتار ورىن الدى. كەيبىر ازاماتتار سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلگەندە تىزىمنەن وزدەرىنىڭ اتى-جوندەرىن تابا المادى. جەرگىلىكتى سايلاۋ ۋچاسكەلەرى تاراپىنان كەتكەن بۇل وقىلىقتى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ ماماندارى دا جوققا شىعارماي, مۇنى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى سايلاۋ شتابتارىنىڭ جۇمىسى مەن ەلىمىزدە العاش رەت قولدانىسقا ەنگىزىلگەن ەلەكتروندى سايلاۋ جۇيەسىمەن بايلانىستى دەپ تاپتى. سوعان قاراماستان, ەۋروپانىڭ ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, سونداي-اق سايلاۋ جۇيەلەرى دامىعان باسقا دا ەلدەردەن كەلگەن حالىقارالىق بايقاۋشىلار پارلامەنت ءماجىلىسى سايلانۋىنا قاتىستى وڭ باعالارىن بەردى.
2004 جىلى ەلباسىمىزدىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى حالقىمىزدىڭ رۋحاني تىنىس-تىرشىلىگىنە تىڭ سەرپىلىس بەردى. ويتكەنى, ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردىڭ ويداعىداي ءجۇرۋى, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ اناعۇرلىم ءوسۋى, سونىڭ ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى وسى اسا اۋقىمدى شارۋاعا بەل شەشە كىرىسۋگە جاعداي جاسادى.
سونىمەن قاتار, 2004 جىلى تاريح, ارحەولوگيا, ساۋلەت جانە ءمۇسىن ونەرىنىڭ جىلجىمايتىن ەسكەرتكىشتەرىن (25 مىڭ) ساقتاۋ, قورعاۋ, قولداۋ, قالپىنا كەلتىرۋ جانە پايدالانۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ, ودان كەيىنگى جىلدارى جالعاسىن تاپتى. بۇل ماسەلەدە, بارىنەن بۇرىن ەلىمىز قوناقتارىنىڭ جولى تۇسەتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ ونەگەلى وتكەنى تۋرالى دۇرىس پىكىر قالدىراتىن نىساندارعا ءبىرىنشى كەزەكتە نازار اۋدارىلدى. مىسالى, ولاردىڭ ىشىندە, وڭتۇستىك قازاقستانداعى ارىستانباب كەسەنەسى, قىزىلوردا وبلىسىنداعى اسان-اتا جانە ايقوجا كەسەنەلەرى, الماتى وبلىسىنداعى جاركەنت مەشىتى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۇربات اۋىلىنداعى تاريحي-ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى, «ازىرەت سۇلتان», «جيدەباي-ءبورلى» قورىق-مۇراجايلارىنىڭ تاريحي-ساۋلەت جانە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرى, ماڭعىستاۋ قورىعى, «ورداباسى» قورىعى جانە سول سەكىلدى قايتالانباس ەسكەرتكىشتەر بار.
ناتيجەسىندە, 100 تومدىق جيناق 4-5 جىلدىڭ ىشىندە تۇگەل شىعارىلىپ ءبىتتى, كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ەسكەرتكىشتەر قالپىنا كەلتىرىلدى, ارحەولوگيالىق جۇمىستار ناتيجە بەرىپ, «بەرەل», «بوتاي» جانە باسقا قورعانداردان تابىلعان كونە تاريحي زاتتار حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالدى, ءسويتىپ, ۇلت رۋحىن كوتەرىپ, ءارى جاۋاپتى ءارى ساۋاپتى ءىس اتقارىلدى. مۇنداي ىرگەلى ءىستى مىقتى مەملەكەت قانا قولعا الا الاتىنى بەلگىلى. بۇل دا بولسا تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىر جەمىسى.
2004 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بەلگىلى سۋرەتشى ەربولات تولەپبايدىڭ تۋىندىلارى پاريجدەگى «Espaco Miromesnil» گالەرەياسىنا قويىلىپ, تالعامپاز ونەرسۇيەر قاۋىمدى تامساندىردى. وعان فرانتسيا استاناسىندا سالۆادور دالي اتىنداعى حالىقارالىق اليانس سىيلىعى بەرىلدى.
23 قىركۇيەكتە ەلباسى ن.نازارباەۆ الماتىداعى رەزيدەنتسياسىندا افينادا وتكەن XXVIII وليمپيا ويىندارىنىڭ جۇلدەگەرلەرىن قابىلداپ, مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتادى. الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بوكسشىعا بەرىلەتىن باركەر كۋبوگىن الىپ كەلگەن جالعىز التىننىڭ يەگەرى باقتيار ارتاەۆقا پرەزيدەنت I دارەجەلى «بارىس» وردەنىن تابىس ەتتى.
24 جەلتوقساندا استانادا ەسىلدىڭ سول جاعالاۋىندا جاڭادان سالىنعان پرەزيدەنت رەزيدەنتسياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. وندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, ىقىلىم زامانداردان اتا-بابامىزدىڭ ەلدىڭ شاڭىراعى بيىك بولسا ەكەن دەگەن اسىل مۇراتى مەن اسقاق ارمانىن توعىستىرعاندا ولاردى ءاردايىم اقوردامەن بايلانىستىرعان ەكەن. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ نىشانىنداي بولۋ ءۇشىن جاڭا عيمارات ەندى اقوردا دەپ اتالادى دەگەن توقتامىن جەتكىزدى. قازاق ەلىنىڭ ەلورداسى استانا بولسا, استانامىزدىڭ جۇرەگى ەندى اقوردا بولماق, دەدى پرەزيدەنت.
اقوردانىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە قازاق رۋحانياتىنىڭ كوشباسشىلارى, ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى, اعا بۋىن وكىلدەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ءابىش كەكىلباي ۇلى, اقسەلەۋ سەيدىمبەك جانە دە باسقا ەلىمىزگە تانىمال ادامدار قاتىستى.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءسوز الىپ, اقوردانىڭ اشىلۋىنا ارنالعان تىلەگىن جەتكىزىپ, «...نۇرەكە! دالاڭىز ەگىستى, ورداڭىز كەڭىستى, كەلىستى بولسىن, جۇمىسىڭىز جەمىستى بولسىن. وتىرعان ورنىڭىز ەل-جۇرتىڭىزعا قۇت, جۇرگەن جەرىڭىز بەرەكە بولسىن! باسىڭىزدان باعىڭىز, استىڭىزدان تاعىڭىز تايماسىن! حالىقتىڭ باعى باياندى بولسىن!» دەپ باتا بەردى.
2004 جىلى ەلباسىمىز 300-دەن استام رەسمي ءىس-شارالار وتكىزدى, سونىڭ 130-ىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىمەن, ەڭبەككەرلەرمەن جانە كاسىپكەرلەرمەن, ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى قۇرايتىن بارلىق قاۋىمداستىقتىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى, 30-عا جۋىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى وكىلدەرىمەن وتكەن جينالىستار, 100-دەن استامى شەتەلدىك ساياسي جانە ىسكەر توپتاردىڭ وكىلدەرىمەن جۇزدەسۋلەر, 10-ى ءىرى حالىقارالىق فورۋمدار بولدى.
بۇل جىلى ەلباسى ەلىمىزدىڭ 11 ايماعىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ قايتتى. قوستاناي, اقمولا, قىزىلوردا, اقتوبە, باتىس قازاقستان مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنا بارعان كەزدەرىندە سول ايماقتاردىڭ اكتيۆتەرىمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, كوپتەگەن ءوندىرىس, اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارى, الەۋمەتتىك-مادەني نىساندار جۇمىسىمەن تانىستى.
ەلباسىنىڭ حالىقارالىق قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى جۇمىستارى وتە تىعىز دا جەمىستى بولدى, ول 13 رەت شەتەلگە ساپارمەن شىعىپ, ءوز ەلىمىزدە 11 شەت مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن ۇكىمەت باسشىلارىن قابىلدادى.
2004 جىلى ەلباسىمىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارمەن باردى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە, ساۋد ارابياسى كورولدىگىندە, گرەكيا مەن اۆستريادا جانە قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىندا جۇمىس ساپارىمەن بولىپ قايتتى.
وسى جىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە مەملەكەتتىك ساپارمەن ءازىربايجان پرەزيدەنتى ي.اليەۆ, لاتۆيا پرەزيدەنتى ۆ.ۆيكە-فرەيبەرگا, رەسمي ساپارمەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين, اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ح.كارزاي, نورۆەگيا كورولدىگىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك. بوندەۆيك, ەستونيا پرەزيدەنتى ا.ريۋتەل, چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ۆ. كلاۋس جانە جۇمىس ساپارىمەن يسپانيا كورولى حۋان كارلوس I كەلىپ كەتتى.
ەلباسىنىڭ بۇل جىلعى سىرتقى ساياساتقا بايلانىستى قىزمەتى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتۋعا, تمد ەلدەرى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋگە, ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىمەن, اقش-پەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە, قىتايمەن تۇراقتى جانە دوستىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا, سونداي-اق ەۋرووداقپەن ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا-ساتتىق پەن ىقپالداستى ودان ءارى كەڭەيتۋگە باعىتتالدى.
قازاقستان لاڭكەستىك, ءدىني ەكسترەميزم, ەسىرتكى ترافيگىمەن كۇرەس ۇدەرىستەرىنە زور ۇلەس قوستى. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ (اوسشك) ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋ, ايماقتىق, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىككە بايلانىستى ارەكەتتەردى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايعا بەيىمدەۋ جۇمىستارى ودان ءارى جالعاستىرىلدى.
مەملەكەتتىك ينتەگراتسيالىق ساياساتتىڭ شەڭبەرىندە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) قۇرۋعا ارنالعان ماسەلەلەردى شەشۋگە اسا ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتىڭ (ەۋرازەق), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (شىۇ) جانە ورتالىق ازيا ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (واىۇ) جۇمىستارىن جانداندىرۋ مەن قارقىنداتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالار جانداندىرىلدى.
* * *
وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا باسىلىمداردا شىققان 2004 جىلعى بارلىق ءمالىمەتتەردى زەردەلەپ, ءبىر عانا جىلدىڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ اتقارعان الەمدىك, ەلدىك, ايماقتىق ىستەرىمەن تانىسىپ, قايران قالدىم. سونشاما اۋماقتى ءىس-شارالاردى تاباندىلىقپەن ىسكە اسىرىپ, ولاردىڭ ورىندالۋ ساپاسىن قاداعالاپ, ناتيجەلەرىن تالداۋدان وتكىزىپ جانە باعالاپ, ودان كەرەكتى قورىتىندىلار جاساپ, ونى ىشكى ءجانە سىرتقى ساياساتتا دەر كەزىندە ەسكەرىپ, ەلىن كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي 20 جىل بويى بيىك ماقساتتارعا جەتەلەۋدەن تالماعان ەلباسىنىڭ اقىل-پاراساتىنا, دارىندىلىعىنا, ىسكەرلىگىنە, قايراتىنا, جىگەرىنە, وتانشىلدىعىنا جانە انتىنا بەرىكتىگىنە ءتانتى بولدىم. اللادان پرەزيدەنتىمىزگە كۇش-قۋات بەرىپ, ماقساتىنا جەتكىزە گور دەپ تىلەدىم.
ەرجان يساقۇلوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى.