ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ماڭعىستاۋدا ينۆەستيتسيالىق ءىرى جوبالار ۇزاق مەرزىمدى «جەر-تەڭىز-اسپان» ىقپالداستىرىلعان باعدارلاماسىنا بىرىكتىرىلىپ, جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسا باستادى. سولاردىڭ اراسىندا ءوندىرىستى ولكە ءۇشىن عانا ەمەس ەلىمىزدىڭ اتاعىن اسپانداتا تۇسەتىندەي «كەرەمەتتەي كەندىرلى» دەمالىس ايماعىنداعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي سالىناتىن ونداعان قۇرىلىس نىساندارى دا بار.
كەندىرلى – كاسپي تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنداعى شىعاناق. بۇل جەردىڭ اتاۋى تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا دەيىن ا.فەتيسوۆ شىعاناعى دەپ اتالدى. تاريحقا جۇگىنسەك وسى ءبىر تابيعاتى اسەم جەردى العاش رەت 1714 جىلى ا.بەكوۆيچ-چەركاسسكي دەگەن گەوگراف كارتاعا ءتۇسىرىپ, 1873 جىلدارى ورىس اسكەرلەرى حيۋا جورىعىن وسى جەردەن باستاپتى. سول جىلداردان سوڭ وسى ارادا فورت-الەكساندروۆ – كراسنوۆودسك ارالىق بايلانىس بەكەتى سالىنىپ, بالىقشى اۋىلدار قونىس تەپكەن. قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن مۇندا اۋەلى ارتەل, سوڭىنان ۇجىمشار قۇرىلىپ ەڭبەك كورىگى قىزعان جەر بولعان. ولكەدە ءوندىرىس وشاقتارى اشىلۋىنا وراي كەيىنگى جىلدارى ولار تاراپ كەتىپتى.
تابيعاتى اسەم, قۇمى تازا, سۋى ءمولدىر شىعاناقتا 1975-1976 جىلدارى اۋەلى مۇنايشىلار بالالارى ءۇشىن دەمالىس ورىندارى, ودان سوڭ جاڭاوزەن مۇنايشىلارى ءۇشىن دەمالىس ورىندارىن سالۋ قولعا الىنعان. سوعان وراي جاڭاوزەن قالاسىنان 65 شاقىرىم جەردەگى كەندىرلىگە اسفالت جول, جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى, سۋ قۇبىرى تارتىلىپ, كوركى كوز تارتارلىق دەمالىس ۇيلەرى سالىنىپ, ناعىز جايلى دەمالىس ورنىنا اينالا باستادى. ءوزىنىڭ رەسپۋبليكامىزداعى تەڭىز جاعاسىنداعى بىردەن ءبىر كەلەشەگى زور تۋريستىك كەشەن بولاتىندىعىن دالەلدەي ءتۇستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سوڭعى جىلدارى وسى جەردە رەسەي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ باسقوسۋلارىن جانە شەت ەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ جيىنىن وتكىزدى. اسەم تابيعات, جايلى جاعاجاي قوناقتارعا ەرەكشە اسەر ەتتى. شىعاناق مارتەبەسى دە وسە ءتۇستى. كەندىرلىگە دەگەن قىزىعۋشىلىق, كەلەشەككە دەگەن نىق سەنىم ءبىراز يگى ىستەردى قولعا الۋعا يتەرمەلەدى. قازىر وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى, وبلىس باسشىلارىنىڭ ىسكەرلىگى ءناتيجەسىندە ومىرگە ەنگەن سەرپىندى جوبالاردىڭ بىرىنە كەندىرلى دەمالىس ايماعى دا اينالىپ وتىر.
وتكەن جىلى وبلىستىق اكىمدىك پەن حالىقارالىق تۇراقتى دامۋ كومپانياسى (SWDC) اراسىندا «كەندىرلى» كۋرورتتى-دەمالىس ايماعى جانە تۋريستىك كەشەن قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى» كەلىسىمگە قول قويىلدى. وبلىستىق ءماسليحات سەسسياسى 2010-2013 جىلدارعا ارنالعان «كەندىرلى» قۇرىلىمى بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتى. بۇگىنگى تاڭدا «كەندىرلى» كۋرورتتى ايماعىندا ينجەنەرلىك كوممۋنيكاتسيالاردىڭ ءوتۋ جەلىسىن جانە حالىقارالىق اۋەجاي اۋماعىنىڭ ورنىن گەوتەحنيكالىق زەرتتەۋ اياقتالدى. سىرتقى ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم قۇرىلىسىنىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى جاسالىپ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمداردى سالۋعا ازىرلىك باستالدى. وتكەن جىلى «كەندىرلى» كۋرورتتى-دەمالىس ايماعىن قۇرۋ جانە دامىتۋ جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى بەرلين قالاسىنداعى «ءىتۆ-2010» حالىقارالىق تۋريستىك بيرجادا, ماسكەۋدە وتكەن «ينتۋرماركەت-2010» حالىقارالىق تۋريستىك كورمەدە جانە الماتىداعى «كىتب-2010» ح مەرەيتويلىق قازاقستان حالىقارالىق تۋريستىك كورمەسىندە ءوتتى. سونداي-اق وتكەن جىل ورتاسىندا «SIBS CORPSDM BHD» حالىقارالىق كومپانياسى مەن «كەندىرلى» حالىقارالىق كۋرورتىنىڭ 2010-2013 جىلدارعا ارنالعان دامۋ باعدارلاماسى جاساقتالدى. الەمگە بەلگىلى اتالمىش كومپانيانىڭ شتاب-پاتەرى مالايزيانىڭ استاناسى كۋالا-لۋمپۋر قالاسىندا. باعدارلاماداعى «كەندىرلى» دەمالىس ايماعى قۇرىلىسىنىڭ قۇنى – 2,3 ملرد. اقش دوللارى. جوبالىق قۋاتى 22000 كەرەۋەت-ورىندىق 23 قوناق ءۇي مەن 4000 ۆيللادان تۇرادى. جىلىنا رەسەي, تمد, ەۋروپا, تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرى مەن ءوز ەلىمىزدەن 500 مىڭنان استام تۋريستەر كەلەدى دەگەن بولجام بار. اتاپ ايتساق, ولاردىڭ 50 پايىزى رەسەيدەن, 30 پايىزى ءوز ەلىمىزدەن, قالعاندارى الىس جاقىن شەت ەلدەردەن بولماق. سول كەزدە ولارعا 15 مىڭنان استام ادام قىزمەت كورسەتەدى. تەڭىز جاعالاۋىندا 60 مىڭ تۇرعىنى بار قالاشىق بوي كوتەرمەكشى. 2010-2013 جىلدارى مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن 25 شاقىرىمدىق جەردەگى حالىقارالىق اۋەجاي-كۋرورت جولى, 12 شاقىرىمدىق گاز جەلىسى, جوعارى كەرنەۋلى ەلەكتر جەلىسى, ەمحانا, ءورت ءسوندىرۋ دەپوسى, پوليتسيا پۋنكتى سالىنباقشى. قازىردىڭ وزىندە اقتاۋ قالاسىندا تۋريزم كوللەدجى اشىلىپ جۇمىس ىستەۋدە. وندا گەرمانيالىق ۇستازدار ءدارىس بەرىپ ءجۇر. سونداي-اق ينۆەستورلار تاراپىنان سۋ تۇششىتۋ زاۋىتى, 3,5 شاقىرىمدىق قونۋ الاڭى بار اۋەجاي, تازارتۋ قوندىرعىسى, جىلىجايلار, اكىمشىلىك عيماراتتارى, ت.ب. نىساندار بوي كوتەرەدى. ال تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدار قاتارىندا بەس جۇلدىزدى «شايىر» گولف-وتەلىنىڭ, «مەرەت» كلۋبتىق وتەلىنىڭ, بەس جۇلدىزدى «قازمۇنايگاز» اق-تىڭ «بوساعا» وتەلى مەن «تامشالى» ويىن-ساۋىق وتەلىنىڭ قۇرىلىستارى سالىنادى. «بوساعا» وتەلىنىڭ وزىندە 100 كوتتەدج, اكۆاپارك, قوعامدىق جاعاجاي, ساۋدا الاڭى, ال «شايىر» گولف-وتەلىندە باسسەيندەر مەن جەكە جاعاجايلار, 30-عا تارتا گولف الاڭى بولماقشى. مۇنىڭ ءبارىن دە 2010-2013 جىلى سالۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق العاشقى كەزەڭى 2010-2011 جىلدارى اياقتالاتىن جوبالىق قۇنى 248,0 ملن. اقش دوللارى تۇراتىن حالىقارالىق «كەندىرلى» اۋەجايى دا قۋاتى مول, كوركى كوز تارتارلىق بولماقشى. اۋەجايدىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ 2015 جىلعا بەلگىلەنىپتى. سول كەزدە «كەندىرلى» حالىقارالىق اۋەجايى جىلىنا 1 ملن. جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتپەكشى. وسىنىڭ بارىنەن «كەندىرلى» دەمالىس ايماعىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەڭ تارتىمدى تۋريستىك ورتالىق رەتىندە كەلەشەگى زور ەكەندىگىن, سول ارقىلى ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسىن ودان ءارى دامىتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوساتىندىعىن انىق بايقاۋعا بولادى.
جولامان بوشالاق, ماڭعىستاۋ وبلىسى.