وسى كۇنى ەل تۇرعىندارىن كاسپي تەڭىزىندەگى ەكولوگيالىق جاعداي قاتتى الاڭداتۋدا. قازىر ونداعى بالىقتار مەن يتبالىقتار ۇلەسى ازايىپ كەلەدى. انتروپوگەندى اسەرلەردىڭ كۇشتىلىگىنەن تەڭىز ءوز كۇشىمەن تابيعي ءتۇردە تازالانا الماي, ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىك بۇزىلۋدا جانە ول ينفەكتسيالىق, ينۆازيالىق اۋرۋلاردى تۋدىرىپ, تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە بالىقتار مەن يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋىنا اكەلىپ وتىر. بۇكىلالەمدىك قوردىڭ 90 پايىزىن قۇرايتىن, كاسپيدىڭ ماقتانىشى بولعان بەكىرە بالىق ۇلەسى قازىر ازايىپ بارا جاتىر جانە بۇل قۇلدىراۋ جالعاسا بەرەتىن ءتۇرى بار. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا كاسپي مارتەبەسىن انىقتاۋعا ارنالعان باكۋ سامميتىندە بەكىرە تۇقىمداستاردى اۋلاۋعا بەس جىلعا دەيىن بەسجاقتى موراتوري ەنگىزۋدى ۇسىنىپ, ونىڭ قولداۋ تابۋى بۇل ماسەلەدە وڭ قادام بولدى دەپ سانايمىز.
كاسپي تەڭىزى جەر بەتىندە بالىق وندىرىلەتىن اسا ءىرى سۋ قويماسىنىڭ ءبىرى. ونىڭ جانۋارلار الەمى 1809 تۇردەن قۇرالعان, سونىڭ ىشىندە 415-ءى ومىرتقالىلارعا جاتادى. تەڭىزدە بالىقتاردىڭ 124 ءتۇرى, ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 1 ءتۇرى, زووپلانكتوننىڭ 100-دەن اسا تۇرلەرى جانە سۋ قۇستارىنىڭ 278 ءتۇرى تىركەلگەن. قاراكوز, سازان, كوكسەركە, تابان, بالپان, تۇقى, موڭكە جانە ت.ب. تۇششى سۋ بالىقتارى مۇندا مولىنان كەزدەسەدى.
كاسپي تەڭىزى جەر شارىنداعى ەڭ ۇلكەن تۇيىق سۋ قويماسى, ونىڭ اۋماعى 341 مىڭ شارشى شاقىرىم. بۇل كولەم ەۋروپاداعى حالقىنىڭ سانى جاعىنان ەڭ ۇلكەن مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن گەرمانيانىڭ جەرىنە بارابار. اۋماعى وسىنداي بولعاندا سۋىنىڭ كولەمى 78 مىڭ تەكشە شاقىرىم بولىپ وتىر. ەڭ تەرەڭ جەرى – 1025, ال ورتاشا تەرەڭدىگى 180 مەتر بولىپ ەسەپتەلەدى. كاسپي تەڭىزى قازاقستان, رەسەي, تۇركىمەنستان, يران جانە ءازىربايجان مەملەكەتتەرىنىڭ جاعاسىن شايادى. تەڭىزگە ۇلكەندى-كىشىلى 130-عا جۋىق وزەن قۇيادى, سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى ەدىل وزەنى. كاسپيگە سىرتتان قۇيىلاتىن سۋدىڭ 75 پايىزىن سول اكەلەدى.
جوعارىدا ايتىلعان جانە باسقا دا سەبەپتەردىڭ كەسىرىنەن, ءارتۇرلى دەرەك كوزدەرىنە قاراعاندا 1987 جىلدان بەرى كاسپي تەڭىزىندە بالىقتار مەن يتبالىقتار 17 رەت قىرىلىپ, ونداعان مىڭ بالىقتاردىڭ باعالى تۇرلەرى شىعىن بولعان. سوندىقتان جاعدايدى عىلىمي تۇرعىدان تەكسەرىپ, بالىقتار مەن يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋىنىڭ ناقتى سەبەبى نەدە جانە ونى توقتاتۋعا بولا ما دەگەن ماقساتتى العا قويىپ, ءبىز ءۇش جىل بويى PTR-50 كەمەسىمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اشىق تەڭىزگە شىقتىق. انتروپوگەندى اسەرلەردىڭ كەسىرى بالىقتىڭ ينۆازيالىق اۋرۋلارىن تۋدىرىپ, ونىڭ ءوسىمىن تەجەيدى جانە قىرىلۋعا جول بەرەتىنى بەلگىلى. ينۆازيالىق اۋرۋ دەگەنىمىز ءتۇرلى پارازيتتەر بويعا ەنىپ الۋىنان پايدا بولاتىن پارازيتارلىق وبا. ەندەشە سول اۋرۋلاردى تۋدىراتىن كوزدەر قايدا بولادى, نەگىزگى تاراتۋشىلارى نەلەر جانە ولارعا قارسى قانداي كۇرەس ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ولاردىڭ ادامعا جۇعىپ, كەسىرىن كەلتىرۋ دارەجەسى قانداي؟ نەگىزىنەن مىنە, وسى ماقساتتار عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ الدىندا تۇردى.
ءبىزدىڭ ەكسپەديتسيا «2008-2010 جىلدارى كاسپي اكۆاتورياسى بيوتسەنوزىن ەكولوگيالىق-ەپيدەميولوگيالىق كەشەندى زەرتتەۋ جانە ونى ساۋىقتىرۋ بويىنشا شارالار ازىرلەۋ» اتتى مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ نەگىزىندە قارجىلاندىرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا بىزدەن باسقا «ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى» رمك, «بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» مك, «بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى» جشس سياقتى مەكەمە-كاسىپورىندار ماماندارى قاتىستىرىلدى. جالپى باسشىلىق «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى» رمك-عا جۇكتەلگەن ەدى. زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە شىققان ماماندار سانى 10 ادام بولدى. وسى ەكسپەديتسيا بەس رەت اشىق تەڭىزگە شىعىپ, جالپى ۇزاقتىعى 90 كۇندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. ءبىزدىڭ جۇمىستارىمىز كوكتەم جانە كۇز ايلارىندا جۇرگىزىلىپ, ءار ساپاردا 15-20 كۇننەن اشىق تەڭىزدە بولدىق.
الدىن-الا بەلگىلەنگەن كوورديناتتاردان اۋىتقىماي, 70 رەت بالىق اۋلانىپ, سونىڭ ىشىندە جايىق پەن قيعاش وزەندەرىنىڭ تەڭىزگە قۇيىلاتىن اۋماعىندا كەزدەسەتىن بالىقتاردى ورگانولەپتيكالىق تەكسەرىستەردەن وتكىزىپ, جارىپ-سويىپ, ىشتەرىنەن سىنامالار الىپ, زەرتتەۋلەر جاسادىق. تەڭىزدەگى بالىقتىڭ 30 ءتۇرى ۇستالىنىپ, ولاردىڭ 3133 داناسى يحتيوپاتولوگيالىق زەرتتەۋدەن ءوتتى. كەمەدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاجەتتى بارلىق قۇرال-جابدىقتار بولدى. سونىڭ ىشىندە كومپرەسسوريلەرگە سالىنعان بالىقتاردى ميكروسكوپتىڭ ەڭ جەتىلدىرىلگەن تۇرلەرى ارقىلى زەرتتەۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزىلدى.
بارلىق قىزمەتتەردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەلەرى توپتاستىرىلىپ, ۇكىمەتكە تاپسىرىلدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ نە انىقتاعانى جانە ءتۇرلى زالالدارعا قارسى قانداي ۇسىنىستار جاساعانى تۋرالى ءبىز ايتا المايمىز, ويتكەنى ول ازىرگە جاريالاۋعا جاتپايدى. يتبالىقتاردى قىرىلۋدان ساقتاۋ ءۇشىن ەمدەۋ جولدارى ءالى تابىلعان جوق. ەڭ قيىنى, ولاردى دارىلەنگەن ءولى بالىقپەن دە قورەكتەندىرە المايسىڭ, ويتكەنى ولار ءولىسىن جەمەي, تەڭىزدەن تىرىلەرىن عانا ۇستاپ جەيدى ەكەن. ءبارىن ۇستاپ الىپ, ەكپە جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
ءبىز تەڭىزدەگى جانە جايىق پەن قيعاش وزەندەرىندەگى بالىقتاردىڭ اراسىندا پارازيتتەردىڭ 28 تۇرىمەن زالالدانعاندارى جۇرگەنىن انىقتادىق. سونىڭ ىشىندە ادامدار دەنساۋلىعىنا اسا قاۋىپتى انيزاكيس, پورروتسەكۋم, كونتراتسەكۋم, ەۋسترونگيليدەس جانە وپيستورحيس بالاڭقۇرتتارىمەن (ليچينكالارىمەن) زاقىمدانعان بالىقتار تابىلدى. بۇلاردىڭ ءبارىن عىلىم تىلىمەن انيزاكيدوزدار دەپ اتايدى. وسى انيزاكيدوزدار قوزدىرعىشىنىڭ بالاڭقۇرتتارى كاسپيلىك مايشاباقتا, دولگيندىك مايشاباقتا, ۇلكەن كوزدى مايشاباقتا, بەرىشتە, كوكسەركەدە, اقمارقادا, قىلىشتا, جايىندا, تەڭىز كوكسەركەسىندە, پارسى بەكىرەسىندە, ورىس بەكىرەسىندە, شوقىردا, تاباندا, بالپاندا, قاراكوزدە, شاباقتا, تىكەندى بالىقتا, ايناكوزدە, كوكتىراندا جانە الابۇعادا تابىلدى. وسى پارازيتتەردىڭ اقتىق يەلەرى يتبالىقتار مەن بالىق جەيتىن قۇستار, ال ارالىق يەلەرى شايانتارىزدىلەر بولىپ تابىلادى. بالىقتار ارالىق يەلەرىمەن قورەكتەنگەندە زالالدانىپ, قوسىمشا يەسىنە اينالادى. انيزاكيد بالاڭقۇرتتارى بالىقتىڭ اعزاسىن جاۋىپ تۇراتىن ءسىرى قابىقتارىندا ورنالاسادى. سونداي-اق اعزانىڭ ىشكى بەتىندە, بۇلشىق ەتىندەگى جارتىلاي ءمولدىر قابىقتا ورالعان سپيرال كۇيىندە كەزدەسەدى. تۇستەرى اق سارى كەيدە قىزىل-قوڭىر بولىپ كەلەدى. ۇزىندىعى 1 سم-دەن 4 سم-گە دەيىن, ەنى 0,2-0,5 مم-گە دەيىن بولادى.
جايىق پەن قيعاش وزەندەرىنىڭ تەڭىزگە قوسىلاتىن ايماقتارىندا زەرتتەلگەن قاراكوز, بالپان, تابان, قىزىل قانات, ايناكوز, اققايران سياقتى بالىقتار اراسىنان وپيستورحيسپەن زالالدانعاندارى دا انىقتالدى. ادامدار وسىنداي بالىقتاردى تۇزدالعان كۇيىندە شيكىدەي نەمەسە شالا پىسىرىلگەن كۇيىندە جەسە, وپيستورحوز اۋرۋىنا شالدىعادى. بالىق ەتىمەن اسقازانعا تۇسكەن قۇرتتار ادامنىڭ باۋىرىنا, ءوت قابىنا جانە ۇيقى بەزىنە ەنىپ, وسە باستايدى. ولار ادام اعزاسىندا 20 جىلداي تىرشىلىك ەتەدى. وپيستورحيستەر باۋىردىڭ ءوت جولدارىن زاقىمداپ, قابىندىرادى. وسى وپيستورحوزبەن ەلىمىزدە جىل سايىن 1,6-2.0 مىڭ, ال استانا قالاسىندا 300-400 ادام ەمدەلۋدەن وتەدى.
وسى اتالعان اۋرۋلاردان ادامداردى قورعاۋ ماقساتىندا جۋىردا «رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانا» رمك وبلىستارداعى ينۆازيالىق اۋرۋلاردى بولدىرماۋعا جاۋاپتى ۆەتەرينارلىق دارىگەرلەردى شاقىرىپ, بالىقتان جۇعاتىن اۋرۋلار جانە ونىڭ الدىن-الۋ شارالارى جايىندا سەمينار وتكىزدى. سونىڭ ارقاسىندا وبلىستاردا دا بۇل ناۋقاستاردىڭ تارالۋىنا قارسى شارالار جاسالاتىن شىعار دەگەن ۇمىتتەمىز.
سادىبەك توقپان, «رەسپۋبليكالىق ۆەتەرينارلىق زەرتحانا» رمك قىزمەتكەرى,
ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.