ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قىزمەتىنەن دە كەتپەك
يتاليانىڭ اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا پالەستينا ۇلتتىق اكىمشىلىگىنىڭ ء(پۇا) باسشىسى ماحمۋد ابباس «ەگەر پالەستينا تاۋەلسىز مەملەكەت بولسا, پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنەن كەتەتىندىگىن» مالىمدەدى.
وسىدان ءتورت جىل بۇرىن پالەستينا اۆتونومياسىنا پرەزيدەنت بولىپ سايلانعاندا ماحمۋد ابباس الدىنا مىناداي ءتورت ءمىندەت قويعان ەكەن: قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ, تاتۋلاسۋدى ورنىقتىرۋ جانە ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جەتۋ. «بيىلعى جىلى سونىڭ بارىنە قول جەتكىزۋگە بولادى, سوندا مەن قىزمەتتەن كەتەمىن», دەيدى ماحمۋد ابباس.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەندى قالىپ تۇرعانى – تاۋەلسىزدىككە جەتۋ عانا, باسقالارى ورىندالعانداي. ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋعا قانشالىقتى قول جەتكەنىن اتاپ ايتۋ قيىن بولعانمەن, جاقىندا تاتۋلاسۋ جولىندا ۇلكەن قادام جاسالدى. كايردە ەگيپەتتىڭ جاڭا ۇكىمەتىنىڭ اراعايىندىعىمەن پالەستيناداعى اسكەري-پاتريوتتىق فاتح جانە راديكالدى «حاماس» قوزعالىستارى تاتۋلاستى.
مۇنى باياندى تاتۋلاسۋ دەۋ دە قيىن. بۇل ءوزى بۇرىننان, جارتى عاسىردان اسا ۋاقىتقا سوزىلىپ كەلە جاتقان داۋ. پالەستينا كوسەمى ياسير ارافات باسقارعان پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمى (پاۇ) ۇزاق ۋاقىت ءوزىنىڭ جارعىسىندا ءيزرايلدى قۇرتۋدى باستى ماقسات سانادى. ونداي ۇيىممەن ءيزرايلدىڭ كەلىسىمگە كەلۋى مۇمكىن ەمەستىگى بەلگىلى. اقىرى حالىقارالىق ۇيىمدار (بۇۇ, ەو), جەتەكشى ەلدەر (اقش, رف) ىقپال ەتۋى ارقاسىندا پاۇ ءوز جارعىسىنان ءيزرايلدى قۇرتۋ تالابىن الىپ تاستاسا دا, ءپۇا مەن يزرايل اراسىندا پالەستينانىڭ تاۋەلسىزدىگى جونىندە كەلىسىمگە قول جەتپەي كەلدى.
ونىڭ ءبىر سەبەبى – «حاماس» ۇيىمىنىڭ ءيزرايلدى قۇرتۋ تالابىنان باس تارتپاۋى. سول ءۇشىن دە اقش باستاعان ءبىراز ەل «حاماستى» لاڭكەستىك ۇيىمعا جاتقىزادى. ءتىپتى سول «حاماس» 2007 جىلى پارلامەنتتىك سايلاۋدا كوپشىلىك داۋىس الىپ, پالەستينا ۇكىمەتىن قۇرۋ قۇقىنا يە بولعاندا, ولاردى ماسكەۋ ءوزدەرىنە شاقىرعاندا, سول ءۇشىن ولاردى لاڭكەستەردى قولدادىڭدار دەپ بۇگىنگە دەيىن جازعىرادى. ال فاتح «حاماسپەن» سوعىسۋعا دەيىن باردى. ەندى ولاردىڭ تاتۋلاسۋىنا نە سەبەپ؟
ءسىرا, ءيزرايلدىڭ سوزبۇيداعا سالىپ, كەلىسىمگە قول قويماۋىنان شىعار. ونىڭ ۇستىنە يزرايل بۇرىنعى سوزىندە تۇرماي, باتىس جاعالاۋدا ەۆرەيلەرگە ارنالعان تۇرعىن ۇيلەر سالۋىن جالعاستىردى. ونىمەن دە تىنباي, يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ ماحمۋد ابباسقا: «ءيا يزرايلمەن, ءيا «حاماسپەن» بول», دەگەن شارت قويدى. كۇتپەگەن جەردەن ماحمۋد ابباس: «مەن ءوزىمىزدىڭ تۋىستارىمىز – «حاماستى» تاڭدايمىن», دەگەن كەسىمدى ءسوز ايتتى. سودان كەيىن ءساۋىردىڭ اياعىندا «حاماسپەن» تاتۋلاسۋعا قول قويىلدى.
ەندى ءيزرايلدىڭ پالەستينامەن كەلىسىمگە بارۋى ەكىتالاي. ماحمۋد ابباس مۇنى دا ەسكەرىپتى. «يزرايلمەن كەلىسسوزدە كەلىسىمگە جەتە الماساق, وندا تىكەلەي بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا شىعامىز», دەپ وتىر. ءسىرا, بۇۇ ءوزىنىڭ شەشىمدى ءسوزىن ءالدەقاشان-اق ايتۋى كەرەك ەدى عوي دەيسىڭ. قانشاما جاڭا ەلدەر وزدەرىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, ونى حالىقارالىق قوعامداستىق تانىپ جاتادى. ال پالەستينانىڭ تاۋەلسىزدىگى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءسوز بولىپ كەلەدى, ناتيجە جوق.
ءناپسىسىن تىيا الماعان قاتەرگە ۇشىرايدى
قازىر حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (حۆق) ديرەكتور- باسقارۋشىسى دومينيك ستروسس-كاننىڭ ناپسىقۇمارلىق ارەكەتى تۋرالى اڭگىمە گۋىلدەپ تۇر. بۇل ءوزى ادامي پەندەشىلىك قىلىقتان گورى ساياساتقا كوبىرەك قاتىستى اڭگىمەگە اينالىپ بارادى.
جالپى ادامي پەندەشىلىك تۇرعىدان الىپ قاراعاندا دا, وسى ءبىر ءناپسىقۇمارلىق قاسيەت قاتتى ايىپتالادى. ول اسقاندىقتىڭ, ماستانعاندىقتىڭ كورىنىسىندەي باعالانادى. ادەتتە وعان كوبىنە جاعدايى بارلار – مانساپ يەلەرى, قالتالىلار بارادى. بيلىگىمەن, قىزمەتىمەن باعىنىشتىنى ءماجبۇرلەيدى, اقشاسىمەن كەمباعالداردى ساتىپ العىسى كەلەدى.
ەندى ناقتى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىسىنا قاتىستى وقيعاعا كەلسەك, ستروسس-كان نيۋ-يورك قالاسىندا Sofitel دەيتىن ايتۋلى قىمبات قوناق ءۇيدىڭ ليۋكس نومىرىندە سول مەكەمەنىڭ قىزمەتشىسىن زورلاماق بولعان كورىنەدى. سودان كەيىن ول نيۋ-يورك اۋەجايىندا پاريجگە ۇشپاق بولىپ تۇرعاندا ۇستالىپ, قاماۋعا الىنادى.
سول ارەكەتىنە قاتىستى وعان التى ايىپ تاعىلىپ وتىر. ولار دالەلدەنگەن جاعدايدا 62 جاستاعى ۇلكەن لاۋازىمدى شەنەۋنىك ءبىرەۋلەردىڭ ايتۋىنشا 20 جىلعا, ەكىنشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا 25 جىلعا سوتتالۋعا ءتيىس. ەندى بىرەۋلەردىڭ ەسەبىنشە ول 74 جىل ءۇش ايعا كەسىلۋى مۇمكىن. فرانتسيادا تاعى دا ءبىر جۋرناليست-جازۋشى تريستان بانون سوتقا جۇگىنىپ, وسىدان 9 جىل بۇرىن ستروسس-كاننىڭ ءوزىن زورلاماق بولعانىن بايانداعان. ول دا دالەلدەنىپ, سوعان وراي ۇكىم شىعارىلاتىن بولسا, بۇل شەنەۋنىك ءۇشىن تۇرمە ونىڭ اقىرعى ورنى بولۋى ىقتيمال. ول قازىر دە نيۋ-يوركتەگى «رايكەرس-ايلەند» دەيتىن تۇرمەلەر كەشەنىندە جاتىر. سوت مەليسسا دجەكسون ونى قاشىپ كەتەدى دەپ ءبىر ميلليون دوللار اماناتقا بوساتۋعا دا كونبەپتى.
سويتسە دە ونى اقتايتىندار, بۇل ءوزى قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان ارەكەت دەيتىندەر دە بار. ءتىپتى ستروسس-كاننىڭ قورعاۋشىسى اتاقتى ادۆوكات بەندجامين برافمان اقتاۋدىڭ ءبىر جولىن تاپقانداي – سول كۇنى حۆق ديرەكتورى قوناق ۇيدە بولماعانىن, ءوزىنىڭ وسى قالاداعى تۋعان قىزىمەن ءبىرگە مەيرامحانادا بولعانىن دالەلدەمەك.
سوندا دومينيك ستروسس-كاننىڭ بۇلاي «قىلمىسقا ۇشىراۋى» كىمگە كەرەك؟ وسىناۋ اسا بەدەلدى ۇيىم – حۆق-نىڭ باسشىسى ءوز ادامى بولعانىن قالايتىن مەملەكەتتەر بار. ول كەتسە, وندا ءوز ادامىن قويادى. سونان سوڭ, ستروسس-كان 2012 جىلى فرانتسيادا وتەتىن پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسپاق جانە وندا جەڭىسكە جەتەدى-اۋ دەگەن ادامداردىڭ بىرىنەن سانالادى. بۇل كەتسە, باسقالارعا جول اشىلادى.
وسىدان ءبىراز بۇرىن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باسشىسى پول ۆۋلفوۆيتس تە وسىنداي ايىپپەن قىزمەتىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى. مۇنداي قيىن جاعدايعا دۋشار بولعان قايراتكەرلەر از ەمەس. اقش پرەزيدەنتى بيلل كلينتون ءوز ايىبىن مويىنداپ قۇتىلدى. يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى سيلۆيو بەرلۋسكونيگە مۇنداي ءسوزدىڭ ەرگەنى قاشان! ءسىرا, اقىرى سودان ءبىرجولا تاياق تا جەيتىن شىعار. «ۆيكيليكس» سايتىنىڭ نەگىزىن قالاۋمەن الەمگە اتى شىققان جۋليان اسساندجدىڭ دا قۇيرىعىنا وسىنداي شالا بايلانعان. يزرايلدىڭ پرەزيدەنتى بولعان كاتساف تا اقىرى سوتتالىپ تىندى.
بۇل جەردە سولاردىڭ ءبىرىن ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى دەپ اقتاپ, ەكىنشىسىن قارالايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. جەل تۇرماسا, ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنى سياقتى, شىن تازا بولسا, ناقاقتان كۇيە جاعىلمايدى. اڭگىمە سول ادامداردا ناپسىقۇمارلىق ادەت بارلىعىندا, رەتى كەلگەن كەزدە قارسىلاستارى ونى وعان قارسى قارۋ ەتىپ جۇمسايدى. ءناپسىسىن تىيا الماعان ادامنىڭ باسى قاشاندا قاتەردە جۇرەدى.
ماماديار جاقىپ.