«اپات ايتىپ كەلمەيدى». الايدا, جىل سايىن قايتالاناتىن وسى سۋ تاسقىنىنان ساباق الىپ, كوكتەمگى قارعىن سۋدىڭ الدىن الاتىن ۋاقىت جەتتى. بۇرىن دا قار جاۋاتىن. ءتىپتى, ەرتەرەكتە ءۇيدىڭ ۇستىنەن جۇرىپ كەتىپ, ءبۇتىن اۋىلداردى باسىپ قالاتىن قالىڭ قاردى كوزىمىز كوردى. بۇرىن دا كوكتەم كەلىپ, سول قالىڭ قار كۇرت ەريتىن. وزەندەر تاسىپ, ەرنەۋىنەن اساتىن. بىراق ءدال وسىنداي جىل سايىن قايتالاناتىن اپات بولعان ەمەس.
بيىل سۋ تاسقىنىنىڭ قاتتى بولاتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس ەدى. بارلىق وڭىرلەردە دەرلىك قار قالىڭ ءتۇستى. مەملەكەت باسشىسى كوكتەمگى قارعىن سۋعا ەرتەرەك دايىندالۋ كەرەكتىگىن ۇنەمى ەسكەرتتى. ءتىپتى الىسقا بارماي-اق, ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ توراعالىعىمەن كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شارالارىنا ارنالعان ۇكىمەتتىڭ ءۇلكەن وتىرىسى وتكەنىن ەسكە سالساق تا جەتكىلىكتى. سول وتىرىستا بارلىق وڭىرلەردىڭ باسشىلارى ەسەپ بەرىپ, كوكتەمگى قارعىن سۋعا ساقاداي-ساي ەكەندىكتەرىن ءمالىمدەگەن بولاتىن. ۇكىمەت باسشىسى ءوڭىر اكىمدەرىنە, اسىرەسە, اقمولا, الماتى جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ اكىمدەرىنە وتكەن جىلدارداعى كەمشىلىكتەردەن قورىتىندى شىعارىپ, ەلدى مەكەندەرگە قاتەر توندىرەتىن كوكتەمگى سۋ تاسقىنىن بولدىرماۋدىڭ بارلىق ءمۇمكىندىكتەرىن جاساۋ قاجەتتىگىن بارىنشا تاپسىرعان ەدى.
ال بۇل وڭىرلەردە ساباق الاتىن وقيعالار بارشىلىق. 2010 جىلى ناۋرىزدىڭ 11-ىنەن 12-سىنە قاراعان ءتۇنى الماتى وبلىسىنىڭ قىزىلاعاش ەلدى مەكەنى سۋ تاسقىنىنىڭ استىندا قالدى. جەكەمەنشىكتىڭ قولىنا بەرىلگەن «قىزىلاعاش» سۋ قويماسىنىڭ قاراۋسىز قالعان بوگەتى بۇزىلىپ, ەرنەۋىنە سىيماي تۇرعان تاسقىن سۋ جويقىن كۇشپەن جولىنداعىنى جاپىرا سارقىراي جونەلدى. شىرت ۇيقىداعى قىزىلاعاش كەنتىنىڭ بۇل جويقىن تاسقىنعا قارسى تۇرار قاۋقارى جوق ەدى. اپات سالدارىنان 290 ادام زارداپ شەگىپ, 44 ادام قازا تاپتى. تۇرعىنداردىڭ مال-مۇلكى تۇگەل شىعىنعا ۇشىرادى. 2014 جىلى ناۋرىزدىڭ 30-ىنان 31-ىنە قاراعان ءتۇنى قاراعاندى وبلىسىنداعى كوكپەكتى كەنتى سۋ قويماسىنىڭ بوگەتىن بۇزىپ شىققان تاسقىننىڭ استىندا قالدى. جەكەمەنشىكتىڭ يەلىگىنە بەرىلگەن «كوكپەكتى» سۋ قويماسى دا قاراۋسىز قالعان ەكەن. بۇل اپات سالدارىنان 5 ادام قازا تاۋىپ, 300-گە تارتا ءۇي سۋعا باتتى. 2014 جىلى 7 -8 ءساۋىر ارالىعىندا جاباي وزەنى تاسىپ, اتباسار قالاسىن سۋ الىپ كەتتى. اپات سالدارىنان 400-گە جۋىق ءۇيدى سۋ الىپ, 250 ادام باسقا جەرگە كوشىرىلدى...
بۇل سۋ اپاتتارىنىڭ سالدارى تالاي سارالاندى. بىراق اپات قاسىرەتتەرى جەرگىلىكتى بيلىككە ساباق بولماعان ەكەن. ۇستىمىزدەگى جىلعى 15 ساۋىردە اتباسار قالاسىن جاباي وزەنىنەن قورعاپ تۇرعان ءبوگەتتى سۋ شايىپ كەتتى. قالادا 454 ءۇي سۋ استىندا قالىپ, 1379 ادام باسقا جەرگە كوشىرىلدى. 2014 جىلعى سۋ تاسقىنىنان كەيىن قالانى تاسىعان وزەن سۋى-
نان قورعاۋ ءۇشىن جاباي وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا ۇزىندىعى 9,5 شاقىرىم, بيىكتىگى 7 مەتر بوگەت سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. وسى ماقسات ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 200 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. 2014 جىلعى سۋ تاسقىنى كەزىندە جاباي وزەنىنىڭ سۋى 4,5 مەترگە دەيىن كوتەرىلگەن ەدى. وسىعان بايلانىستى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى بوگەتتىڭ بيىكتىگىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ءسويتىپ, 2016 جىلى مەملەكەتتىڭ قىرۋار قارجىسى جۇمسالعان بۇل «زاماناۋي» سۋ بوگەتى پايدالانۋعا بەرىلدى. اتباسار اۋدانىنىڭ اكىمى اندرەي نيكيشوۆ سالتاناتى راسىمدە بۇل قۇرىلىس نىسانىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى قالا سۋ تاسقىنى قاۋپىنەن تولىق قۇتىلعانىن پاش ەتتى. وكىنىشكە قاراي, اكىم ماقتاعان نىسان العاشقى سىناققا شىدامادى. 200 ميلليون تەڭگەگە تۇرعىزىلعان سۋ بوگەتىن تەنتەك جاباي جىلعا جەتكىزبەي جوق قىلدى. بيىلعى جىلعى 25 ناۋرىزدا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى مالىك مىرزالين مەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يۋري يلين كوكتەمگى قارعىن سۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن باقىلاۋ ماقساتىندا تىكۇشاقپەن ءوڭىردى ارالادى. سول جولى دا بۇل جاڭادان سالىنعان بوگەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى ەرەكشە مالىمدەمە جاسالدى. ەندى نە بولدى؟ ەل سەنىمىن ارقالاعان ءمۇيىزى قاراعايداي اكىم-قارالاردىڭ ەكى سويلەگەنى مە؟ ايتپاقشى, سول جولى اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى بيىلعى جىلى كوكتەمگى قارعىن سۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 900 ميلليون تەڭگە قارجى بولىنەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. بۇل قىرۋار قارجىنىڭ تيىمدىلىگى كانە؟
بۇگىندە ەلىمىزدە كەشەندى گيدروتەحنيكالىق نىسان رەتىندەگى 270 سۋ قويماسى بار, ونىڭ 62-ءسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى, 208-ءى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى سۋ قويمالارى. جەرگىلىكتى ماڭىزداعى سۋ قويمالارىنىڭ كوپشىلىگى كاسىپكەرلەردىڭ جەكەمەنشىگىنە بەرىلگەن. ولار بۇل سۋ قويمالارىندا بالىق ءوسىرىپ, اڭ اۋلاپ, پايدا تابادى. ال سۋ كوزدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە باس اۋىرتپايدى. ستراتەگيالىق سۋ قويمالارى مەن سۋ كوزدەرىنە جەكەمەنشىكتى ماڭايلاتپاۋ تۋرالى تالاي-تالاي ايتىلدى, ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەندى. ودان شىققان قورىتىندى قايدا؟
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, كوكتەمگى قارعىن سۋدىڭ الدىن الۋ ءماسەلەسىنە بايلانىستى ۇستىمىزدەگى جىلعى 22 اقپاندا وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات ايتۋعانوۆ ەسەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, «كازۆودحوز» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنا قاراستى 2177 گيدروتەحنيكالىق نىسان بار ەكەن. ونىڭ ىشىندە 78 سۋ قويماسى, 83 گيدروجەلى, 26 توعان جانە 1990 باسقا نىساندار. سول وتىرىستا ۆيتسە-مينيستر بۇل گيدروتەحنيكالىق نىساندار مەن سۋ قويمالارىنىڭ بيىلعى كوكتەمگى قارعىن سۋلارىنا توتەپ بەرەتىندىگىنە ۇكىمەت مۇشەلەرىن سەندىرگەن بولاتىن. سونىڭ ىشىندە اتباسار قالاسىن سۋ تاسقىنىنان قورعاۋعا ارنالعان بوگەت تە بار ەدى...
وكىنىشكە قاراي, كوكتەمگى قارعىن سۋدان كەلەتىن كەلەڭسىزدىكتى بولدىرماۋ ماسەلەسى جوعارى ءمىنبەرلەردەن جىلدا ايتىلادى. جىلدا ميلليونداعان قارجى ءبولىنىپ, كەشەندى شارالار بەلگىلەنەدى. بىراق «باياعى جارتاس − سول جارتاس». قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلگەن باسشىلار دا جالعان ۋادەسىنەن جاڭىلمايدى. كوكتەمگى قارعىن سۋدان وزەندەر تاسىپ, بىرقاتار ءوڭىرلەرگە قاتەر توندىرگەن قاۋىپتەردىڭ دە بەتى قايتپايدى. بارىنان ايىرىلىپ, باسپاناسىز قالاتىن قاراپايىم حالىق. جىل سايىن قايتالاناتىن بۇل كەلەڭسىزدىككە توسقاۋىل قويىلىپ, جالعان ۋادە بەرەتىندەر جازالانىپ, جازىقسىز حالىق جاپا شەكپەيتىن كۇن قاشان؟!.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»