سوعىس كەمەلەرى. كىمدىكى مىقتى؟

ۇشاق تاسۋشى. ول نە نارسە؟

ۇشاق تاسۋشى (aircraft carrier – اعىلشىنشا, اۆيانوسەتس – ورىسشا) – سوعىس كەمەلەرىنىڭ ءبىر ءتۇرى. اسكەري ۇشاقتاردىڭ بازاسى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن اشىق تەڭىزدەگى اەرودروم. نەگىزگى سوعىس كۇشى – كەمە پالۋباسىنان ۇشىپ-قونۋعا بەيىمدەلىپ جاسالعان اسكەري ۇشاقتار. سونىمەن قاتار ولار يادرولىق جانە زىمىراندىق قارۋدى الىپ جۇرەدى. اسكەري اۆياتسيانى جوندەۋ, جانارمايمەن قامتۋ, ۇشۋلاردى باسقارۋ سياقتى قىزمەتتەر اتقارادى. ۇشاقتاردى ۇشىرۋ كەزىندە كەمە جەلگە قارسى بار جىلدامدىقپەن جۇزەدى. ۇشىرۋ ءۇشىن تەڭىز تولقىنىنىڭ شايقالىسى ءۇش باللدان اسپاۋى كەرەك. قونۋ كەزىندە ۇشاقتىڭ جىلدامدىعىن تەز ازايتۋ ماقساتىندا اەروفينيشەر قولدانىلادى. 

ۇشاق تاسۋشىلار زەنيتتى ارتيللەريانى جانە «كەمە-اۋا» كلاسىنداعى زىمىراندارمەن قارۋلانادى. 1960 جىلداردان باستاپ قاناتتى زىمىراندار دامىماي تۇرعان كەزدە ۇشاق تاۋشىلاردىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى وتە جوعارى بولدى.

امەريكالىق USS Nimitz - الەمدەگى ەڭ ءىرى اسكەري كەمە

اۋىر ۇشاق تاسۋشىلاردىڭ سۋ ىسىرىمى (سۋعا باتقان كەزدە ىعىسىپ شىعاتىن سۋدىڭ سالماعى, بۇل سۋعا باتقان دەنەنىڭ سالماعىنا تەڭ) – 75 000 توننا, كورپۋسىنىڭ ۇزىندىعى – 315 مەتر, ەنى – 40 مەتر, جىلدامدىعى – 33 تەڭىزدىك ميلياعا (شامامەن 61 كيلومەتر) دەيىن بولادى. ەكيپاجىندا 2800-3300 ادام, 100-120 ۇشاق پەن تىكۇشاقتى الىپ ءجۇرۋ مۇمكىندىگى بار. سۋپەر ۇشاق تاسىعىش اتالاتىن تۇرلەرى اتومدىق كۇش قوندىرعى قۋاتىمەن جۇرەدى. مۇنداي كەمەلەرگە بۇگىنگە اقش پەن انگليانىڭ اسكەري-اۋە كۇشتەرى عانا يە. بۇدان باسقا ۇشاق تاسىعىشتاردىڭ جەڭىل, كونۆويلىق اتالاتىن تۇرلەرى بار.  

قىتاي العاش رەت ءوزى جاسادى

قىتايدا قۇراستىرىلعان العاشقى ۇشاق تاسۋشى سالتاناتتى تۇردە سۋعا ءتۇسىرىلدى (Reuter)

قىتاي مەملەكەتتىك باسىلىمدارى مالىمەتىنە قاراعاندا, ازىرگە اتى جوق ۇشاق تاسۋشى كەمە ەلدىڭ سولتۇستىك شىعىسىنداعى داليان پورتىندا سۋعا تۇسىرىلگەن. «وسىلايشا قىتاي ايماقتاعى اسكەري ۇلەسىن ۇلعايتتى. جاڭا ۇشاق تاسۋشىنى قىتاي اقش پەن سولتۇستىك كورەيا ءوزارا قاتاڭ مالىمدەمەلەر الماسىپ جاتقان كەزدە جاريا ەتتى» دەيدى ۆۆس. 

كەمەنىڭ قۇرىلىسى 2013 جىلى باستالعان, پايدالانۋعا 2020 جىلى بەرىلمەك. 

ۆۆس سوڭعى جىلدارى وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىندەگى ارالدارعا تالاستان تۋعان داۋ قىتايدىڭ وڭتۇستىك شىعىس ازياداعى بىرنەشە ەلمەن قارىم-قاتىناسىن قيىنداتىپ وتىرعانىن ەسكە سالادى. 

بۇگىندە قىتايدىڭ قولدانىسىندا «لياونين» اتتى ءبىر عانا ۇشاق تاسۋشى بار. ول 1985 جىلى كەڭەس وداعىندا باستالىپ, بىتپەي قالعان «ۆارياگ» اتتى ۇشاق تاسۋشى كرەيسەر بولاتىن. كسرو قۇلاعاننان كەيىن «ۆارياگ» ۋكراينانىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. ۋكراينا ونىڭ قۇرىلىسىن اياقتاي الماي, 1998 جىلى 25 ملن دوللارعا قىتايعا ساتتى. كەمەنى بوسفور بۇعازىنان سۇيرەپ وتكىزۋگە تۇركيانىڭ كەلىسىمىن الۋ ءۇشىن 16 اي كۇتۋگە تۋرا كەلدى. 2001 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا «ۆارياگ» داۋىلعا تاپ بولىپ, بۋكسيردەن اجىراپ كەتتى. ونى قايتا تىركەۋ كەزىندە ءبىر تەڭىزشى قازا بولدى. ءسويتىپ, ساعاتىنا 11 شاقىرىم جىلدامدىقپەن جۇرگەن كەمە 2002 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قىتايعا كەلىپ جەتتى. ونى ۋكراينادان جەتكىزۋگە 5 ملن دوللار شىعىن جۇمسالدى. 

لياونين

پەكين رەسمي تۇردە «ۆارياگتى» جۇزەتىن ويىن-ساۋىق ورتالىعىن جاساۋ ماقساتىندا الدىق دەدى. الايدا, ونى ۇشاق تاسۋشى ەتىپ جاساپ, 2012 جىلى قىتاي اسكەرىنە پايدالانۋعا بەردى. وعان ارنالعان پالۋبالىق جويعىش ۇشاقتاردى قىتاي كەڭەستىك سۋ-33 اسكەري ۇشاقتارىنان كوشىرىپ جاسادى.  

ۆۆس-ءدىڭ حابارىنا قاراعاندا, جاڭا ۇشاق تاسىعىشتى «ءلياونيننىڭ» جەتىلگەن ءتۇرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. 

رەسەي الەمدەگى ەڭ ۇلكەنىن جاساماق

«رەسەي الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ۇشاق تاسۋشى كەمەنى جاساپ جاتىر» دەپ كەشە عانا بريتاندىق Independent جازعان بولاتىن. باسىلىمنىڭ حابارى بويىنشا, مۇنداعى ماسكەۋدىڭ ماقساتى – قورعانىستى كۇشەيتۋ جانە اقش-تىڭ «نيميتس» كلاسىنداعى ۇشاق تاسۋشىلارىمەن باسەكەلەسۋ. 

"شتورمنىڭ" ماكەتى

جوبادا «شتورم» دەپ اتالعان كەمە 90 سوعىس ۇشاعىن الىپ جۇرە الادى. ونى جاساۋعا 17,5 ميلليارد اقش دوللارى جۇمسالادى جانە 2030 جىلعا قاراي پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن بولجام بار. «الايدا, «شتورم» ءىس جۇزىندە رەسەي ايتقانداي الەمدەگى ەڭ ءىرى ۇشاق تاسۋشى بولا الا ما, ول جاعى ازىرگە بەلگىسىز. تەحنيكالىق سيپاتتاماسى جونىنەن ول  اقش-تىڭ نيميتس كلاسىنداعى كەمەلەرىنە ۇقساماق. ونىڭ ىشىندە «دجەرالد ر. فورد» ۇشاق تاسۋشىسى نەگىزگە الىنادى. ۇلگى بويىنشا, جاڭا ۇشاق تاسۋشىنىڭ پالۋباسى ءۇش فۋتبول الاڭىمەن بىردەي بولماق جانە 4000 ادامنان تۇراتىن ەكيپاجدى سىيعىزا الادى. قازىرگى ۋاقىتتا رەسەيدە ءبىر عانا ۇشاق تاسۋشىبار. ول 1985 جىلى سالىنعان «ادميرال كۋزنەتسوۆ». الايدا, «شتورممەن» سالىستىرعاندا ونىڭ مۇمكىندىكتەرى الدەقايدا تومەن. «ادميرال كۋزنەتسوۆقا» 30 اسكەري ۇشاق قانا سىيادى. جانە ول بۋ قوزعالتقىشىمەن جۇزەدى. ال جاڭا ۇشاق تاسۋشىنى يادرولىق رەاكتورلار جۇرگىزەتىن بولادى" دەپ جازادى باسىلىم.

"ادميرال كۋزنەتسوۆ" - رەسەي اسكەري-اۋە كۇشتەرىندەگى جالعىز ۇشاق تاسۋشى

ۆيكيپەدياداعى مالىمەتكە قاراعاندا, جاڭا ۇشاق تاسۋشى رەسەيدىڭ اركتيكاداعى ستراتەگيالىق مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. جوبا بويىنشا, كەمەنىڭ ۇزىندىعى – 330, ەنى – 40 مەتر, سۋعا باتاتىن بولىگىنىڭ بيىكتىگى – 11 مەتر, سۋ ىعىستىرىمى, ياعني سالماعى شامامەن 100 مىڭ توننا. اۋە توبى 90 تەحنيكالىق بىرلىكتەن تۇراتىن بولادى:

• ميگ-29ك جويعىش ۇشاقتارى;

• ت-50 جويعىش ۇشاقتارى (ولار دا جاسالىپ بولماعان);

• الىستان راديولوكاتسيالىق انىقتاۋ ۇشاقتارى;

• كا-27 كوپماقساتتى تىكۇشاقتارى.  

مۇنىمەن قاتار «شتورم» س-500 زەنيتتى-راكەتالىق كەشەنىنىڭ كەمەگە ارنالعان نۇسقاسىمەن قارۋلانادى دەگەن جورامال بار.

ەڭ مىقتىسى اقش-تا

ۇشاق تاسۋشىلاردىڭ سانى, قۋاتى جونىنەن ەشبىر ەل اقش-پەن تالاسا المايدى. قۇراما شتاتتاردىڭ قولدانىسىندا 11, رەزەرۆتە 10 ۇشاق تاسىعىش بار. تاعى ەكى كەمە جاسالىپ جاتىر. ۇلىبريتانيا, يتاليا, يسپانيا, فرانتسيا, ءۇندىستان جانە مىسىردا ەكى-ەكىدەن. الايدا, ولاردىڭ كوبى ناعىز ۇشاق تاسۋشى بولىپ ەسەپتەلمەيدى. فرانتسيانىڭ «ميسترال», يسپانيانىڭ «حۋان كارلوس», كورەيانىڭ «توكتو» كەمەلەرىنىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى, ولاردى تىكۇشاق تاسۋشىلار دەۋگە بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا يادرولىق قوزعالتقىش قوندىرعىسىمەن جۇزەتىن ۇشاق تاسۋشى جاساۋعا $4-6 ملرد دوللار كەتەدى. اسكەريلەردىڭ جالاقىسىن ەسەپتەمەگەندە ۇشاق تاسۋشىنى ۇستاپ تۇرۋعا ايىنا كەمىندە 10 ملن دوللار قاجەت.

ەرجان ءابدىرامان, «ەگەمەن قازاقستان»