وسى كۇنگە جەتكەنشە بيلىك تىزگىنىن ۇستاپ, ەل ىقىلاسىنا بولەنگەن تالاي ازاماتپەن قىزمەتتەس, سىيلاس, دامدەس بولدىق. سولاردىڭ ىشىندە ۇلتجاندىعىمەن, ىسكەرلىگىمەن, كىسىلىگىمەن جانىما جاقىن, كوزىمە ىستىق كورىنەتىن قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى – ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى ساعىندىقوۆ.
ەلەۋسىن اكەدەن ەرتە ايىرىلدى. ارقا سۇيەر پاناسىن ەل-جۇرتتىڭ اۋىل ءىرگەسىندەگى قورىمعا قالاي قويعاندىعى ەسىندە. بالا ەلەۋسىن اناسى باقىت جانە اپاسى اقپاتشا ۇشەۋى ءبىر-بىرىنە سۇيەنىسىپ قالا بەردى. ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىن حالىق ەس جيىپ جاتقان كەزەڭ. «جۇت جەتى اعا-
يىندى» دەمەكشى, كىشكەنتاي ۇلىن جانىنا ەرتكەن قامكوڭىل باقىت ءبىر كۇنى كەشكىسىن ساۋىننان ورالسا, ۇيلەرى ورتەنىپ كەتكەن. قايتسىن, ءتورت-بەس جىل جانكەشتەنە ءجۇرىپ, قايتادان قورجىن ءۇي سالىپ الدى.
اناسى باقىت اۋىز ادەبيەتىنە جۇيرىك ەدى. بالاسىن اڭىز-ەرتەگىمەن سۋسىنداتىپ ءوسىردى. قۇددى شوقاننىڭ اجەسى ايعانىم, ابايدىڭ اجەسى زەرە سەكىلدى دەرسىڭ. ەلەۋسىن دە زەرەك بولىپ جەتىلدى. اۋزىنا پەرىشتە سالعان بولار, قىرىققا كەلمەگەن اناسىن «اجە» دەپ اتادى.
ەلەۋسىننىڭ ارعى تەگى – تاريح كوشىندە سۇرلەۋ-سوقپاعى بار تۇلعالار. حان ءتوڭىرەگىندە ءجۇرىپ, «جاساۋىل» اتانعان الىباي قوساكوز ۇلى, ەلىنە بەدەلدى ساعىندىق بي, 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستە قول باستاعان تاۋاسار باتىر, مۇساپىرگە پانا بولعان اكەسى, سايات ناۋرىزباي – ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ ونەگەسى جاستايىنان ساناسىنا سىڭگەن.
ەلەۋسىن ەرتە ەسەيدى. تاڭەرتەڭگى بەستە فەرماعا بارا جاتقان اناسى: «ق ۇلىنىم, تۇرا عوي, جۇمىستان قالىپ قويامىز», دەپ ۇلىن جەتەكتەپ وزىمەن بىرگە الا كەتەتىن. ەرتە تۇرۋ سودان داعدىسىنا اينالعان. ءار ساۋىنشى 10-15 سيىردى ساۋىپ قانا قويماي, ولارعا كۇتىم دە جاسايتىن. جەم-ءشوبىن بەرۋ, سۋارۋ, استىن تازارتۋ – ءبارى موينىندا. اناسى ەلەۋسىندى توڭىپ قالماسىن دەپ ناۋاعا جاتقىزادى. ءشوپكە باس سالعان سيىردىڭ دەمى جىلى لەپ بەرەدى. ەلەۋسىن دە اناسىنا قولعانات بولدى.
ول جازعى كانيكۋلدا كولحوزدىڭ ءپىشەنشىلەر بريگاداسىمەن بىرگە ءشوپ شابۋعا ارالاستى. بەلى ۇزىلەردەي بولىپ, تاڭ قاراڭعىسىنان ءتۇن ورتاسىنا دەيىن تىنىم جوق. قۇرداستارى كوندىگە الماي, ءبىر اپتادان سوڭ ۇيلەرىنە زىتتى. بۇل بولسا وقۋ جىلى باستالعانشا تابان اۋدارمادى. وعان ەڭبەككۇن جازىلىپ, جاتاعان ءۇيدىڭ ەسىگىنىڭ الدىنا ەكى قاپ بيداي, ءبىر قاپ تارى جانە ەكى اربا ءشوپ تۇسكەندە اناسى باقىت تەبىرەنىپ كەتتى. «ق ۇلىنىم-اۋ, اكەڭ ساعان كىشكەنتايىڭنان ءۇمىت ارتۋشى ەدى. ءبىلگەن عوي, جارىقتىق», – دەپ ەلەۋسىندى ارقا تۇتتى. ول سوندا 11 جاستا ەكەن.
ال 14 جاسىندا ەلەۋسىنگە كولحوز باسقارماسى شىنجىر تاباندى تراكتوردى سەنىپ تاپسىردى. كەلەسى جىلى «ستالينەتس-6» كومباينىنىڭ شتۋرۆالىنا وتىردى. ەڭبەكاقىسىن الىپ, قولىنا ءبىر بۋما اقشا ۇستاتقاندا اناسىنىڭ قۋانعانىن ايتساڭشى. ودان كەيىنگى جىلى ەگىن وراعى ناۋقانىندا تەحنيكانى ماپەلەپ كۇتەتىن ەلەۋسىن كولحوزدىڭ سۋ جاڭا كومباينىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى.
ول ءوزىنىڭ باياندى باقىتىن تەك تابان اقى, ماڭداي تەرىنەن ىزدەدى.
اقتوبە وبلىسى قوبدا اۋدانىنىڭ تۋماسى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ ءوزىنىڭ رەسمي ەڭبەك جولىن 1965 جىلى شالعاي جاتقان ويىلداعى سەلولىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەدە دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمى بولىپ باستادى. كسرو بوكس شەبەرى اتانعان ەلەۋسىن باتىل, وزىنە سەنىمدى, ارى تازا, دوسقا ادال, كوپشىل تۇلعا بولىپ قالىپتاستى.
تەمىر يندۋستريالىق-پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا وقىپ جۇرگەندە-اق ۇستازدار قاتارىندا دەنە تاربيەسىنىڭ جەتەك-
شىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ال كەڭەس ءاسكەرى قاتارىندا پولكتىڭ كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان ەلەۋسىن ەلگە ورالعان سوڭ كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بىرىڭعاي دەن قويدى. ول كەزدە كتۋ-عا ورتا مەكتەپتىڭ سەگىزىنشى كلاسىنان كەيىن «قيىن بالالار» جينالاتىن وقۋ ورنى دەگەن جابايى تۇسىنىك ابدەن قالىپتاسقان. وندىرىستىك وقۋ شەبەرى بولعان جاس جىگىت قاتىپ قالعان قاعيدانى باتىل بۇزۋعا كىرىستى. اقتوبەدەگى كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىنداعى ديرەكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنان وبلىستىڭ وسى سالاداعى باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن ءوستى. جالىندى, جىگەرلى جاس جىگىت وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەتىندە دە كوزگە ءتۇسىپ, بەس جىلدان سوڭ وبلىستىق كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنا باسشى بولدى.
جاڭا قىزمەتىنە قىزىعا كىرىسكەن ول ورتا بۋىن ماماندارىن دايىنداۋدا ءبىلىم بەرۋدىڭ دۋالدى جۇيەسىن ەنگىزدى. بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ تاجىريبەلەرىن زەردەلەدى. رەسەيدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بايلانىس ورناتتى. فينليانديا, گەرمانيا, ۆەنگريا سياقتى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ مەن ءوندىرىستى ءوزارا ۇشتاستىرعان مەملەكەتتەردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن پايدالاندى.
سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, وبلىس ورتالىعىندا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششە-ليتسەي, مەكتەپ-گيمنازيا اشىلدى. ولاردىڭ وقۋ-تاربيە بەرۋ ساپاسى دا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. تۇلەكتەرگە سۇرانىستىڭ ارتقانى سونشا, ورتا مەكتەپتى ۇزدىك بىتىرگەندەردىڭ وزدەرى كوپتەپ كەلە باستادى. تالاپكەرلەر كونكۋرسپەن قابىلداناتىن بولدى.
سول ۋاقىتتا ءبىلىم مينيسترلىگىن پاراساتى مول ازامات شايسۇلتان شاياحمەتوۆ باسقاراتىن. ول اقتوبە تاجىريبەسىن رەسپۋبليكا كولەمىندە تاراتۋ جونىندە ءماسەلە قويدى. ە.ساعىندىقوۆتى وزىنە ورىنباسارلىققا قىزمەتكە شاقىردى. ونىڭ ورىنباسارلارى – ب.ابدىكارىموۆ, ب.ساپارباەۆ, ش.بەركىمباەۆا, ۆ.كورولكوۆ, ە.مەدەۋوۆ, ج.ءازىزحانوۆ سياقتى ەلگە تانىمال تۇلعالار بولاتىن. ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى سولاردىڭ ساپىن لايىقتى تولىقتىردى.
ە.ساعىندىقوۆ اقتوبە قالاسىنا اكىم بولعاندا ابىرويى توسكە ورلەدى. بۇل توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتا كەزى ەدى. زاۋىت, فابريكا, كومبينات اتاۋلىنىڭ جۇمىسى توقتاپ, بيۋدجەتتىك سالا ماماندارى كۇنكورىس ءۇشىن جابايى بازار جاعالاپ كەتكەن ۋاقىتتا قالانى باسقارۋ وتە كۇردەلى كورىندى. ەسكى ادىسپەن ءىس ءبىتىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ الدىمەن قالانى دامىتۋدىڭ ەكى جىلدىق جوسپارى جاسالدى. ءىرى كاسىپورىن باسشىلارىنا تالاپ قويىلىپ, بيۋدجەت الدىنداعى قارىزدى وتەۋ مەرزىمى بەلگىلەندى. بويكۇيەز, مونوپوليست اتقامىنەرلەر قارسىلىق تانىتىپ, سەلكىلدەدى, سىلكىندى. بىراق, امال جوق, مىندەتتەمەگە كوندى. جاعداي تۇزەلە باستادى.
ە.ساعىندىقوۆ جەرلەستەرىن بيزنەس الەمىنە يكەمدەۋ ءۇشىن قالادا كاسىپكەرلىككە وقىتاتىن ورتالىق اشقىزدى.
اقتوبە – قالا تازالىعىن جەكە كاسىپورىننىڭ قولىنا بەرگەن تۇڭعىش قالا. قاي جەردە اۋلا سىپىرۋشى ادام جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان ەسەبىنەن شەتەلگە تۋريستىك ساياحاتقا بارىپ ەدى؟! ە.ساعىندىقوۆ ەڭبەگى ەرەن «كوشە سانيتارلارىنا» قىمبات ساناتوريلەرگە جولداما بەردى. 30 جولداما بىرىككەن اراب امىرلىگىنە بولىنسە, 150 كوشە تازالاۋشى قازاقستان اۋماعىنداعى ساناتوريلەردە دەمالىپ قايتتى.
قالا اكىمدىگى شاعىن بيزنەستى دامىتۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, جەكە سەكتوردان كىرىس كوزىن تابۋ ماسەلەلەرىن دۇرىس جولعا قويدى.
مەن سول جىلدارى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى بولاتىنمىن. 1997 جىلى شىلدە ايىندا ەلباسى اقتوبەگە جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, ۇلكەن جيىندا قالانىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن باسقارۋ جۇيەسىنە جوعارى باعا بەردى. قالا اكىمى ە.ساعىندىقوۆتىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋدى ۇسىندى. سونىڭ ناتيجەسى بويىنشا ەكى ايدان سوڭ اقتوبەدە بارلىق وبلىس ورتالىقتارى اكىمدەرىنىڭ سەمينار-كەڭەسى ءوتكىزىلىپ, وعان قاتىسۋشىلار تىڭ ءتاجىريبەلەردى ۇيرەندى.
ە.ساعىندىقوۆ 2002 جىلى پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتپەن تەرەڭ اينالىسقان ونى ارىپتەستەرى «باس ساراپشى-سەناتور» اتاپ كەتتى.
مەملەكەت باسشىسى ە.ساعىندىقوۆقا زور سەنىم ارتىپ, 2004 جىلعى شىلدە ايىندا اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى ەتىپ تاعا-
يىندادى.
ول اقتوبە وبلىسىنا اكىم بولعان 7 جىل ىشىندە 150-دەن استام ماڭىزدى نىسان (زاۋىت, فابريكا, كومبينات جانە ت.ب.) ىسكە قوسىلىپ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەلىمىز بو-
يىنشا كوش باسىنان كورىندى. قۇرىلىس يندۋسترياسى مەن قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ 600-دەن استام كاسىپورىندارى اشىلدى. 1200 شاقىرىمنان استام اۆتوجول سالىنىپ, كۇردەلى جوندەلدى. جاڭادان سالىنعان جالپى ۇزىندىعى 402 شاقىرىم حرومتاۋ – التىنسارين تەمىر جولىنىڭ 180 شاقىرىمى وسى ءوڭىردى كوكتەي وتەدى. ەمبى – جاڭاجول تەمىر جولى ىسكە قوسىلدى. كەڭقياق – قۇمكول مۇناي قۇبىرى, جاڭاجول-13 كس ماگيسترالدى گاز قۇبىرى توسەلدى. وڭىرارالىق «سولتۇستىك قازاقستان – اقتوبە وبلىسى» 770 شاقىرىم ەلەكتر جەلىسى تارتىلدى. جالپى قۋاتى 272,8 مۆت ءۇش گازتۋربينالىق ەلەكتر ستانساسى سالىندى. 1990-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلەكتر قۋاتىنسىز قالعان 40 ەلدى مەكەنگە ەلەكتر جەلىسى قايتا تارتىلدى. 80 ەلدى مەكەن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى. مارتوك, قوبدا, ىرعىز, ويىل اۋداندارىنا, باسقا دا بىرنەشە ەلدى مەكەنگە گاز قۇبىرى جۇرگىزىلدى. اقتوبە قالاسى ماڭىندا سەنىمدى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى جاسالدى. كوپتەگەن بازارلار, گيپەر جانە سۋپەرماركەتتەر سالىندى. مال باسى جانە قۇس سانى كوبەيدى. جەتى جىل ىشىندە ءونىم ءوندىرۋ 200 ملرد تەڭگەدەن 1 تريلليون 200 ملرد تەڭگەگە ءوستى.
وبلىستا 350-دەن استام ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت جانە سپورت نىساندارى سالىندى. 150-دەن استام مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرى ىسكە قوسىلدى. 2 ميلليونعا جۋىق شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. اقتوبە قالاسىندا ارنايى جوبا بويىنشا مۇگەدەكتەرگە ارنالعان ەكى ءۇي سالىندى. اقتوبە وبلىسىنىڭ حالقى 100 مىڭنان استام ادامعا كوبەيسە, قالانىڭ ءوزىندە حالىق سانى 160 مىڭعا ارتىپ, اقتوبە جارتى ميلليوننان استام تۇرعىنى بار ۇلكەن شاھارعا اينالدى.
جاڭا اۋەجاي, «نۇر عاسىر» مەشىتى, پراۆوسلاۆيەلىك قاسيەتتى نيكولسك كافەدرالدى شىركەۋى, تۇڭعىش پرەزيدەنت اتىنداعى ساياباق, بىرلىك جانە كەلىسىم سۋلى-گۇلزارلى بۋلۆار, «مەگا-اقتوبە» ويىن-ساۋدا كەشەنى جانە باسقا دا كوپتەگەن اسەم عيماراتتار بوي كوتەردى.
وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, زەينەتكەرلەر قوعامدىق كولىكتە تەگىن ءجۇردى. سوعىس ارداگەرلەرى, مايدانگەرلەردىڭ جەسىرلەرى, قازا بولعان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسىلارى جانە ينتەرناتسيوناليست-جاۋىنگەرلەر كوممۋنالدىق تولەمدەردەن بوساتىلدى.
«اقتوبە» فۋتبول كومانداسى ءتورت مارتە قازاقستان چەمپيونى, ەكى رەت كۇمىس جۇلدەگەر اتاندى. بىرنەشە رەت قازاقستاننىڭ كۋبوك, سۋپەركۋبوك جەڭىمپازى بولدى. ەۋرووداق سايىستارىنا تۇراقتى قاتىساتىن فۋتبول كلۋبتارىنىڭ قاتارىنا ەندى.
قوبىلاندى باتىرعا, ابات-بايتاققا, احمەت جانە عازيزا جۇبانوۆتارعا, استانا مەن اقتوبە قالاسىندا ءاليا مولداعۇلوۆاعا مەموريالدىق كەشەندەر سالىندى. ۇلى وتان سوعىسىنداعى اقتوبەلىك باتىرلاردىڭ ەرلىكتەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ءۇشىن 101-ءشى اتقىشتار بريگاداسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنە مەموريالدىق كەشەن سالىنىپ, ماسكەۋدە ءاليا مولداعۇلوۆاعا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ۇلى وتان سوعىسى باتىرلارىنىڭ, اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ اللەيالارى اشىلدى. ايتەكە بيگە, ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» رومانىنىڭ كەيىپكەرلەرىنە مونۋمەنتالدى ەسكەرتكىشتەر قويىلدى.
ە.ساعىندىقوۆ قىزمەتتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ, ۆوزنەسەنسكي اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ەكونوميكا جانە قارجى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسى مەن دوكتورانتۋراسىن ءتامامدادى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اتاندى. ل.ي.ابالكين, ا.گ.گريازنوۆا, د.س.لۆوۆ سەكىلدى ايگىلى اكادەميكتەرگە شاكىرت بولدى.
ول – ەلىمىزدىڭ جانە شەت ەلدەردىڭ كوپتەگەن جوعارى ماراپاتتارىنىڭ يەسى.
قازىر ە.ساعىندىقوۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ:
«ەلباسىنىڭ سەرىكتەسى رەتىندە ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى – ءتاۋەلسىزدىك تۇعىرىن بەكىتۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, تەڭدەسسىز ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان كورنەكتى مەملەكەتتىك جانە قوعام قايراتكەرى, مەملەكەتشىل تۇلعا. حالىق ىسىنە مەيلىنشە بەرىلگەن ادام. ونىڭ تانىمى مەن پايىمى قانداي تەرەڭ بولسا, جاساعان ءىسىنىڭ ناتيجەسى دە سونشالىقتى بيىك. سەنات قىزمەتىنە ۇلكەن ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ول ءوزىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىندە ۇلكەن ابىرويعا بولەنگەن, بەدەلگە يە بولعان ازامات», دەپ بيىك باعا بەردى.
ە.ساعىندىقوۆ ومىرلىك زايىبى ءمىناۋرا ابيقىزىمەن ەلۋ جىل وتاسىپ كەلەدى. جاس ەلەۋسىن قولدان قۇيىپ تاققان قوس جۇزىك ەكەۋىنىڭ ساۋساعىنان ءبىر ءسات تۇسكەن ەمەس. ءۇش پەرزەنتى ومىردە ءوز ورىندارىن تاۋىپ, نەمەرە-جيەننىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىنا كەنەلتىپ وتىر. كوڭىلى تازا ءجۇرىپ قىزمەت قىلعان اسىل جارى ەلەكەڭنىڭ اناسىن كوز جۇمعانشا ماپەلەپ باقتى.
ە.ساعىندىقوۆ قوعامدىق قۇبىلىستى ابايلاپ ەمەس, ابايشا تارازىلاۋعا تىرىسادى. دانىشپاننىڭ: «قايرات, اقىل, جۇرەك... وسى ۇشەۋىڭ باسىڭدى قوس, ءبارىن دە جۇرەككە بيلەت... وسى ۇشەۋىڭ ءبىر كىسىدە مەنىڭ ايتقانىمداي تابىلساڭدار, تابانىنىڭ توپىراعى كوزگە سۇرتەرلىك قاسيەتتى ادام – سول», دەگەنى بار. سونداي ۇدەگە ۇمتىلعان جاننىڭ ءبىرى – ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى ساعىندىقوۆ.
ورالباي ابدىكارىموۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى