«ماكروننىڭ جەڭىسى – ءۇمىتتىڭ جەڭىسى»
باتىس باسپاسوزىندەگى نەگىزگى تاقىرىپ – فرانتسياداعى پرەزيدەنت سايلاۋى. ەۋروپا ليدەرلەرى, ليبەرالدار, ءىرى باسىلىمدار ەۋروپانىڭ بىرلىگىن جاقتايتىن ەممانۋەل ماكروننىڭ ءبىرىنشى تۋردا جەڭگەنىن قۋانا قابىلدادى. 7 مامىرداعى ەكىنشى تۋر سوڭعى 60 جىل بويى فرانتسيانى باسقارىپ كەلگەن نەگىزى ەكى پارتيا – كونسەرۆاتورلار مەن سوتسياليستەردىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەك. قاشاندا تەڭدىك پەن ليبەراليزمدى جاقتايتىن بريتاندىق The Guardian ماكروننىڭ جەڭىسىن ءۇمىتتىڭ جەڭىسى دەپ باعالادى.«فرانتسيانىڭ الدىندا ايقىن تاڭداۋ تۇر. 7 مامىرداعى سايلاۋ جايدارىلىق پەن توزىمسىزدىكتىڭ, ينتەرناتسيوناليزم مەن ۇلتشىلدىقتىڭ, وپتيميزم مەن وشپەندىلىكتىڭ, كەرى كەتۋ مەن رەفورمانىڭ, ءۇمىت پەن ۇرەيدىڭ تارتىسى بولماق» دەيدى باسىلىمنىڭ رەداكتسيالىق ماقالاسى. سونىمەن قاتار اسىرەوڭشىلدار ليدەرى مارين لە پەننىڭ ناتيجەسىنە دە تيىسىنشە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن ايتادى. «ول داۋىستاردىڭ تورتتەن بىرىنە جۋىعىن الدى. اكەسى 2002 جىلى 16,9% السا, مارين لە پەن 21,9%-عا جەتكەلى وتىر. ول ەكىنشى تۋردا جەڭىلسە دە, «ۇلتتىق مايدان» (لە پەننىڭ پارتياسى) ماۋسىمدا وتەتىن پارلامەنت سايلاۋىندا تاريحي جەڭىسكە جەتۋى مۇمكىن». ماقالادا «ۇلتتىق مايدان» «توزىمسىزدىك, وشپەندىلىك جانە ۇلتشىلدىقتىڭ ەڭ جامان ءتۇرىن» ناسيحاتتاۋشى پارتيا رەتىندە باعالانادى. «الداعى ەكى اپتادا فرانتسيا تاعى ءبىر جۇمىلىپ, ماكرون مىرزانى پرەزيدەنت سايلاۋى كەرەك. ەندى ەكى-اق كانديدات قالدى. فرانتسۋز سايلاۋشىلارى 2002 جىلى «ۇلتتىق مايداننىڭ» كانديداتىن جەڭگەن بولاتىن. سول جەڭىستى قايتالاۋ ءۇشىن 7 مامىردا كۇش بىرىكتىرۋى قاجەت. ورتا-وڭشىل باعىتتاعى كۇشتەر قازىردىڭ وزىندە ماكرون جاعىنا شىقتى. باسقالار دا, سولشىلدار دا سولاي ەتۋى ءتيىس» دەيدى بريتاندىق باسىلىم.
فرانتسياداعى سايلاۋدان رەسەي نە ۇتتى؟
رەسەيلىك باسىلىمداردا دا باس تاقىرىپتىڭ ءبىرى – فرانتسياداعى سايلاۋ. «كوممەرسانتتىڭ» حالىقارالىق ساياسات جونىندەگى ساراپشىسى ماكسيم يۋسين سايلاۋعا قازىردەن قورىتىندى جاساي بەرۋگە بولاتىنىن ايتادى. «بىرىنشىدەن, ءداستۇرلى ساياسي كۇشتەر – سولشىلدار مەن ورتا-وڭشىلدار – كۇيرەپ قالماسا دا, قيىن كەزەڭدى باستان كەشىرىپ وتىر. ازىرگە بيلىكتە وتىرعان سوتسياليستىك پارتيانىڭ كانديداتى بەنۋا امون مەن «رەسپۋبليكاشىل» فرانسۋا فيون ەكەۋىنىڭ جيناعان داۋىسى 25%-دان ءسال اسادى. سالىستىرايىق: الدىڭعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا سوتسياليستەر مەن وڭشىلدار (فرانسۋا وللاند پەن نيكولا ساركوزي) ەكەۋىنىڭ داۋىسى 56%-عا جۋىقتاعان بولاتىن. ەكىنشىدەن, فرانتسۋزداردىڭ ءداستۇرلى پارتيالاردان شارشاۋى جۇيەدەن تىس نەمەسە ءتىپتى جۇيەگە قارسى كانديداتتاردىڭ تانىمالدىعىن ارتتىردى. اسىرەوڭشىل مارين لە پەن مەن اسىرەسولشىل جان-ليۋك مەلانشون (ۋگو چاۆەس پەن فيدەل كاسترونى ءپىر تۇتادى) ەكەۋى 40% داۋىسقا يە بولدى. [...] ۇشىنشىدەن, العاشقى تۋرداعى ناتيجەنىڭ پارادوكسى سول, جالپى سومادا 60%-دان اسا داۋىس جيناعان ءتورت كانديداتتىڭ ۇشەۋى رەسەيمەن جاقىنداسۋدى, وعان سالىنعان سانكتسيالاردى جۇمسارتۋدى نەمەسە الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى. بىلاي قاراعاندا باستارى پىسپەيتىن اسىرەوڭشىل مارين لە پەن, اسىرەسولشىل جان-ليۋك مەلانشون جانە ءداستۇرلى جۇيەدەگى وڭشىل ساياساتكەر, بۇرىنعى پرەمەر فرانسۋا فيون ۇشەۋى وسى نۇكتەدە ءتۇيىستى. ايتسە دە, ماسكەۋدىڭ بۇل «مورالدىق جەڭىسى» ءىس جۇزىندە ناتيجە بەرمەيدى دەۋگە بولادى. ەكىنشى تۋردا ەممانۋەل ماكرون جەڭىسكە جەتەتىن سياقتى. ول سانكتسيالارعا قاتىستى «بىرىڭعاي ەۋروپالىق كوزقاراستى» قولداۋعا ۋادە بەردى, ەندەشە سانكتسيالاردى جەڭىلدەتۋدى ۇسىنۋى ەكىتالاي» دەپ تۇيەدى ساراپشى.
ترامپ يرانمەن جاسالعان يادرولىق كەلىسىمدى ساقتاي ما؟
امەريكالىق New York Times رەداكتسيالىق ماقالاسىن پرەزيدەنت ترامپتىڭ يرانعا قاتىستى ساياساتىنا ارنايدى. بۇگىن اقش-تا بيلىك اۋىسقالى بەرى العاش رەت يرانمەن يادرولىق كەلىسىم جونىندەگى كوميسسيانىڭ وتىرىسى وتەدى. «باسقا حالىقارالىق ماسەلەلەر سياقتى ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ يران ساياساتى دا ءبىر-بىرىنە ۇيلەسپەيتىن مالىمدەمەلەردەن تۇرادى. مۇنىمەن قاتار يراندى قۇبىجىق ەتۋ, ونىڭ قاۋپىن بۇرمالاۋ ءۇردىسى بار. بۇل قاجەتسىز ءارى قاتەرلى قاقتىعىسقا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن. يرانمەن 2015 جىلى جاسالعان يادرولىق كەلىسىم جونىندەگى اكىمشىلىكتىڭ ارقيلى, ءبىر-بىرىنە قارسى مالىمدەمەلەرىن مىسالعا الايىق. وبامانىڭ باستى جەتىستىگى سانالاتىن بۇل كەلىسىم بويىنشا تەگەران يادرولىق باعدارلاماسىن توقتاتۋى, ەسەسىنە يراننان ەكونوميكالىق سانكتسيالار الىنۋى ءتيىس. سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە ترامپ ول جونىندە «بۇدان وتكەن سوراقى كەلىسىم كورمەپپىن» دەگەن جانە جەڭىسكە جەتكەن جاعدايدا ونى بۇزۋعا نەمەسە قايتا قاراۋعا ۋادە ەتكەن بولاتىن. الايدا, مەملەكەتتىك حاتشى رەكس تيللەرسوننىڭ وتكەن اپتادا وكىلدەر پالاتاسى توراعاسى پول رايانعا جولداعان حاتىنا قاراعاندا, ترامپ مىرزا ول كەلىسىمدى ساقتاۋعا نيەتتى سەكىلدى. حاتتا اقش, يران جانە الەمدىك بەس دەرجاۆا كەلىسكەن شارتتاردى تەگەراننىڭ ساقتاپ وتىرعانى ايتىلادى. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ ينسپەكتورلارى جاعدايدى وقيعا ورنىندا وزىق تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن تەكسەرىپ جاتىر. اگەنتتىك تە سوڭعى ەسەبىندە وسىنداي قورىتىندى جاسادى» دەيدى ماقالا اۆتورى.
قىتاي ساياحاتشىلارىنىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا اسەرى
قىتايدىڭ «سينحۋا» اگەنتتىگى قىتاي تۋريستەرىنىڭ الەمدىك ەكونوميكانى دامىتۋعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى تۋرالى ساراپتايدى. الەمدىك تۋريزم ۇيىمى مالىمەتتەرى بويىنشا, قۇرلىقتاعى قىتاي ساياحاتشىلارىنىڭ شەت ەلدەردە جۇمسايتىن جالپى شىعىنى 261 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى, بۇل امەريكان تۋريستەرىنىڭ شىعىنىنان ەكى ەسە كوپ» دەپ جازادى اگەنتتىك. «مامانداردىڭ پىكىرى بويىنشا, شەتەلگە ساياحاتتاپ شىعاتىن قىتايلاردىڭ كوبەيۋى ارقاسىندا كوپتەگەن ەلدەردە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, دامۋ ءۇردىسى بايقالدى. الەمدىك تۋريزم ۇيىمىنىڭ ەسەبىنە سايكەس, قۇرلىقتاعى قىتايدان شەتەلدەرگە ساياحات جاساۋشىلار سانى وتكەن جىلى 6%-عا ءوسىپ, 135 ملن-عا جەتكەن. ال قىتاي ساياحاتشىلارىنىڭ شەتەلدەردەگى شىعىنى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 12%-عا ارتقان» دەيدى ماقالا اۆتورى. بۇل ەكى كورسەتكىش بويىنشا قىتاي 2012 جىلدان بەرى الەمدە كوش باستاپ كەلەدى. 2017 جىلى شەتەلگە ساپارمەن شىعاتىن قىتاي تۋريستەرىنىڭ سانى 140 ملن-نان اسپاق. اگەنتتىككە سۇحبات بەرگەن مامان حە تسزيانمين تۋريزم يندۋسترياسى ەكونوميكادا جانە ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋدا 8-ورىن الاتىنىن ايتادى. سوندىقتان قىتاي ساياحاتشىلارىنىڭ شەتەلدە جۇمسايتىن شىعىنى كوبەيگەن سايىن ولار باراتىن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى جاندانىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلادى. وسى سەبەپتى كەي ەلدەر قىتاي ازاماتتارىنا ۆيزا راسىمدەۋدى جەڭىلدەتۋ, اۋە رەيستەرىن كوبەيتۋ, تۋريستەرگە ارنالعان جاعدايلاردى جاقسارتۋ سياقتى ىستەردى قولعا الىپ جاتىر. اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, مۇنداي شارالاردى ۇلىبريتانيا, بەلگيا, فرانتسيا, ماروككو, تۋنيس, مىسىر سياقتى ەلدەر جاساپ تا قويعان. «سيتريپ» تۋريزم اگەنتتىگى جاساعان ساۋالناما كورسەتكەندەي, قىتاي ازاماتتارى ەندى ۋاقىت پەن اقشانىڭ باسىم بولىگىن ساياحاتقا جۇمساۋدى قالايدى. جاۋاپ بەرگەندەردىڭ 98%-ى بيىل ساياحاتتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ 72%-ى 1-3, 19%-ى 4-6 ساپار جاساماق. رەسپوندەنتتەردىڭ 57%-ى جىلدىق تابىسىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن, 19%-ى وننان ەكى بولىگىن ساياحاتقا جۇمساعىسى كەلەدى. ال ناقتى سوماعا كەلسەك, ساۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 72%-ى ساپارعا 10 مىڭ يۋاننان (شامامەن 450 مىڭ تەڭگە) اسا اقشا جۇمساماق.
ەرجان ءابدىرامان, «ەگەمەن قازاقستان»