«ءتۇۋ, مىنا قوقىس نەمەنەگە كەرەك؟» دەپ تۇرسىڭدار ما؟ وقىلعان, وقىلماعان باسىلىمداردى تاستاۋعا كوزىم قيمايتىن ادەتىم بار. انا بولمەدە دە... ۇيگە كەلگەندەر وقيدى, سۇراعاندارعا بەرەم.
مەن كيىپ-جارىپ كەتتىم. «ويباي, ومەكە, بۇل جاعىنان ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدەن اۋماي قالعان ەكەنبىز».
جۋرناليست ەرجان بايتىلەستىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» باسىلعان «اۋىلداعى اكادەميك» دەگەن ماقالاسىن وقىپ شىققاننان كەيىن «دۇرى-ە-س» دەپ باسىمدى يزەدىم.
ماقالانىڭ باس كەيىپكەرى اسان رۇستەمبەكوۆ دەگەن زامانداستىڭ «ءحوببيى» كىتاپ جيناۋ, كىتاپ وقۋ ەكەن. ءوزىن تىڭدايىق.
«مەن ءوزى قاعاز جىرتقان ادامدى جەك كورەمىن. گازەتتى جىرتقاندى ادام ءولتىرگەنمەن بىردەي سانايمىن. قولىما تۇسكەن گازەت, جۋرنال, كىتاپتىڭ شەتىن بۇزعىزباي ساقتايمىن».
«اي, بارەكەلدە, اسەكە. ازداپ ۇقساستىعىمىز بار ەكەن».
مىنا ماقالانىڭ اۆتورى تاعى دا ەرجان بايتىلەس. ماقالانىڭ باس كەيىپكەرى مولداراي دۇيسەنباەۆ قىزىلوردا ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. ول دا جاستايىنان ءبىلىمگە قۇشتار بولىپ, وڭ-سولىن تانىعاننان كىتاپ جيناعان ەكەن. بۇگىندە بۇل كىسىنىڭ كىتاپ قورى 8 مىڭنان اسادى.
«ەڭ عاجابى, اقساقال جيعان كىتاپتارىنىڭ باسىن قۇراپ, ۇيىنەن كىتاپحانا اشىپ قويعان. جاقىن جەردەگى مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى مەن وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى مولداراي اقساقالدىڭ ۇيىنە كەلىپ, وزدەرىنە قاجەتتى مالىمەتتەردى تاۋىپ الادى», دەيدى اۆتور. اي, بارەكەلدە زامانداس!
كورنەكتى قالامگەرلەر قاراشاش توقسانبايدىڭ «كىتاپ. قولتاڭبا جانە توي», مارحاببات بايعۇتتىڭ «قوش بول, كىتاپ» اتتى ماقالالارى دا جۇرەك تولقىتارلىق. كىتاپقا قۇرمەت ءجانە جان ايقايى! قورعانبەك امانجول. «كىتاپ كيەسى» دەپ شىر-پىر.
اسان رۇستەمبەكوۆ اقساقال «قاعاز جىرتقان ادامدى جەك كورەمىن» دەپتى. بۇعان كىم قالاي قارايدى؟
ەل جاققا ءبىر بارعانىمىزدا بىزگە سالەمدەسە كەلگەن شاكات ەسىمدى قارىنداس:
«اعا, مىنا سۋرەتتى تانيسىز با؟», دەپ بەشپەتىنىڭ قالتاسىنان شىعارعان ءبىر جاپىراق قاعازدى قولىما ۇستاتتى. ءبىر جاپىراق قاعاز دەگەنىم مەنىڭ سۋرەتىم.
«مىناۋ ءبىر جەردە كورگەن ادامىم عوي, بۇل قايدان ءجۇر ءشاكاتجان؟»
− انو-و-دا ءبىر ۇيدە ءبىر اعا داستارقان باسىنداعىلار تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن قول ءسۇرتۋ ءۇشىن كىتاپ پا, جۋرنال ما, ءبىر قالىڭ قاعازدى جۇلمالاپ جىرتا باستادى. بۇل سۋرەتتى سىزگە ۇقساتىپ: «انا سۋرەتتى ماعان بەر» دەپ, قولىنان شاپ بەرىپ ۇستاپ الدىم.
– وي, اينالايىن, جىرتقىشتان اراشالاپ الدىم دە.
ال, ەندى, ءار كەزدە, بىرەر داستارقان باسىندا «مىنا ءبىر گازەت ماعان كەرەك ەدى», «انەبىر جۋرنالدى جىرتپاڭىزشى» دەپ, ءبىراز باسىلىمدارعا اراشا ءتۇسكەندەردىڭ ءبىرى – ءوزىم.
بۇرىنعى-كەيىنگى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ, الاش كوسەمدەرىنىڭ, ەڭبەك, ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ, ونەر, سپورت جۇلدىزدارىنىڭ, ت.ب. تانىس-بەيتانىستاردىڭ بەينەلەرى باسىلعان تالاي گازەت-جۋرنالداردى ۇيدە, تۇزدە اياق استىنان كوتەردىم. ءبىر ۇيدە ءدىنمۇحامەد قوناەۆ اعامىزدىڭ سۋرەتى باسىلعان گازەتتى اياقكيىمدەردىڭ استىنان ج ۇلىپ الىپ, قالتاما سۇڭگىتىپ جىبەردىم. توسەنىش؟! مۇنداي جاعداي كوبىنە كەيىنگى جاستاردىڭ بىلمەستىگىنەن بولادى. ارينە, ادەيى ەمەس. مۇنداي بىلمەستىكتى كەشەگى كەڭەس قوعامىنىڭ ادەپ, يمان زاڭى كەشىردى مە؟ قايداعى!
«..الدىعا ەت كەلدى. ساقان تاباقتىڭ استىنا قويۋ ءۇشىن ىرگەدەن ءبىر توپ گازەتتى الىپ, بىرەۋىن جازىپ قاراپ ەدى, ءبىرىنشى بەتتە تۇرعان ءستاليننىڭ سۋرەتىن كورىپ, شوشىپ قالعانداي: «ويباي, مىنا كىسى شىعا كەلدى عوي», دەپ ەكىنشى گازەتتى جازىپ ەدى, وندا دا الگى سۋرەت بار ەكەن. ءۇشىنشى گازەتتە دە – كوسەمنىڭ سۋرەتى. اقىرى شىداي الماي: «ءاي, جارايدى, بۇل كىسى كوسەم بولسا دا, دامنەن ۇلكەن ەمەس شىعار», دەپ سوڭعى گازەتتى تاباقتىڭ استىنا توسەي سالدى. ...كوپ ۇزاماي ساقان ۇستالىپ كەتتى دەگەن حابار كەلدى. ايىبى ءستاليننىڭ سۋرەتىن مازاق قىلىپ, تاباقتىڭ استىنا سالعان». تولەن ابدىك ۇلى «تۇعىر مەن عۇمىر» شىعارماسىندا وسىلاي دەيدى.
ادەپ, ءتارتىپ تۇرعىسىنان تۇسىنۋگە بولعانىمەن بۇل قاسىرەتتىڭ بەتى ءارمان! «گازەت-جۋرنالداردى نەگە ۇيگە ءۇيىپ قويمايسىڭدار؟», «كىتاپتاردى نەگە قامباعا قاماپ قوياسىندار؟» دەپ كىمگە تىيىم سالاسىڭ؟ ايتپاعىمىز, گازەت-جۋرنال, كىتاپ سياقتى رۋحاني قۇندىلىقتارعا قۇرمەت جايى. قۇلاققاعىس. ونىڭ ارعى جاعىندا «كوك ءشوپتى باسپا, جۇلما, كوكتەي سولاسىڭ. جازىعى جوق جاندىكتى ولتىرمە, وبالى بار. قۇراننىڭ ۇستىنە شىقپا, كيەسى بار» دەگەن سياقتى حالىقتىق ءمورالىمىز تاعى بار.
قاپتاپ, دوربالاپ ادامدار ۇيلەرىنە ازىق-ت ۇلىك تاسيدى. ول ازىق-ت ۇلىكتەردى ءبىر ادام ءىشىپ-جەي مە؟ رۋحاني ازىق-ت ۇلىك تە سولاي – ۇيىشىنىكى, كوپتىكى. وقىعانىمدى وقىعانىمشا وقىپ, قاجەتىمدى قيىپ الىپ, اسان رۇستەمبەكوۆ زامانداسىم سياقتى مەن دە باسىلىمداردى سىيعانىنشا ۇيگە ۇيەمىن, بالكونعا, قۇشاقتاپ تۇرعان ءۇيىمنىڭ تومەنگى بولىگىنە, ساياجايعا تاسيمىن. كىم سۇراسا سوعان بەرەمىن. «ارتىق-اۋىس گازەت-جۋرنالدارىڭىز بار ما؟» دەپ قاراعاندى جاعىندا تۇراتىن مارقۇم تولەش تورەباي ۇلى قۇدام ءالسىن-ءالسىن تەلەفون قوڭىراۋلاتىپ, قاتىناۋشىلاردان سالەم ايتىپ جىبەرەتىن. مەسەلىن قايتارعانىم جوق. ارا-تۇرا: «سىزدە وقي تۇراتىن نە بار؟», «سىزدە وسىنداي كىتاپ جوق پا؟» دەيتىندەر دە كەزدەسىپ قالادى. سوسىن ءبىزدىڭ ءۇيدى ۇيىندىدەن جەڭىلدەتەتىن الماتىداعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن دارىندى بالالار مەكتەبى. بۇلار مەنىڭ مۇمكىندىگىم. مۇنداي مۇمكىندىك جۇرتتىڭ بارىندە بولا بەرە مە؟ بولسا باسقا قانداي جول بار؟ ءبىر ايتايىن دەگەنىم وسى.
... باسقا بولمەدەن قىز بالانىڭ داۋىسى ەستىلدى.
– پاپا, كەرەك ەمەس گازەتتەر جوق پا؟
اكەسىنىڭ داۋىسى گۇر ەتە قالدى. شىر-پىر دەگەن وسى.
ۇمبەتباي ۋايدا ۇلى (ۋايدين)
الماتى