– وسىدان ءدال 100 جىل بۇرىن, تۇسكى ساعات 12-دە, ءدال وسى جەردە ورال وبلىسىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قازاقتار باس قوسىپ, سول كەزدەگى ەڭ وزەكتى ءماسەلە – قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ ماسەلەسىن اقىلداسقان ەدى. سيەز توراعاسى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى بولسا, ورىنباسارى بولىپ عۇبايدوللا الىبەكوۆ پەن الپىسباي قالمەنوۆ سايلاندى. سيەزدە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى تۋرالى ماسەلە تالقىلانىپ, جاھانشا دوسمۇحامەدوۆ: «ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەل بيلەۋدى حالىقتىڭ ءوز قولىنا بەرۋ, قازاق حالقى اۆتونومياعا يە بولىپ, الداعى ۋاقىتتا تاعدىرىن ءوز قولىنا الادى. قالىڭ قازاقتى اياۋسىز قاناعان پاتشا ورنىنان ءتۇستى. ەندىگى جەردە قازاقتى ەلدىڭ تۇرمىسىن, ءتىلىن بىلەتىن, مىنەز-قۇلقىن, ادەت-عۇرپىن بىلەتىندەر عانا باسقارادى. وسىعان بايلانىستى قالاي بولعاندا دا ءبىز رەسەيدەن اۆتونوميا الۋعا ءتيىستىمىز», – دەپ سويلەگەن ەكەن, – دەدى بەلگىلى الاشتانۋشى ءدامەتكەن سۇلەيمەنوۆا.
ءيا, ءبىر عاسىر بۇرىن وتكەن بۇل جيىننىڭ تاريحي ماڭىزى جونىندە بەلگىلى الاشتانۋشى عالىم كەڭەس نۇرپەيىسوۆ تە وتە جىلى پىكىر بىلدىرگەن ەكەن. سيەزدە 23 ماسەلە قارالعان, قازاقتىڭ بولاشاق تاعدىرىنا قاتىستى جايتتەردىڭ ەشبىرى سىرت قالماعان. وسى سيەزدە 100 باپتان تۇراتىن «ورال وبلىسىنىڭ دالالىق بولىگىن باسقارۋدىڭ ۋاقىتشا ەرەجەسى» قابىلدانعان. دامەتكەن دوسمۇقانقىزىنىڭ پىكىرىنشە, 1918-1919 جىلدارى قىزمەت ەتكەن ويىل ءۋالاياتى ۇكىمەتىن قۇرۋعا جاھانشالار سول كەزدىڭ وزىندە دايىن بولعان. وبلىستا كەلىمسەكتەر يەلەنىپ كەتكەن قازاق جەرلەرىن كەرى قايتارۋ, جايىق وزەنىنىڭ وڭ جاعالاۋىنا ەركىن ءوتۋ, ءدىن ماسەلەسى – ورىنبور مۇحتارياتىنا قوسىلۋ, ەرىكتى ميليتسيا جاساقتارىن قۇرۋ, وبلىس اۋماعىندا وقۋ-اعارتۋ ماسەلەسىن قولعا الۋ, وقۋشى قازاق بالالارىنا كوتەرىڭكى شاكىرتاقى تاعايىنداۋ ماسەلەسى, سالىق جيناۋ ت.ب. كوپتەگەن ءتۇيىندى تاقىرىپتار وسى سيەزدە كەڭىنەن تالقىلانعان ەكەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ: «حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگiندەگi قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومiرiندەگi «الاش» پارتياسىنىڭ الاتىن ورنى مەن قىزمەتiن زەرتتەۋ – وتاندىق تاريحىمىزدىڭ ەڭ وزەكتi ماسەلەلەرiنiڭ بiرi. ويتكەنi كەزiندە «الاش» پارتياسىنىڭ جەتەكشiلەرi ۇسىنعان قاعيدالارى كۇنi بۇگiنگە دەيiن ءوز ماڭىزىن ساقتاپ وتىر» دەگەن سوزىمەن باستالعان تەاترلاندىرىلعان كورىنىس وتە مازمۇندى بولدى. باتىس قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترى ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نۇرلان ءسادىردىڭ ستسەناريى بويىنشا قويىلعان كورىنىسكە الاش ارىستارى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, جاھانشا مەن حالەل دوسمۇحامەدوۆتەر بەلورتاسىندا ءجۇرگەن تاريحي وقيعالار وزەك بولعان.
– قويىلىمداعى بارلىق ءرولدى ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ويناپ شىقتى, – دەيدى وسى وقۋ ورنىنىڭ مادەنيەت جانە ونەر فاكۋلتەتىنىڭ وقىتۋشىسى ساۋلە سۇندەتقاليەۆا.
قويىلىمنىڭ شىنايىلىعى سونشالىق, اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا مۇنى ورال قالاسىنداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى ساحنالارىندا قايتالاپ كورسەتۋدى ۇسىندى. ولكەتانۋشى جايساڭ اقباي ورال قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى سيەزى وتكەن ورىنعا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ تۋرالى ايتتى. تاريحشى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ «الاش ارىستارى مەن جاستار» تاقىرىبىندا قىزىقتى بايانداما جاسادى.
جيىن سوڭىندا جاستاردىڭ:
الاش تۋى استىندا,
كۇن سونگەنشە سونبەيمىز.
ەندى الاشتى ەشكىمنىڭ,
قورلىعىنا بەرمەيمىز!
ولەر جەردەن كەتتىك ءبىز,
بۇل زامانعا جەتتىك ءبىز!
جاسايدى الاش, ولمەيمىز!
جاساسىن, الاش, جاساسىن! – دەگەن اسقاق ءۇنى جايىق بويىن جاڭعىرتىپ كەتتى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ايباتىر نۇراش