«نوۆاتور»

عالىمنىڭ وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا حح عا­سىردىڭ ورتاسىنان باستاپ ور­كەسترلەر مەن فولكلورلىق ان­سام­­بلدەرىنىڭ ۇندەرى تۇبەگەيلى قا­زاقتىڭ وزىنە ءتان قوڭىر ۇنگە ءوز­گەردى. ب.سارىباەۆ اشقان جاڭالىق مۋزىكا مادەنيەتىنىڭ قۇبىلىسىنا اينالدى.

جالپى, قاي عالىمنىڭ بولسىن ات­قارعان ەڭبەكتەرى ەكى تۇرعىدان كورىنەرى حاق. ماسەلەن, ءبىر عالىم زەر­تتەۋ نىساناسىن تەوريالىق تۇر­عىدا عانا زەرتتەپ, دالەلدەيدى. ءدا­لەلدەگەندەرى قاعاز بەتىنە جازى­لىپ, ەلگە تارايدى. ەكىنشى ءبىر عالىم تەوريا تۇرىندە دالەلدەپ قا­نا قويماي, ونى تاجىريبە جۇزىندە ءىس­كە اسىرىپ, حالقىنىڭ كوز الدىن­دا جارقىراتىپ كورسەتە الادى. قا­زاقتىڭ كونە مۋزىكالىق اس­پاپ­تار­ىن زەرتتەۋ عىلىمىنىڭ اتا­سى – بولات شامعالي ۇلى وسى ەكىن­شى با­عىتتا تانىلعان ادام ەدى. با­سىن­دا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ول ەل جا­­دىنان ۇمىت قالعان قازاقتىڭ مۋ­زىكالىق اسپاپتارى بولعانىن عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدان ءدا­لەل­دەدى. دالەلدەپ قانا قويماي, جاڭ­عىرتا وتىرىپ, سول اسپاپتاردى ساحناعا شىعارىپ, كونتسەرتتەر قوي­ىپ, حالقىن ءسۇيسىنتتى.

ب.سارىباەۆ ەڭبەگىنىڭ نەگىزگى تۇ­عىرى قازاقتىڭ مۋزىكالىق اس­پاپ­­تارىن جىكتەۋ كەستەسى ەدى.

حح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ور­تا تۇسىنان باستاپ رەسپۋبليكالىق گا­زەت-جۋرنال بەتتەرىندە پروفەسسور ب.سارىباەۆ تاۋىپ, عىلىمي ءدا­لەلدەگەن قازاقتىڭ مۋزىكالىق اس­پاپ­تارىنىڭ اتاۋلارى اتالىپ, ءتۇ­رى مەن ءتۇسى كورسەتىلگەن سۋ­رەت­تە­رى جاريالانا باستادى. بۇل – ەلى­مىزدى ەلەڭ ەتكىزگەن توسىن ءارى تاڭ­دانارلىق جاڭالىقتار ەدى. نە­گە دەسەڭىز, ول كەزدەرى قازاقتا دوم­بىرا, قوبىز, سىبىزعى جانە دابىل مۋزىكالىق اسپاپتارىنان باسقا اسپاپتار بولمايتىن. جۇ­رت­شىلىقتىڭ قولىندا وسى اتال­عان مۋزىكالىق اسپاپتار عانا بول­دى. سونداعى ب.سارىباەۆ اتاۋ­لارىن اتاعان كونە مۋزىكالىق اس­پاپتار تۇگەلىمەن قازاقتىڭ كو­نە مۋزىكالىق اسپاپتارى بولىپ شى­قتى. اسپاپتارىن ورىندالۋ ەرە­ك­شە­لىكتەرىنە بايلانىستى ءبىر­ن­ە­شە توپ­قا ءبولىپ, كەستەلەپ, جىكتەدى. ولار: جەتىگەن, شەرتەر, اساتاياق, دۋ­دىعا, قوڭىراۋ, ۇسكىرىك, سازسىرناي, قوس سىرناي, تاستاۋىق, قۋراي-ىس­قىرعىش, ۇشپىلدەك, ىسقىراۋىق, قاۋ­ىرسىن سىرناي, ءمۇيىز سىرناي, ۇران, بۇعىشاق, كەرنەي, داڭ­عىرا, سىل­دىرماقتى قامشى, قو­ڭىراۋ ءتارىزدى ءتى­زىلە بەرەدى. بۇل ءسوزىمىز ءدا­­لەلدى بولۋى ءۇشىن سول جىلدا­رى جارىققا شىق­قان «سو­تسيا­ليس­­­تىك قا­زاقستان» گازەتىنىڭ 1976 جىل­دىڭ 18 جەلتوقسان كۇنگى سا­نىن­­دا جاريالانعان س. ار­ما­نوۆ­تىڭ ما­قالاسىنان ءۇزىندى كەلتىرە كە­تەيىك. ون­دا: «وسى سالادا كوپ جىل­دان بە­رى زەرتتەۋ, ىزدەستىرۋ جۇ­مىس­تا­رىن جەمىستى جۇرگىزىپ كەلە جا­ت­قان ەت­نوگراف-عالىم بولات سارى­باەۆ قاز­اق دالاسىندا 24 ءتۇر­لى اسپاپتىڭ قول­دانىلعاندىعىن تو­لىق دالەلدەپ, ولاردىڭ بارلىعىن دا ومىرگە قايتا ورالتىپ وتىر» دەپ, ب.سا­رىباەۆ زەرتتەگەن اسپاپتاردى شى­نايى تۇردە اتاپ ءوتتى.

سونىمەن حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا قازاق مۋزىكا مادەني­ەتىن­دە ب.سارىباەۆ ەكى عىلىمي جا­­ڭ­ا­لىق اشتى. ءبىرىنشىسى: قازاق حا­ل­­­­قى مەن تۇركى حالىقتارى مۋ­زى­كا­لىق اسپاپتارىنىڭ سانىن ءجا­نە ءبىتىمىن تانىتاتىن, ورىندالۋ ە­رەك­­­­­شەلىكتەرىن ايقىندايتىن جىك­تەۋ (كلاسسيفيكاتسيالىق تابليتسا) – «بو­لات سارىباەۆ كەستەسى» ەڭ­بە­گىن جارىققا شىعاردى. ەكىنشىسى: ب.سا­رىباەۆ كونە مۋزىكالىق اس­پاپ­­­تار تابىلعان ءوڭىردىڭ كارتاسىن جا­سادى. عالىمنىڭ عىلىمي جو­باسىنا نەگىزدەلگەن ول ەڭبەگى, قا­جى­ماي-تالماي ساپارلاپ ءجۇرىپ, زەرت­­تەگەندەگى كونە اسپاپتار ساق­­تال­­عان ايماق كورسەتىلگەن – «بولات سا­رىباەۆتىڭ مۋزىكالىق اس­پاپتار كار­تاسى» دەپ اتالدى. عالىم اش­قان وسى ەكى جاڭالىق قازاق مۋزىكالىق اس­پاپ­تانۋ عى­لى­­مىنىڭ باعدارشامى بو­لىپ قا­لىپتاستى.

بىرىنشىدەن, ەندىگى جەردە قانداي دا ءبىر كونە مۋزىكالىق اسپاپ تابىلىپ, جاڭادان جاڭعىرىپ جاتسا, «بو­لات سارىباەۆ كەستەسىنە» ءتىر­كە­لەتىن بولدى.

ەكىنشىدەن, ەندىگى جەردە مۋ­زى­كا­لىق اسپاپتاردىڭ تا­بىل­عا­نى جاي­لى انىقتاما «سا­رى­باەۆ­تىڭ مۋ­زىكالىق اسپاپتار كارتاسىندا» بەلگىلەنەتىن بولدى.

ب.سارىباەۆتىڭ قازاقتىڭ كو­نە مۋزىكالىق اسپاپتارى ۇندە­رىن جا­ڭعىرتىپ جەتكىزۋدەگى جاڭا­لىق­تا­رىن الكەي مارعۇلان, ءىلياس وماروۆ, راحمانقۇل بەردىباەۆ, ەر­كەعالي راحماديەۆ, نۇرعيسا تىلەن­دي­ەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ ءتارىزدى سول كەزدەگى ەل قايراتكەرلەرى «نوۆا­تور» عالىم رەتىندە اسا جوعارى با­عا­لادى.

تاپ سول كەزدە ونەرى ورگە دوما­لاپ, حالقىمىزعا اتى تانىلعان ب.سا­رىباەۆتىڭ باسىنان نەبىر قي­ىن­­شىلىقتار دا وتپەي قالعان جوق. ءبۇ­گىنگى وقىرماندارىمىزدىڭ ءبىرى ءبىل­سە, ءبىرى بىلمەس دەگەن ماقساتپەن, وسى جايىندا دا ايتا كەتۋدى ورىندى سانايمىن.

اۋىزەكى اڭگىمەلەردە «عالىمنىڭ كەيبىر تۇجىرىمدارى قوعام ءمۇد­دەسىنە ساي كەلمەيدى», دەگەن پىكىرلەر ايتىلا باستادى. مۇن­داي جاڭساق پىكىرلەر, اسىرەسە ب.سا­رىباەۆتىڭ تۇركىلىك مۋزىكا ءجا­دى­گەرلەرىن قازاق اۋلەتىنە ءجيى ناسي­حات­تاۋىنا بايلانىستى تۋىندالدى. ماسەلەن, ول قازاقتىڭ كونە مۋ­زىكالىق اسپاپتارى دەرلىك, ءبارى دە تۇركى دۇنيەسىنەن جەتكەن مۇرا ەكەن­دىگىن اشىپ جازدى جانە ناسيحات قۇرالدارى ارقىلى ەل-جۇرتقا ءجيى-ءجيى كورىنە بەردى. ال, «تۇرىك», «ءتۇر­كى» دەگەن ءسوز تىركەستەرى كەڭەس ءما­­دەنيەتىنىڭ كورىنىسىندە اشىق اي­تىلا بەرمەيتىن, سول كەزەڭنىڭ يدەو­لوگياسىنا قارسى, كەرەعار قا­لىپ­تاسقان ۇعىم بولاتىن.

«كاسىبي مۋزىكامىز دامىپ, ونەر ۇجىمدارى مەن ورىنداۋشى­لارىمىز ايداي الەمگە تانىلىپ, ەۋروپالىق مۋزىكالىق جانرلار­مەن ۇيىسىپ, شات-شادىمان قۋا­نىش­قا كەنەلىپ, كوممۋنيزمگە بەت العان ساتىمىزدە, بۇل كىسىنىڭ ءتۇر­كى دۇنيەسىندە, تۇركى تەكتەس حا­لىقتاردا نەسى بار, قازاق مۋ­زى­كا­سىنىڭ ۇلتتىق رەڭىن تۇركى ءدۇ­ني­ەسى ارقىلى شەشپەك پە؟»  دەگەن پىكىرلەر ايتىلا باستادى. سول ءبىر كەزەڭدە, «سارىباەۆ فەودالدىق زاماندى اڭساعان, ەسكىلىكتى كوكسەگەن ادام», دەگەن اركىمدەردىڭ كورە ال­ماۋ­شىلىق سوزدەرىن مىنا قۇ­ل­ا­عى­مىز ەستىدى.

ول كەزدە «دومالاق ارىز» دە­گەن «قاعاز قارۋ» بولدى. كادىمگى ءبىر بەت قا­عازعا جازىلاتىن حات. اي­ىر­ما­شى­لىعى حاتتى جاز­عان ادام, ءوزىنىڭ اتى-ءجونىن كور­سەت­پەي­دى. بىلايشا ايتقاندا, ءوزى تا­سادا تۇ­رادى دا, جاسىرىن وق اتقان­داي لىپ ەتكىزىپ, حاتتى جولداپ ءجى­بە­رەدى. دومالاق ارىزدا سىنالاتىن ادامنىڭ اينالانى بۇلدىرگەنى, ءجۇر­گەن ورتانى شۋلاتىپ, تالان-تا­راجعا تۇسىرگەنى جايلى جازىلادى. جانە ول قاعازعا سىنالۋشى ادامنىڭ بار «جامانشىلىق قىرى» كورسەتىلەدى, «قوعامعا جات ادام» رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ءسويتىپ, تاس­ادا تۇرىپ-اق بيلىك الدىندا كوزدەگەن ادامىنىڭ بار ابىرويىن, «ۇياتسىزدىعىن» جەرمەن-جەكسەن ەتىپ توگەدى. ب.سارىباەۆتىڭ ەس­ى-

ءمى كورسەتىلگەن دومالاق ارىزدار الماتىدان اسىپ, ماسكەۋگە دە جە­تىپ جاتتى. وسىنداي سەبەپتەرگە باي­لانىستى كەيبىر جاعدايدا ونىڭ ەڭ­بەكتەرى كەزىندە لايىقتى باعاسىن الا المادى.

ماسەلەن, ونەرتانۋ عىلىم­دا­رى­­نىڭ كانديداتى, بەلگىلى مۋ­زى­كا­تا­نۋشى عالىم تامارا جۇ­ما­لي­ەۆا عالىم ەڭبەگىنىڭ دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياعا لايىق ەكە­نىن, الايدا دەر كەزىندە لايىقتى باعاسىن الم­اعانىن قىنجىلا جازعان بولاتىن.

وسىعان قوسىپ ايتارىمىز ب.سارىباەۆتىڭ جوعارىدا اتال­عان كى­تاپتارى ءالى كۇنگە دەي­ىن قاي­تا­لا­نىپ جارىق كورمەي وتىر­عا­نى جانە دە شىندىق. ايگىلى عالىم راح­مانقۇل بەردىباەۆتىڭ «باسقانى بى­لاي قويعاندا, سان­دا­عان عاسىرلار بو­يى جوعالىپ كەت­كەن شەرتەر مەن جەتىگەندى تاۋىپ حالقىمىزعا قاي­تارعانى ءۇشىن عانا سارىباەۆقا ەس­كەر­تكىش ورناتۋ كەرەك» دەپ ايتقانى ءالى كۇنگە قۇلاعىمىزدا سايراپ تۇر.

ءيا, ونىڭ ەسىمى ۇمىتىلىپ قال­تا­رىس­تا قالىپ كەلەدى. ءۇستى­مىز­د­ە­گى 2017 جىلى بولات سارىباەۆ­تىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 90 جىل تول­ماق. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ جو­عارى-تومەندى مۋزىكالىق وقۋ ورىن­دارى, جۇرتشىلىق بولىپ, عالىمنىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاساعان وراسان ەڭبەگىن ەسكەرەر, لايىقتى تۇردە اتالىنىپ وتەر, دەگەن سەنىمدەمىن.

مىنە, ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىزگە ار­قاۋ بولعان, فەودالدىق زامان ءما­دەنيەتىنىڭ جارشىسى اتانىپ, قازاقتىڭ كونە مۋزىكالىق اس­پاپ­تا­رىنىڭ تۇڭعيىق سىرىن اشىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان, ۇس­تازىمىز بولات شامعالي ۇلى سارىباەۆ وسىنداي ادام ەدى.

جارقىن شاكارىم,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى