بۇل ورايدا, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ: «قازاقستاننىڭ 14 مىڭ شاقىرىم شەكاراسىن شەگەندەۋ ءۇشىن مەن 8 جىل ءار جەردە, ءار ادامدارمەن, ءار باسشىلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىم, قيىن-قيىن جەرلەردەن وتتىك. كەلىستىك. تۇڭعىش رەت قازاقستاننىڭ ءوز تەرريتورياسى بار. شەكارانى شەگەندەدىك. نە ءۇشىن؟ جەردىڭ تۇتاستىعى ءۇشىن جاساپ وتىرمىز ونى», دەگەن سوزدەرى ەسكە تۇسەدى.
ولشەۋسىز ەڭبەك جۇمسالعان سول 14 مىڭ شاقىرىم شەكارانىڭ 206,7 شاقىرىمى سارىاعاش اۋدانىنىڭ بويىندا. ياعني, سارىاعاش اۋدانى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىبىراي, تاشكەنت, زانگي-اتا, جاڭا جول جانە شىناز سەكىلدى 5 اۋدانىمەن شەكارالاس.
شەكارا بويىنداعى اۋماقتا اۋدان حالقىنىڭ 80 پايىزى شوعىرلانعان. ەكى ەل اراسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان 4 كەدەن بەكەتىنىڭ ەكەۋى تاۋلىك بويى قىزمەت كورسەتەدى. جالپى اۋدان بويىنشا ءتورت كەدەن بەكەتىنەن كۇنىنە 36500 ادام جانە 350-گە جۋىق كولىك وتەدى ەكەن. بەكەتتەردى جاڭارتۋ, جاڭعىرتۋ, ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋ, كوركەيتۋ باعىتىندا اتقارىلعان جۇمىستار از ەمەس. دەگەنمەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا سارىاعاش اۋدا-
نىندا بولعان كەزىندە ءبىرقاتار سىن ايتقان ەدى. «ەڭ ۇيات نارسە, شەكارانىڭ ارعى جاعى تاپ-تۇيناقتاي دا, بەرگى جاعى لاس. شارباقتار قيراپ قالعان. ءوزدەرىڭىز تۇراتىن جەرگە قۇرمەتپەن قارامايسىزدار ما؟ بىزگە شەتەلدىكتەر كوپ كەلەدى. ەكى ەل اراسىنداعى تازالىق, كوگالداندىرۋ جۇمىستارىن كورىپ ولار «نەگە بۇلاي؟» دەپ سۇرايدى...», دەگەن بولاتىن اكىم تۇرعىندارمەن كەزدەسۋىندە. سىننان قانداي قورىتىندى شىعارىلدى؟ جالپى ەلىمىز تۋرالى العاشقى پىكىردى قالىپتاستىراتىن شەكارا بويىنداعى ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى تولىق شەشىمىن تاپتى ما؟ جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.
شەكارا بويىنداعى اۋىلداردىڭ احۋالى نەشىك؟
تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن «جىبەك جولى» كەدەن بەكەتىنىڭ بۇگىنگى كەلبەتىندە وڭ وزگەرىس كوپ. «بۇرىندارى وسى بەكەتتىڭ كورشى ەل جاعى جارقىراپ تۇرسا, بەرگى جاقتا قىزىل سىزىققا شىعىپ كەتكەن دۇڭگىرشەكتەر, ۆاليۋتا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى, اۆتوتۇراقتار بەكەت كەلبەتىنە نۇقسان كەلتىرۋشى ەدى. وتكەن جىلى كۇزدەن باستاپ اباتتاندىرۋ, تالاپقا ساي ءتارتىپكە كەلتىرۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. وسى ورايدا 6 جەر تەلىمى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. قازىرگى تاڭدا كوشە كەڭەيتىلىپ, ارنايى اۆتوتۇراقتار سالىندى. كىرەبەرىستە بەكەتتىڭ ءمان-ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەتىن كەرۋەن مۇسىندەرى مەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ كارتاسى بەينەلەنگەن قابىرعا ورناتىلدى. وڭ وزگەرىستەردەن كەيىن بەكەت ارعى بەتتەگى كورشىلەرمەن سالىستىرعاندا جاقسارا ءتۇستى», دەيدى سارىاعاش اۋدانىنىڭ اكىمى قايرات ابدۋاليەۆ. سونداي-اق, «قابلانبەك», «قونىسباەۆ» كەدەن بەكەتتەرىندە كوگالداندىرۋ جۇمىستارى اياقتالعان, كوشەلەردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا 6 جەر تەلىمى مەملەكەت مۇقتاجىنا ساتىپ الىنباق. ال جۇمىس ىستەمەي تۇرعان «دارحان», «ناۆوي», «ساناتوريا», «بەسقورعان», «ىنتىماق» كەدەن بەكەتتەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, جەردى مەملەكەتكە قايتارىپ الۋ, اباتتاندىرۋ, جول ءجوندەۋگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتىن ءازىرلەۋ جانە قۇرىلىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 2 260 ملن تەڭگە قاجەت. ءدال وسى قارجى ماسەلەسىنە كەلگەندە قولبايلاۋ بولارلىق ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. اۋدان اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, قارجىنىڭ بارلىعى دەرلىك شەكارا بويىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالادى دا باسقا اۋىلدار كەيىنگى كەزەككە قالدىرىلادى. مىسالى, ەكى بەكەتتىڭ وزىنە اۋدان بيۋدجەتىنەن 170 ملن تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان. جەر تەلىمىن قايتارۋعا تاعى 80 ملن تەڭگە قاجەت. «ءبىز ەلدى مەكەندەردى بولە جارمايمىز, دەگەنمەن جاسىراتىنى جوق, شەكارالىق اۋىلداردىڭ ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلەدى. ويتكەنى, ول ەلىمىزدىڭ بەتپەردەسى, الىس-جاقىن شەت ەلدەردەن كەلىپ-كەتەتىن تۋريستەردىڭ, ترانزيتتىك جولاۋشىلاردىڭ كوزى تۇسەتىن, پىكىرى قالىپتاساتىن اۋىلدار. ول اۋىلداردىڭ كوشەلەرى كەڭدەۋ, جارىقتارى بيىكتەۋ, جالپى كەلبەتى كوز سۇيسىنەرلىكتەي بولۋى ءتيىس. ياعني, «سەگىز ۇلىم ءبىر توبە, ەرتوستىگىم ءبىر توبە» دەمەكشى, باسقا اۋىلداردان ەرەكشە كوزقاراسقا يە. وسى ورايدا, ۇسىنىسىمىزدى دا ايتىپ كەلەمىز. مىسالى, شەكارالى ايماققا ارنايى شتات اشىپ, مەملەكەتتىك-كوممۋنالدىق كاسىپورىن قۇرىلسا. ءتارتىپتى قاداعالاۋ, جاسالعان جۇمىستاردى قورعاۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى دا كوبەيتىلسە دۇرىس بولار ەدى. قارجى وبلىستان, رەسپۋبليكادان بولسىن شەكاراعا تىكەلەي كەلسە, اۋدان اكىمدىگىنەن ارنايى ءبولىم اشىلسا دەگەن سەكىلدى بىرقاتار ۇسىنىستارىمىزدى بەردىك. اتقارىلعان جۇمىستى كۇتىمدە دۇرىس ۇستاپ تۇرۋدىڭ ءوزى دە بىزگە ۇلكەن جۇمىس. ۇسىنىستارىمىزدى وبلىس اكىمدىگى قولداپ وتىر. جان-جاقتى قارالىپ, وڭ شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز», دەيدى اۋدان اكىمى.
شەكارا بويىنداعى 20 شاقتى ەلدى مەكەن ىلگەرىدە جارىقتى, «كوگىلدىر وتىن» مەن اعىن سۋدى كورشى ەلدەن الىپ كەلگەن بولاتىن. شەكارا ايقىندالعاننان كەيىن بارلىق ينفراقۇرىلىمداردى رەتتەۋگە, قايتا ورناتۋعا تۋرا كەلدى. قوسىمشا جوبالار جاسالىپ, اۋىلدارعا گاز, ەلەكتر قۋاتى تارتىلعان. كەيبىرى ۋاقىتشا جاسالىنعان. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەنىڭ 60 پايىزى جاڭارتۋدى تالاپ ەتەدى. حالىق كوپ شوعىرلانعان شەكارالىق ايماقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە وبلىستان, رەسپۋبليكادان كومەك كورسەتىلۋدە, الايدا كوپ جۇمىستاردى ورىنداۋ ءۇشىن قارجى كولەمى كوبەيتىلۋى ءتيىس. سونداي-اق, اعىن سۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. شەكارا بويىنداعى اۋدان حالقى اعىن سۋدىڭ 70-80 پايىزىن وزبەكستاننان الادى ەكەن. سۋدىڭ باسىندا وتىرعان كورشىلەرىمىز كانالدارىنا كۇتىم جاساماعان سوڭ, اۋدان قارجى جۇمساپ, رۇقسات الىپ, ديقاندار تازالاۋعا ءماجبۇر. «وزبەكستان جاعىنان جوسپارلانعان ليميت شەگىندە ءبىزدىڭ جاققا جىلىنا 574 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە اعىن سۋ قاجەت بولسا, ۆەگەتاتسيا كەزىندە 40 پايىزعا كەم بوساتىلادى. ەرتە ەگىلەتىن كوكونىستەرگە اعىن سۋ 1 اي كەش جىبەرىلەدى جانە شىلدە-تامىز ايلارىندا سۋ مولشەرى ەسكەرتۋسىز ازايتىلادى. بۇل قيىندىقتاردان شىعۋ جولدارىن قاراستىرۋدامىز. قازىر وگەم وزەنى ايماعىنداعى 27 اۋىلدى اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, ونىڭ ىشىندە قازىعۇرت اۋدانىنىڭ 13 ەلدى مەكەنى بار, جوبا جاسالۋدا. جەكەشەلەندىرىلگەن 5 كانالدى قايتارۋ ءۇشىن سوتقا جۇگىنۋدەمىز», دەيدى ق.ابدۋاليەۆ.
دە فاكتو – قازاقستاندىق, دە يۋرە – ەشكىم ەمەس…
بۇگىنگى تاڭدا شەكارالىق اۋدانداعى باعىس, حيەبان, دوستىق ەلدى مەكەندەرىندە ەڭ وزەكتى دە, جىلدار بويى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – باعىستاعى جاعداي بۇكىل ەلگە جاقسى ءمالىم. 1285 تۇرعىنى, 210 وتباسى بار باعىس ەلدى مەكەنىندەگى جەر ماسەلەسى 2001 جىلعى 16 قاراشادا جاسالعان قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى شارت كۇشىنە ەنبەۋىنە بايلانىستى شەشىمىن تاپپاي وتىر. سوندىقتان, وزبەكستاننان وتكەن جەرلەرگە كاداسترلىق ءنومىر بەرىلمەۋدە. قازاق اۋىلى ءالى كۇنگە قازاقستان كارتاسىنا ەنبەگەن. سالدارىنان شەكارالى اۋماقتاعى تۇرعىن ۇيلەرگە بەرىلگەن مەملەكەتتىك اكتىلەر زاڭسىز دەپ تانىلىپ, جەرگىلىكتى جۇرت الەۋمەتتىك قۇجاتتاردى دا الا الماي قالعان. ەلدى مەكەندەگى 210 ءۇيدىڭ 17-ءسى عانا قازىعۇرت اۋدانىنا ءتىركەلگەن. وسى سەكىلدى جاعداي قۇركەلەس اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ حيەبان ەلدى مەكەنىندە دە ورىن الىپ وتىر. ونداعى 18 ءۇيدىڭ 116 تۇرعىنى «اۋادا ءىلىنىپ» تۇر. ياعني, قولدارىندا قازاقستاننىڭ جەكە كۋالىگى بار بولعانىمەن, مەكەن-جايى جوق. سارىاعاش اۋدانىندا بولعانىمىزدا حيەبانعا بارىپ, وسى ماسەلە بويىنشا تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن تىڭدادىق. «قۇجات, جەڭىلدىكتەر قاجەت بولعاندا «موي ادرەس نە ۋليتسا, نە دوم...» دەگەن ولەڭدى ەسكە الامىز. تۇسىنىستىكپەن قارايتىن اكىمدەردىڭ, اۋىلداستاردىڭ بارىنا شۇكىر», دەيدى تۇرعىندار. «مەن 1999-2004 جىلدارى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ ءجونىندەگى ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنا مۇشە بولعانمىن. ول كەزدە اۋدان اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدىم. مىناۋ تۇرعان شەكارا, كوك باعانا ورتادا تۇر, – دەدى بۇگىندە زەينەتكەر يساق وسپانوۆ شەكارالىق بەلدەۋدى نۇسقاپ. – سودان بەرى قاراي 30 مەتر شەكارا قورشالعان. بۇكىل شەكارا بويىنداعى 30 مەتر قاشىقتىققا 2007 جىلى مەملەكەتتىك اكتى بەرىلگەن. شەكارادان بەرى 32 گەكتار سۋارمالى جەر بار. قازاقستان جاعىندا. سول 32 گەكتاردان بەرىرەكتە 18 ءۇي ورنالاسقان, ۇيىرگەلىك جەرلەرىمەن. 2008 جىلدان باستاپ مىنا 32 گەكتار جەردىڭ بارلىعىنا ازاماتتارعا مەملەكەتتىك اكتى بەرىلدى. الايدا 18 ءۇي ونى الا المايدى. قازىر قولدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكە كۋالىگى بار. باسقا ەشقانداي قۇجاتى جوق. ءتىپتى, مەكەنجاي انىقتاماسىن الا المايدى. مىسالى, ۇيىندە بەس بالاسى بولسا, بەس جەردەن انىقتاما الىپ كەلگەن. بۇرىن. 2007 جىلى مەن قالا اكىمى بولدىم. سول كەزدە كەلگەندەرىنە قالانىڭ ەسەبىنەن انىقتاما بەرگەنمىن. بۇرىن كەڭەس كەزىندە بۇل ۇيلەر ورنالاسقان جەردى احمەتوۆ كوشەسىنىڭ كەتىگى دەيتىن. سوندا وسى 17-18 ءۇي احمەتوۆ كوشەسى دەلىنەتىن. شەكارا انىقتالعان كەزدە مىنا جەر العاشىندا وزبەكستاننىڭ جەرى بولىپ شىقتى. كەيىن كەلىسىمدەر ناتيجەسىندە قايتىپ الىندى عوي وزبەكستاننان. قازىر تۇرعىندار انىقتاما الا المايدى. ال مەكەنجاي تۋرالى انىقتاما باقشاعا دا, مەكتەپكە دە كەرەك. ودان باسقا جەرىنە, ۇيىنە مەملەكەتتىك اكتىسى بولماعان سوڭ, سۋبسيديا نەمەسە جاردەماقى الا المايدى. ءوزىنىڭ تۇرعان ۇيىنە مەملەكەتتىك اكتى الا الماي وتىر. ەشقانداي جەڭىلدىك جوق. «كوشەنىڭ ارعى بەتىندەگى ابىسىنىم 4 بالاسىنا ءجاردەماقى الادى. ال 8 بالا تۋعان مەن كوك تيىن المايمىن. كوشەگە شىعامىز با, ءالدە نارازىلىق ءبىلدىرىپ تەمىر جولعا بارىپ وتىرىپ الامىن با, قايتەمىن», دەگەن ايەلدەردى سابىرعا شاقىردىق. 2009 جىلى حالىق ساناعىنان تىس قالدى. بۇل ماسەلە بارلىق ءتيىستى مەكەمەلەرگە ايتىلعان. ءبارى بىلەدى. شەشۋدىڭ قانداي جولى بار دەيسىز, ايتايىن. اۋدان ءماسليحاتىنىڭ اكىمدىكپەن بىرلەسە جاساعان 2009 جىلى شىققان قاۋلىسى بار. ول كۇشىن جويعان جوق. سونى وبلىستىق ءماسليحات بەكىتپەي وتىر. وبلىستىق ءماسليحات بەكىتىپ, قاۋلى شىعارىپ بەرسە بولدى, بار ءماسەلە شەشىمىن تابادى». ال اۋىل اكىمى ءابدىجاپپار راحىمبەرديەۆتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىنداردىڭ بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى شەشىلگەن. «ءبارى ءوز ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى, وسىندا قىزمەت ىستەگەن. تەك ادرەسى جوق. بىزدە تىركەۋدە جوق, ءتىپتى اۋرۋحاناعا ەمدەلۋگە جاتۋ ءۇشىن پورتالعا تۇرا المايدى. ەكى جاقتا دا ەسەپكە كىرمەيدى», دەيدى اۋىل اكىمى. باعىس پەن حيەبانداعى جاعداي ۇقساس. ال دوستىق ەلدى مەكەنىندەگى 13 تۇرعىن ءۇي مەن 1 كوممەرتسيالىق نىسان مەملەكەتتىك شەكارا بەلدەۋىندە قالىپ وتىر. ۇكىمەتتىڭ 2014 جىلعى №356 قاۋلىسىنا سايكەس مەملەكەتتىك شەكارا بەلدەۋى 100 مەتر قاشىقتىق دەپ بەلگىلەنۋىنە بايلانىستى.
جوعارىدا ايتىلعان وزەكتى ماسەلەلەرگە بايلانىستى اتالمىش ەلدى مەكەندەردەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن تولىعىمەن شەشۋ, اۋىلدى دامىتۋ دا كەشەۋىلدەۋدە. تۇرعىندار تاياۋدا عانا سەناتور, حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى داريعا نازارباەۆا باستاعان كوميتەت مۇشەلەرىنىڭ اۋدانداعى كەدەن بەكەتتەرىندە بولعانىن جاقسىلىققا جورىپ وتىر. وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ ماسەلەسىندە سەڭ قوزعالاتىنىنان ءۇمىتتى. سونداي-اق, شەكارا اۋماعىنداعى ماسەلەلەر ەكى ەل قارىم-قاتىناسىنداعى سوڭعى ءوزگەرىستەرگە بايلانىستى جۋىق ارادا شەشىمىن تابادى دەگەن سەنىمدە. ەلباسى ن. نازارباەۆ پەن وزبەكستان پرەزيدەنتى ش. ميرزيەەۆتىڭ ەلدىڭ ىنتىماعىن, بىرلىگىن دارىپتەيتىن ءدال ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىز مەرەكەسىن بيىل بىرگە قارسى الىپ, ەكىجاقتى بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتتارعا قول قويىلۋى وسىنىڭ ايعاعى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»