− ءالىمجان باۋىرجان ۇلى, اڭگىمەنى وبلىستىق اسسامبلەيا جانىنداعى عىلىمي ساراپشىلار توبىنىڭ جۇمىسىنا شولۋدان باستاساق.
− كوز وتپەسىن دەيىك, ءبىزدىڭ ەلدەگى ۇلت پەن ۇلىستار تاتۋلىعىنا, بەيبىت كۇنگە سىرت كوز قىزىققانداي. قازاقستاندى وتانىم دەپ سانايتىن قانداي ۇلتتىڭ وكىلى بولسا دا ءبىرىن-ءبىرى دوس, اعايىنداي كورەدى. ەلباسى سوناۋ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى-اق ەلدە تاتۋلىق ورناماي دامۋ دا, بەرەكە دە بولمايتىنىن ايتقان بولاتىن. ونىڭ مىسالىن كەيبىر الىس-جاقىن ەلدەردەگى جاعدايلاردان كورىپ وتىرمىز.
ەلباسى جولداۋلارىندا ايتىلاتىن, ۇكىمەت اتقارىپ وتىرعان ءتۇرلى ستراتەگيالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى حالىققا جەتكىزۋ, ونىڭ بۇگە-شىگەسىن ءتۇسىندىرۋ ۇلكەن ماسەلە ەكەنىن بىلەسىز. بىراق بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. جاعدايدى, ءبىر ماسەلەنى تۇسىنبەگەن كىسى وعان ءمان بەرمەيدى. قازاقتا «تانىماسىن سىيلاماس» دەگەن ماتەل بار عوي. ەگەر ەلباسىنىڭ ساياساتىن تۇسىنبەگەن ادام ونىڭ ماڭىزىنا بويلار ما ەدى؟ ءوتكەن جىلى « ۇلىسارالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى پروبلەمالارى: قازىرگى جاعدايى جانە بولاشاعى قوستاناي وبلىسى ماتەريالدارى بويىنشا» دەگەن ۇجىمدىق مونوگرافيانى دايىنداۋ بارىسىندا وبلىس تۇرعىندارىنان كوپتەگەن ساۋالداما الۋعا تۋرا كەلدى. ول وبلىستىڭ ءار شالعايىنان جۇرگىزىلدى. سوندا قوستانايلىقتار «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۋرالى جالپى بىلەتىنىن, ونى اسسامبلەيا سەسسياسىندا قابىلداعانىن ايتتى. بىراق ىشكى مازمۇنىن تەرەڭ تۇسىنە قويماعانىن دا جاسىرعان جوق. نەگىزى وسىنداي ماسەلەلەردى انىقتاپ, ءبىلىپ وتىرۋ عىلىمي-ساراپتامالىق توپ جۇمىسىنىڭ ءبىر پاراسىنا جاتادى. ال الەۋمەتتىك ساۋالدامالار ارقىلى الىنعان مۇنداي ماتەريالدار قاعاز بەتىندە قالىپ قويماۋى ءتيىس. ونىڭ ناتيجەسى ءۇشىن جۇمىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. كەيىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۋرالى سوناۋ شالعايداعى اۋىلداردان باستاپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى, ول قازىر دە جالعاسۋدا.
− اقپاراتتىق قوعام قۇرىپ جاتقان قازىرگى ۋاقىتتا اسسامبلەيانىڭ ادامداردى ويلاندىراتىن ماسەلەلەردى ءبىلىپ وتىرۋى دا ماڭىزدى عوي؟
− ارينە, سولاي. قازىر ەڭ باستى ءبىر ماسەلە بار. جاھاندانۋ داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. باسەكە دەگەن ۇعىمنىڭ ءباسى باسىم بولىپ تۇر. تەك ەكونوميكا ەمەس, يدەولوگيالار باسەكەسى ءجۇرىپ جاتىر. باتىس ءوزىنىڭ يدەولوگياسىن تاڭعىسى كەلەدى, ال ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. بۇل ءۇشىن حالقىمىز وزگەنىڭ مادەنيەتىنەن دە حاباردار بولۋى, وزىنىكىن دە جەتىك ءبىلۋى ءتيىس. مۇنىڭ بارلىعى دا ايتىلا سالاتىن ءسوز ەمەس, ول ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەك. مەنىڭ ءارىپتەسىم, فيلولوگ عالىم الماس ادسادىقوۆ جاقىندا وتكەن ءبىر باسقوسۋدا اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان سايىن رۋحاني بايلىعىمىزدى ساقتاۋدى بارىنشا ويلاستىرۋىمىز قاجەت ەكەنىن ايتتى. مەن بۇل پىكىردى قۇپتادىم. مىسالى, جاستاردىڭ ءبۇگىندە ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدى, ونەرىمىزدى قالاي بىلەتىنىنە كوڭىلىمىز تولا ما؟ ادەبي كىتاپتاردىڭ وقىلمايتىنى ويلانتادى. ءابۋناسىر ءال-فارابي بابامىز تاربيەسىز ءبىلىمنىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتقان ەكەن. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن حالىقپەن ويلاسۋدا, تۇسىندىرۋدە اسسامبلەيانىڭ مۇمكىندىگى كەڭ. ءبىزدە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, پارتيالار حالىقتىڭ الدىنا بارادى. بىراق ولاردىڭ كەزدەسۋلەرى شارۋاشىلىق, كۇندەلىكتى ءتىرشىلىك, ەكونوميكا شەڭبەرىندە بولادى. ال اسسامبلەيا حالىقپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ۇيلەسىپ, ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا ۇعىمنان تىسقارى, ادامگەرشىلىك, سىيلاستىق اياسىندا ارالاسادى.
− ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاۋ, سول ارقىلى ۇلتتىق الەۋەتىمىزدى كۇشەيتۋ ۇعىمىنا سايادى. بۇل ورايدا اسسامبلەيا اتقارار شارۋا دا از بولماس؟
− ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماقالادا حالىقتىڭ كوكەيىندەگى, ۋاقىتتىڭ ءپىسىپ جەتىلگەن ماسەلەلەرىن ءدوپ باسىپ ايتقان. ەڭ باستىسى, بۇگىن ارپالىسقان, تەحنولوگيالار كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىعان, باسەكە باسىمدىققا يە بولعان داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. قازىر ۇلت ءوزىنىڭ رۋحاني كەلبەتىن ساقتاپ قالۋمەن قاتار, «بىزدەردە مىنانداي بار, مادەنيەتىمىز مىنانداي», دەپ ونى الەمگە پاش ەتىپ كورسەتە دە ءبىلۋى ءتيىس. ەلباسى ۇلتتىق كود تۋرالى ايتتى. ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن ءداستۇرىمىزدىڭ وزىعىن الىپ, توزىعىنان ارىلۋىمىز قاجەت. تۋعان ولكەسىنىڭ, ءوز اۋىلىنىڭ وتكەنىن بىلمەيتىندەر از با؟ ونىڭ ەسەسىنە ءوز اتاسىنىڭ اتىن داقپىرتقا اينالدىراتىن رۋشىل كوزقاراس تا جەتىپ ارتىلادى.
ەلباسى «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان نəر الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەدى. ءتىلىمىز بولماسا ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ تامىرى سۋالارى دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيدى. ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدى ويلاعاندا الدىمەن انا ءتىلىمىزدى ءبىلۋدى, ونىڭ بايلىعىن بارىنشا پايدالانۋدى, مەرەيىن كوتەرۋدى الدىڭعى ورىنعا قوياتىن بولامىز. قازىر جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قازاق تاريحى ءپانىن قازاق تىلىندە, ال ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا پاندەرىن اعىلشىن ءتىلىندە وقىتۋ باستالىپ جاتىر. ەگەر بالا قازاق ءتىلىن بىلمەسە قالاي ءپاندى تۇسىنەدى؟ ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ ماقساتى – قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن ۇيرەتۋ. ماقسات قويسا, ءتىل ۇيرەنۋ قولدان كەلمەيتىن شارۋا ەمەس. بارلىعى دا نيەت پەن ەڭبەكتە دەپ بىلەمىن.
ماقالادا ايتىلعانداردى قازاقستاندا ەشقانداي ۋايىم-قايعىسىز ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتقان ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ بارلىعىنا دا تۇسىندىرەمىز. مەملەكەتتىك ءتىلدى قازىردىڭ وزىندە مەڭگەرىپ العان وزگە ۇلتتىڭ جاستارى جەتكىلىكتى. قوستاناي وڭىرىندە ونىڭ تاماشا مىسالدارى دا بار. قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ ءوز ءتىلىن, ءداستۇرىن ساقتاۋعا دا جاعدايدىڭ بارلىعى بىزدە جاسالعان. ال ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسى, «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى قوستانايلىقتار تاراپىنان دا ەرەكشە ىنتا-ىقىلاسقا يە بولارىنا سەنەمىن. ءبىزدىڭ ولكەنىڭ تاريحى دا باي, «جاڭا 100 ەسىم» قاتارىنان ورىن الۋعا لايىق زامانداستارىمىز دا جانىمىزدا ءجۇر. مەملەكەت باسشىسى مەڭزەپ, ايتىپ وتىرعان قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى كۇشەيتەتىن وسىنداي قاستەرلى ىستەردىڭ ورىستەۋى ءۇشىن قازاقستان حالقى وڭىرلىك اسسامبلەيالارى تاماشا ىستەردىڭ ۇيتقىسىنا اينالارى ءسوزسىز. ەلدىڭ, جەردىڭ تاريحىن بىلگەن ۇرپاق ول ەلدى دە, جەردى دە سۇيەدى, ماقتان ەتەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي