قۇلاننىڭ قوڭىر مىنەزىن بويىنا دارىتقان تالانت يەسى تۋرالى بۇگىندە ءمولدىر اڭگىمەلەر, ساعىنىشتى ەستەلىكتەر ايتىلادى. قاراپايىم حالىق ونىڭ جازعان اندەرىن ەرەكشە جاقسى كورەدى.
توقسانىنشى جىلدارى «توبىلعى ساي» ءانىن جانار ايجانوۆانىڭ شىرقاعانى ەل ەسىندە. دومبىرانىڭ قوڭىر داۋىسىمەن عاجاپ ۇيلەسىم تاپقان ءاندى تىڭداعاندا تەربەلگەن قايىڭ, ەركەلەپ اققان ەسىل بۇلاق, اسەم سازعا ۇيىعان دالا ەلەس بەرەدى. حالىق ءانى دەگەن ۇعىممەن تىڭدارمان ساناسىنا ءسىڭىپ كەتكەن بۇل ءاننىڭ مەلس وزبەكوۆتىڭ تۋىندىسى ەكەنى كەيىنگى ۋاقىتتاردا عانا ايتىلىپ ءجۇر. توبىلعىلى دالا, جۋساندى جازىق, سەلەۋلى بوز بەتكەيدىڭ ءبارى دە قازاقتىڭ قوڭىر تىرلىگىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ تۇرعاندىقتان دا, بۇل ءاننىڭ كوڭىلگە ۇيالايتىنى سودان بولار.
قۇلاندىق قالامگەر, كارىپجان ءنۇسىپتىڭ «ونەر دەگەن ولكە بار» دەگەن كىتابىندا دا «توبىلعى ساي» ءانى تۋرالى ايتىلادى. «بىردە رەسپۋبليكالىق «تاماشا» ويىن-ساۋىق باعدارلاماسىندا جەزتاڭداي ءانشى جانار ايجانوۆا, تاعى بىردە تانىمال ءانشى نۇرلان ونەرباەۆ مەلستىڭ «توبىلعى ساي» ءانىن ورىنداپ تۇرىپ, حالىققا ونى – «حالىق ءانى» دەپ جەتكىزدى», دەپ جازادى اۆتور. جالپى, بۇل ءاندى بىلمەيتىن قازاق جوق شىعار. دەگەنمەن دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرەۋلەر ونى حالىق ءانى دەپ قابىلداپ كەلگەنى بەلگىلى. وزەگىن جارىپ شىققان ونەردى ولمەس انگە اينالدىرعان مەلستىڭ تەبىرەنتەرلىك تاعدىرى وسى اۋەندە جاتقانداي بولىپ كورىنەدى.
بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس, مەلس وزبەكوۆتىڭ بۇدان وزگە دە «كەلشى, ايىم», «كەلشى, قۇلانعا» سياقتى ليريكالىق اندەرى بار. ال «توبىلعى ساي» ءانىن مەلستىڭ ونەردەگى تولقۇجاتى دەۋگە بولادى. وسى ورايدا بۇل ءان حالىق اراسىنا قالاي تارادى دەگەن ساۋالدىڭ دا قىلاڭ بەرەتىنى بار. ءاندى العاش ورىنداۋشى رەتىندە جانار ايجانوۆانىڭ پىكىرىن بىلگەنىمىزدە, ول «توبىلعى ساي» انىنە قاتىستى ءوز ويىن بىلايشا ءبىلدىردى. «ءاندى ماعان 1987 جىلى جاركەنتتىك ايتىسكەر اقىن, سازگەر, ءانشى جانداربەك بەگىمبەتوۆ بەردى. بىراق ول «حالىق ءانى» دەپ ايتقان بولاتىن. كەيىننەن جانداربەكتىڭ ءوزى دە قايتىس بولىپ كەتتى. سودان مەن ول ءاندى «حالىق ءانى» دەپ ورىنداپ ءجۇردىم. 1989 جىلى الماتىداعى ءبىر كونتسەرتكە مەلس اعا مەنى ىزدەپ كەلىپتى. اعامىز جاي عانا «توبىلعى ساي» مەنىڭ ءانىم ەدى. ءسوزىن تولەۋ ۇشقوڭىروۆ دەگەن اقىن جازعان», دەپ, ءبارىن ءتۇسىندىردى. مەلس اعانىڭ اتىن بۇرىن دا ەستۋشى ەدىم. بىراق «توبىلعى ساي» ءانىنىڭ اۆتورى دەپ ويلاماپپىن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان اۆتورلار قوعامىندا دا ءوز اۆتورلىعىمەن تىركەۋلى تۇر ەكەن», دەيدى ءانشى.
ءبىر ويدى ءبىر وي قوزعايدى. تابيعاتى كوركەم قازاق جەرىنە توبىلعى تاڭسىق ەمەس. ءان اتاۋى «توبىلعى ساي» بولعان سوڭ, بەلگىلى ءبىر جەر اتاۋىنا بايلانىستى تۋعان ءان ەكەنى انىق. ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن بىزگە تولەۋ ۇشقوڭىروۆتىڭ ءوزى ايتىپ بەردى. «سارىسۋ اۋدانىنداعى بەستوعايدا توبىلعى ساي دەگەن جەر بار. شاباقتى وزەنىنىڭ بويىندا ورنالاسقان كورىكتى مەكەن. سول جەردە شارۋا قوجالىعىن اشىپ, ءبىراز ۋاقىت تۇردىم. ءبىر كۇنى كەرەمەت كوركەمدىك ەرەكشە شابىت سىيلاپ, وسى ولەڭدى جازدىم», دەيدى اۆتور. ۇزاق جىلدار بويى ىشكى ىستەر سالاسىندا قىزمەت ەتكەن تولەۋ اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, «توبىلعى ساي» ءانى وسىدان قىرىق جىل بۇرىن جازىلعان. جاس كۇنىنەن مەلس وزبەكوۆپەن سىيلاس, سىرلاس بولا ءجۇرىپ, شىعارماشىلىق بايلانىستا بولىپتى.
جۇلدىزداردىڭ ءىز تاستاپ اعاتىنى سياقتى, تالانتتاردىڭ دا سوڭىندا جارقىراعان ساۋلە ىسپەتتى شىعارمالارى قالادى. مەلستىڭ مۇڭلى مۋزاسى رەتىندە بەلگىلى بولعان ءبىر ءاننىڭ دە تاريحىن ايتا كەتكەن ءجون بولار. كەزىندە مەلس وزبەكوۆ قۇلاندىق قامشىبەك اقاتاەۆقا ءبىر جايدى ايتقان ەكەن. ول جاي «كەلشى, ايىم» انىنە بايلانىستى. بۇل ءان كورنەكتى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن «گاۋھارتاس» فيلمىندە ورىندالادى. «كوگىلدىر كول بەتى, كوك ەلەس كولبەدى, مەن تۇرمىن جاعادا جابىرقاۋ...» دەپ باستالاتىن ءاننىڭ تۇڭعيىعىندا ءبىر مۇڭ, ايىقپاس ساعىنىش, جازىلماس دەرت جاتقانداي اسەر ەتەتىن. سويتسەك, مۇنىڭ دا وزىندىك سىرى بار ەكەن. قامشىبەك اقاتاەۆ ءوز جازباسىندا كومپوزيتوردىڭ ءسوزىن كەلتىرەدى. «ول كەزدە مەنىڭ كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى. الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىنىڭ ايىمزادا ەسىمدى قىزىنا عاشىق بولدىم. جانارلارىمىز وتتاي جانىپ, قوس جۇرەك ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنىپ, ماحابباتتىڭ شارابىنا ماس بولىپ جۇرگەنىمىزدە, جازعى كانيكۋل دا كەلىپ قالدى. «جاڭا وقۋ جىلى باستالعانشا...» دەپ, ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى قيماي, ول ءوزىنىڭ اۋىلى الماتى ماڭىنا, مەن لۋگوۆويعا كەتە باردىق. العاشقى كەزدە ايىمزادا حابارىن ايتىپ, حات كەلىپ تۇرۋشى ەدى. سوڭىرا ونىڭ ءىزى سۋعا سىڭگەندەي عايىپ بولدى. سەبەبىن سۇراپ حات جازايىن دەسەم, ول: «ۇيگە حات جازبا, اتا-انام ءبىلىپ قويسا, ۇيات بولادى» دەگەن سوڭ, كانيكۋلدىڭ ءبىتۋىن كۇتتىم.
ۇزدىگىپ كۇتكەن جاڭا وقۋ جىلى دا باستالار ۋاقىت بولدى. مەن اۋىلدان قۇستاي ۇشىپ الماتىعا كەلسەم, ايىمزادا ءالى كەلمەپتى. ەكى كوزىم ءتورت بولىپ وتىرعاندا, كۋرستاس قىزداردىڭ ءبىرى كەلىپ, ايىمزادانىڭ كانيكۋل كەزىندە شومىلىپ ءجۇرىپ, سۋعا كەتىپ قايتىس بولعانىن ايتتى. مەن كەزدەيسوق سەڭ سوققانداي كوزىم قاراۋىتىپ, وتىرىپ قالدىم», دەپ ەستەلىك قالدىرىپتى كومپوزيتور.
ءسىرا, ادامزات باسىندا بايانسىز ماحاببات از بولعان با؟ ارمانىنىڭ ازاپپەن اياقتالعانىنا, مۋزاسىنىڭ مۇڭ جامىلعانىنا وزەگى ورتەنگەن ول «كەلشى, ايىم» ءانىن جازادى. بۇل ءان دە كوڭىل پەرنەسىن تاپ باسقان تۋىندى رەتىندە تانىلدى. بىراق ىلگەرىدە تەلەارنالار ءاننىڭ ءسوزىن جازعان دۋلات يسابەكوۆ دەپ كورسەتىپ ءجۇردى. ال ءان جيناقتارىندا ءابدىراحمان اسىلبەك دەپ جازىلعان. دۇرىسى سوڭعىسى.
تىرشىلىكتە ەلەۋسىز كۇن كەشىپ, ەلەۋلى ءان قالدىرعان مەلس وزبەكوۆ 1996 جىلى قايتىس بولدى. ءوزى دۇنيەگە كەلىپ, كەيىننەن تەبىرەنىپ انگە قوسقان قۇلان جەرىندە بۇگىندە مەلس وزبەكوۆ اتىنداعى مادەنيەت ءۇيى جۇمىس ىستەيدى. ەندى مەلستىڭ «قۇربى نازى», «نازەركە», «ءبىز ەكەۋمىز» جانە وزگە دە اندەرى حالىق اراسىنا كەڭ ناسيحاتتالىپ, تانىلا تۇسسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. اۋليەاتا جەرىندە سونداي ءبىر تالانت يەسىنىڭ بولعانى كوپشىلىك كوڭىلىندە ساقتالسا, ءتىپتى عاجاپ.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى