توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋ – ساپالى ءارى تازا ءونىم الۋدىڭ كەپىلى. ويتكەنى, تىرشىلىگىمىزگە تىرەك ەتىپ تۇتىناتىن تاعامىمىزدىڭ 70 پايىزى جەردەن ءونىپ شىعادى. جەر-انانى قالاي كۇتىپ باپتاساڭ, ول دا مەيىرلەنىپ ء ونىمىن توگىپ بەرەدى. مىنانداي دامىعان زاماندا تاعام قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ عالامدىق ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ەگىلگەن ەگىننەن ساپالى ءارى مول ءونىم الۋ ءۇشىن توپىراقتا وسىمدىكتەرگە قاجەتتى ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىش جەتكىلىكتى دارەجەدە بولۋى ءتيىس. توپىراقتىڭ قۇرامىنداعى وسىمدىكتەرگە قاجەتتى قورەكتىك زاتتار مەزگىل سايىن ەگىلەتىن وسىمدىكتەردىڭ ءوسىپ جەتىلۋىنە, تۇسكەن ونىمىنە قاراي جۇمسالىپ كەمىپ وتىرادى. ەگىس القاپتارىنىڭ توپىراق قۇرامىنان قانشالىقتى مولشەردە قورەكتىك زاتتار الاتىنىن مىنانداي مىسالداردان بايقاي الامىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جۇگەرىنىڭ گەكتارىنان 600 تسەنتنەر كوك بالاۋسا جيناۋ ءۇشىن وسىمدىك ءوسىپ جەتىلۋ كەزىندە جەردەن 150 كگ ازوت, 70 كگ فوسفور, 200 كگ كالي تۇزدارىن الادى. قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار گەكتارىنان 400 تسەنتنەر ءتاتتى تامىر الۋ ءۇشىن, قىزىلشا ءوزىنىڭ ۆەگەتاتسيا كەزەڭىندە بويىنا ورتا ەسەپپەن 160 كگ ازوت, 60 كگ فوسفور, 260 كگ كالي سىڭىرەدى. ەگەر ءونىم ودان دا جوعارى بولعان جاعدايدا وسىمدىكتەردىڭ جەردەن الاتىن قورەكتىك زاتتارىنىڭ دا مولشەرى ارتا تۇسەتىن كورىنەدى. بۇدان اڭعاراتىنىمىز, ەگىستىك جەرلەرىنەن مول ءونىم العىمىز كەلسە, ونى قوسىمشا تىڭايتقىشتارمەن قورەكتەندىرىپ وتىرۋ قاجەت.
«قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى ەڭ قۇنارلى دەگەن جەرلەردىڭ وزىندە ورتا ەسەپپەن العاندا قاراشىرىنىڭ مولشەرى 20-25 پايىزعا, كەيبىر القاپتاردا 30-40 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. بۇدان جەر قۇنارلىلىعىنىڭ جىلدان-جىلعا تومەندەپ بارا جاتقانىن اڭعارامىز.
«قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى ەڭ قۇنارلى دەگەن جەرلەردىڭ وزىندە ورتا ەسەپپەن العاندا قاراشىرىنىڭ مولشەرى 20-25 پايىزعا, كەيبىر القاپتاردا 30-40 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. بۇدان جەر قۇنارلىعىنىڭ جىلدان-جىلعا تومەندەپ بارا جاتقانىن اڭعارامىز. ماسەلەن, 1985 جىلى 1 ميلليون توننادان استام مينەرالدى تىڭايتقىشتار قولدانىپ, ورتا ەسەپپەن 1 گەكتارعا 25 كگ ازوت, فوسفور, كالي تىڭايتقىشتارىن توپىراققا ەنگىزدىك. قازىرگى كەزدە ول كورسەتكىش شامامەن العاندا 15 ەسەگە كەمىگەن. اسىرەسە جوعارى ساپالى ەگىن ءوندىرەتىن ورتالىق ايماقتاردا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى دۇرىس قولدانباعاننان كەيىن 1−2-كلاستى ءونىمدەر كۇرت تومەندەپ كەتىپ ءجۇر.وسىدان 25 جىل بۇرىن 3,5 ملن توننا جوعارعى دارەجەلى بيداي شىعاراتىن بولساق, قازىرگى كورسەتكىش ونىمەن سالىستىرعاندا 10 ەسەگە كەمىگەن.
كوپتەگەن ماماندار ءونىم ساپاسىنىڭ ءتومەندەۋىن اۋا-رايىنىڭ قولايسىزدىعىمەن بايلانىستىرىپ ءجۇر. شىن مانىندە بۇل اۋا-رايىنان ەمەس, جەردەگى قاجەتتى قورەكتى زاتتاردى دۇرىس قامتاماسىز ەتپەگەننىڭ سەبەبىنەن بولىپ وتىر», – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك راقىمجان ەلەشوۆ. الەمدىك نارىقتاعى ەكسپورتقا باعىتتالعان ءباسەكەگە قابىلەتتى ساپالى ونىمدەر ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ اگرارلىق ونەركاسىپ كەشەننىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەت. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, تەك قانا ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي اۋىل شارۋاشىلىعىنان العان ءونىمنىڭ ەكولوگيالىق ساپاسىن جوعارعى دەڭگەيگە كوتەرىپ ەكسپورت كولەمىن كوبەيتۋ بيىلعى جولداۋدا دا باسا ايتىلعان تاقىرىپ بولدى. وسى ءماسەلەلەردىڭ جولعا قويىلۋى ءۇشىن جەر قۇنارلىعىن ساقتاۋ باستى شارت.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا ەگىن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن تەك قانا مينەرالدى ەمەس, سونداي-اق, ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى دا قاتار قولدانۋ كەرەك. مال باسىنان ارىلعان كوڭدەردى, بۇرشاق ءداندى داقىلداردى تىڭايتقىش رەتىندە قولدانۋعا بولادى.
– ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇيەسىنە بىرقاتار وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. قازىرگى تاڭدا سالاداعى كەيبىر تاۋارلاردىڭ ەكسپورت سالماعى 40 پايىزدان تومەن. ماسەلەن, قانت قىزىلشاسىنىڭ 70-80 پايىزىن شەت ەلدەردەن ساتىپ الامىز. ەكسپورت ارقىلى اكەلىنگەن ءونىم ءبىر جاعىنان قىمبات بولسا, ەكىنشىدەن, ەكولوگيالىق تازالىعى كۇمان تۋدىرادى. 2017-2021 جىلدارعا جوسپارلانعان اگرووندىرىستىڭ رەسپۋبليكاداعى باعىتتالعان سالاسى بويىنشا ەگىستىك ونىمدەرى مەن ونىڭ ساپاسىن كۇردەلى تۇردە وزگەرتىپ, ءبولىنەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جالپى اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولىنگەن 16 ملرد تەڭگەنىڭ 4,2 پايىزى عانا اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمىنا ءبولىنىپ وتىر. عىلىمسىز سالانى العا جىلجىتۋ قيىن. عىلىمي تۇرعىدان الدىڭعى قاتارلى دامىعان وزىق تەحنولوگيالاردى شەت ەلدەردەن ينۆەستيتسيالاپ ولاردى ءوزىمىزدىڭ اۋا-رايىنا, وسىمدىكتەر مەن جەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي بەيىمدەپ دۇرىس قولداناتىن بولساق جوعارى ءونىم الۋعا بولادى. ارينە, مەملەكەت تاراپىنان اگرالىق سالاعا كوپتەگەن قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقاندىعىن دا ايتپاي كەتە المايمىز. جاڭا اگروكەشەننىڭ 2017-2021 جىلعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 2008 جىلى 200 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىش قولدانعان. 2016جىلى 260 مىڭ توننا, 2021جىلى 360 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار قولدانامىز دەگەن جوسپار بار. بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ءوزى جالپى ەگىستىك كولەمىندەگى بىزگە قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتار كولەمىن قامتاماسىز ەتپەيدى. عالىمداردىڭ ەسەبىنشە جىل سايىن ەلىمىزدىڭ ەگىستىگىنە ورتا ەسەپپەن 1ملن 36 مىڭ توننا ازوت, فوسفور, كالي تىڭايتقىشتارىن قولدانۋ قاجەت. مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى كوبەيتۋ ءۇشىن سۋبسيديا كولەمى ەڭ بولماسا 20 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتۋى شارت. وسى مەجەدەن كەم ەمەس ءمولشەردە بولىنگەن جاعدايدا تىڭايتقىشتاردىڭ قىمبات باعاسى ساپالى ونىمدەر الۋ ارقىلى اقتالار ەدى. شولەيت جەرلەرگە قاراعاندا سۋارمالى جەرلەردەن الىناتىن ءونىم كولەمى ەكى ەسەگە جوعارى. وسىدان 10 جىل بۇرىن قازاقستانداعى ەگىستىك كولەمى 35,6 ملن-عا بولسا, قازىرگى كەزدە 22,4 ملن گەكتارعا دەيىن ازايعانىن بايقايمىز. بۇنداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى ارالىقتا قولدانىلماي قالعان جەرلەردى قايتا يگەرىپ اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنا بەرۋ كەرەك, – دەيدى راقىمجان ەلەشوۆ.
ەگىلەتىن وسىمدىكتەردى زيانكەستەردەن ساقتاۋ ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ءويتكەنى زيانكەستەر ءونىمنىڭ ەكونوميكالىق قارقىنىن تومەندەتەتىن باستى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى. قازىرگى كەزدە قولدانىلىپ ءجۇرگەن گەربەتسيتتەردىڭ باسىم بولىگى ۇلتتىق ءونىم ەمەس, ياعني شەت ەلدەردەن اكەلىنەتىن گەربەتسيتتەر كورىنەدى. ونىڭ قانشالىقتى ساپالى ءونىم ەكەنىنە تاعى دا ءجۇز پايىز كوز جەتكىزە المايمىز دەيدى عالىم. «بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ ءۇشىن قازىرگى تاڭدا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوز ەلىمىزدە شىعارۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ەلىمىزدە «كازفوسفات», «كازازوت» سياقتى تىڭايتقىش ءوندىرەتىن اگروكومپانيالار بارشىلىق. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوزدەرىنىڭ شىعارعان مينەرالدى تىڭايتقىشتارىن شەت ەلدەرگە ساۋدالايدى. ال كوپ جاعدايدا ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتار ونى الا المايدى. ويتكەنى, باعالارى قىمبات. قازاقستاننىڭ ەگىنشىلىك جەرلەرىندە وتكىزىلگەن اگروحيميالىق زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, ەگىستىك كولەمىنىڭ 25,5 ملن گەكتارىنىڭ 20,5 پايىزىندا وسىمدىككە قاجەتتى جىلجىمالى فوسفور جەتىسپەيدى. ءتىپتى سۋارمالى جەرلەردە كالي تىڭايتقىشىن قولداناتىن جاعدايعا جەتتىك. قانت قىزىلشاسى, كۇرىش, جۇگەرى, كارتوپ ەگىستىكتەرىندە وسىمدىككە كەرەكتى كالي مەن فوسفور مولشەرى 10 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەندەگەن. تاعى دا ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, قازىر ەكولوگيالىق ءارى ورگانيكالىق تازا ءونىم شىعارۋ دەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ جاتىر. كەيبىر باسىلىم بەتتەرىندە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانساق ءونىمنىڭ ساپاسى ناشارلاپ, ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ قيىندايدى دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلۋدا. بۇل – قاتە پىكىر. مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوسىمدىكتىڭ قاجەتتىلىن ەسەپتەمەي دۇرىس قولدانباساق ارينە, وسىمدىكتىڭ ساپاسى مەن جەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ولاردى ءمولشەرىمەن نورماعا ساي قولدانسا توپىراقتىڭ قۇنارى ساقتالىپ تەك قانا جوعارعى ءونىم ەمەس, جوعارى ساپالى ونىمدەر الۋعا بولادى. تازا ورگانيكالىق زاتتار الۋ كەرەك دەگەن كەيبىر مامانداردىڭ پىكىرى دە دۇرىس. دەگەنمەن, تازا ورگانيكالىق ءونىم الۋ ءۇشىن وعان ەرەكشە جاعداي, ارنايى تازا جەر كەرەك. سوندىقتان جوعارى دەڭگەيدەگى ۇلكەن ەگىستىكتەردەن تازا ورگانيكالىق زاتتار الۋ ءۇشىن ءارتۇرلى وسىمدىكتەردى ارقانداي جەر جاعدايىندا ەگىپ, عىلىمي جانە پراكتيكالىق تاجىريبەدە سىناپ كورۋ ارتىق ەتپەيدى. بولاشاقتا بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ءوز ۇلەسىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز», – دەيدى عالىم.
تاقىرىبىمىزدى تۇيىندەر بولساق, جەردىڭ شولگە اينالۋى, توپىراقتىڭ توزۋى مەن ەروزيالانۋى ماسەلەلەرىنىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن الاپات زياندى سيپاتى بار. بۇگىنگى تاڭدا ءشولگە اينالعان جەرلەردىڭ كولەمى ونداعان ميلليون شارشى مەتر بولىپ وتىر. بۇل ەڭ الدىمەن جەردى اياماي بارىنشا قارقىندى ءتۇردە پايدالانۋعا بايلانىستى. جەرگە دەگەن سالعىرت كوزقاراس توپىراقتىڭ قۇنارىن جويادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى توپىراقتىڭ ءۇستىڭگى قاباتى وزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ونتروپوگەندىك سالماققا دەگەن ءتوزىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. توزۋ مەن ءشولدەنۋگە بارىنشا ۇشىراعىش بولىپ كەلەدى. ەلدىڭ 272,5 ميلليون گەكتار بولاتىن اۋماعىنىڭ 180 ميلليون گەكتارى قۇرعاقشىلىققا ۇشىراپ وتىر. جازىق جەرلەردى جەل ەروزياسى ءۇيىرىپ تۇر. بۇل ەروزياعا 20 ملن گەكتاردان اسا ەگىستىك پەن 25 ملن گەكتار جايىلىم ۇشىراۋدا دەگەن دەرەك بار.
قالاي ايتقاندا دا, جەر مەن ءوسىمدىكتەردىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن لاباراتوريالاردىڭ ماتەريالدىق بازالارىن ۇلعايتىپ, ولاردىڭ سانىن كوبەيتۋ, بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ, ءاردايىم باستى نازاردا بولۋعا ءتيىس.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى