فەلەتون ورنىنا
ەسىك تە, تەسىك تە كوپ
سوعىستىڭ قايناپ جاتقان كەزى ەكەن. اۆراام ۇيدە تەرەڭ ويعا كەتىپ وتىرعان كورىنەدى: «مەندە قازىر ەكى جول بار: ءبىرىنشىسى – مەنى سوعىسقا المايدى, ەكىنشىسى – پاۋەسكە جىبەرىپ, مەنى سوعىسقا الىپ كەتەدى. ەگەر سوعىسقا الىپ كەتسە, تاعى دا ەكى جول بار: ءبىرىنشىسى – امان قالامىن, ەكىنشىسى – جاۋ قولىنان قازا تابامىن. قازا تاپسام, ەكى جول بار: ءبىرىنشىسى – تاۋىپ الىپ, مەنى جولداستارىم جەرلەيدى, ەكىنشىسى – دالادا قالىپ, اڭ-قۇسقا جەم بولام. ەگەر اڭ-قۇس جەپ كەتسە, وندا مەندە ءبىر-اق جول قالادى» دەگەن ويعا كەتىپتى.
ال ەندى, بۇرىن دا, قازىر دە قىلمىسقا بارۋ – سوعىسقا بارعانمەن تەڭ. ايىرماشىلىعى سول – سوعىسقا كىرگەن ادام اتوي سالىپ ايعايلايتىن بولسا, قىلمىسقا كىرىسكەن ادام سىبىسىن بىلدىرمەيدى. بىراق وي وندا دا بولادى.
نەندەي وي بولادى دەيسىز عوي؟ مۇنىكى دە تۋرا اۆراامنىڭ ويى: «ەگەر قىلمىس جاساسام ۇستالامىن نە ۇستالمايمىن. ەگەر ۇستالىپ قالسام, ۇستاعان ادامعا «سەن جاقسىسىڭ» دەپ قۇتىلىپ كەتەم, نە ول مەنى «سەن جامانسىڭ» دەپ قاماپ تاستايدى. قامالعان سوڭ ءىس قوزعالىپ سوتقا بارامىن. ال سوتتان ءبىر-اق جول شىعادى, ول تۇرمەگە اپارادى» دەپ ويلايدى.
مۇنداي وي دۇرىس ەمەس. «اۋرۋ ولە مە, ساۋ ولە مە, قۇداي بىلەدى» دەگەندەي, كىمدى سوتتايتىنىن سوت ءوزى بىلەدى. قىلمىس دەگەن بەتكە جاعىلعان قارا داق. سول داعىڭىز جاعىلعان كۇننەن باستاپ سوتقا جەتكەنىڭىزشە كومەسكى تارتىپ قالۋى مۇمكىن. ال كەيبىر سۋديالاردىڭ وندايدى «بايقاماي دا» قالۋى ابدەن ىقتيمال.
– مۇمكىن ەمەس!
– ابدەن ءمۇمكىن. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا جەمقورلىعى ءۇشىن ۇستىنەن ءىس قوزعالعان 83 شەنەۋنىكتىڭ 10-ى عانا سوت ۇكىمىمەن ارتقى ەسىكتەن شىعىپ ءتۇرمەگە تارتقان, قالعانى الدىڭعى ەسىكتەن شىعىپ, جەڭىسپەن ۇيگە ورالعان.
– مۇنى كىم ايتتى؟
– مۇنى ايتقان اناۋ دا ەمەس, مىناۋ دا ەمەس, وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باستىعى.
ال ءبىزدىڭ «اۆراامدىقتارعا» ايتارىمىز, «ۇستالسام – قامالام, قامالسام – ايدالام» دەگەن ويدى تاستاڭدار. سوت قاسقىر ەمەس, ونىڭ تەسىگى دە كوپ, ەسىگى دە كوپ.
ساعادىلدا اجىباەۆ.
الماتى.
* * *
«بولادى» مەن «بولمايدى»
قالامىزدىڭ «تۋعانىنا» –
190 جىلدان استى,
ەكى عاسىرعا اياق باستى.
وتكەن جىلعى تويدا ءبىر,
باستىقتار ايتقان ۋادە –
ءالى كۇنگە ويدا ءجۇر:
– تانىماستاي قالامىز
تۇرلەنەتىن بولادى,
سۋ جۇگىرىپ كوشەلەر
گۇلدەنەتىن بولادى.
قاڭعىباس يت كوشەدە
جۇرمەيتۇعىن بولادى,
شابالانىپ ادامعا
ۇرمەيتۇعىن بولادى.
سايالى اعاش كوگەرىپ,
جاينايتۇعىن بولادى.
اراسىندا بۇلبۇلدار,
سايرايتۇعىن بولادى.
ساسىق ءيىس قولقانى
اتپايتۇعىن بولادى,
جولىمىزدا كۇل-قوقىس
جاتپايتۇعىن بولادى..
– اكىمدەر وسىلاي دەگەندە
قۋانىپ ەدى حالىق ءبىر.
تىرلىك بار-اۋ... بىراق تا
كەي ۋادە ءىز-ءتۇزسىز
ۇمىتىلىپ قالىپ تۇر.
...قالامىزدىڭ ورتاسىنان وتەتىن,
باتىس پەن شىعىسقا كەتەتىن,
شويىن جولدىڭ ەكى جاعى
قىل-قىبىر ءۇيىلىپ جاتاتىن,
قوقىس بىتكەن قۇيىلىپ جاتاتىن.
سودان ءسويتىپ... جۇرە بەرەسىز,
سويقان بىتكەندى كورە بەرەسىز.
ولگەن ەسەكتىڭ قاڭقاسى,
اعاشتىڭ جاڭقاسى,
يت پەن مىسىق تەرىسى,
كۇيگەن كورپەنىڭ ماقتاسى.
سوعىمنىڭ سۇيەك-ساياعى,
جىلقىنىڭ سەرەيگەن اياعى,
دوڭىزدىڭ قيى مەن
سيىردىڭ جاپپاسى,
ساسىق ءيىس قولقانى اتاتىن,
قاڭعىباس يت پەن
شىبىن-شىركەي راحاتقا باتاتىن,
قىسقاسى, قان-جىننىڭ قۇسحاناسى.
تاعى بار ماسقاراسى –
جۇرتتىڭ جۋىندىسى دا,
ماشينانىڭ مايى دا
وسى جەرگە توگىلەدى.
تەمىر-تەرسەكتىڭ «ءمايىتى»
وسى جەردە «كومىلەدى».
انە, اناۋ كومبايننىڭ شاناعى,
بۋلدوزەردىڭ قالاعى,
تراكتوردىڭ تابانى –
ءبارى وسىندا تاستالعان,
ماڭاي سودان لاستالعان.
تاماشالاپ تۇرعانىڭدا
الگى كۇيكى ماسقارانى
تاعى ءبىر سويقان باستالادى.
ءاپ-ساتتە سىردىڭ جەلى قۇتىرادى,
شاڭ بوراپ, كۇن تۇتىلادى.
كوزىڭدى اشا المايسىڭ,
اتتاپ اياق باسا المايسىڭ.
داۋىل ىسقىرىپ جىندانادى,
قولقاڭدى قۇم قابادى.
اۋا جەتپەي دەمىڭ بىتەدى,
ازاپپەن كۇنىڭ وتەدى.
* * *
اۋزىنا ماي ايتقانىڭ,
بولا بەرسىن دەمەكپىز.
قۇت-بەرەكە قالاعا
قونا بەرسىن دەمەكپىز.
بىراق وسى ەنجارلىق,
باسا بەرسە ەڭسەدەن,
جاناشيتىن باستىقتار
شىقپاي تۇرسا كەڭسەدەن,
ارالاماي قالانى
ءسىرا, تىرلىك وڭبايدى.
باسىنا بارماي جۇمىستىڭ
بولاتىن ءىس بولمايدى.
وتەگەن جاپپارحان.
قىزىلوردا.
* * *
شولاق مىلتىق
كۇنى بويى ىشكەن ەركەك تۇندە ءشول قىسىپ ويانىپ, ايەلىنە:
– جانىم, سۋ اكەلىپ بەرشى, اۋزىم كەۋىپ بارادى.
– ۋ كەرەك ەمەس پە؟ مەن بە اۋزىڭا اراق قۇيعان؟
ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن كۇيەۋى تاعى دا سۋ سۇرايدى.
بۇعان مۇلدە اشۋلانعان ايەل ورنىنان تۇرىپ:
– ۇيقى بەرمەدىڭ عوي. قازىر وقتاۋدى اكەپ, باسىڭدى جارام.
– وقتاۋعا بارا جاتساڭ, قايتارىڭدا سۋ الا كەلشى, جانىم...
* * *
قۇداسى كورشى اۋىلدا تۇراتىن قۇداسىن كورگەن سايىن «ۇيگە كەلمەدىڭ, ءبىر قويدىڭ باسىن جەمەدىڭ» دەپ ايتا بەرگەن ەكەن. سودان ءبىر كۇنى شاقىرىلعان قۇدا دا قوناققا كەلەدى. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە, قوناق كۇتىپ ابدەن شارشاعان قۇداعي:
– قۇدەكە, اۋىلىڭىز ورتەنىپ جاتىر دەگەن سۋىق حابار الدىق, قايتپايسىز با؟
– ونداي جاعداي بولسا, ول جاقتا جاتاتىن جەر دە جوق شىعار. وسىندا قالا بەرەيىن.
– قۇدەكە, جاي قالجىڭداعانىم عوي, ءبارى امان-ەسەن, قايتا بەرسەڭىز بولادى.
– وندا ءتىپتى جاقسى, ەندى الاڭسىز جاتا بەرەيىن...
* * *
تۇيرەگىش تۇيىندەر
ويلاۋدان قالعان عالىم تۇل.
* * *
تۇرلاۋسىزدىڭ تۇعىرى جوق.
* * *
سۇلەيگە دۇلەي سوقتىققانداي.
* * *
وزبىردىڭ ءبارى ۇرىنعىش.
* * *
قوراشتىڭ قيمىلى وعاش.
* * *
جالعانشى – جانجالشىنىڭ اتقوسشىسى.
* * *
ءمۇلايىمسۋ
ىشتەي قۇدايىمسۋ.
* * *
وزىنەن وزگەلەردىڭ ءبارى – اقىماق.
وسىلاي وي تۇيەدى كارى اقىماق.
* * *
كيەلى دەپ كوپىرتكەنى – كۇيەلى.
* * *
ايەلدى ىزالاندىرعىڭ كەلسە,
قۇربىسىن ماقتاعايسىڭ.
* * *
مىلجىڭدى تىڭداعاننىڭ ميى اشيدى.
* * *
توپاستىڭ ميى – قاپاس.
* * *
اۋەسقوي اتانساڭ دا,
ابەسقوي اتانبا.
* * *
ەرىگۋ,
زەرىگۋ,
ەرىنۋ,
جەرىگۋ –
ەڭبەكتەنۋدەن جەرىنۋ.
* * *
ايعايشىلدىڭ اينالاسى – بەيمازا.
* * *
ەزدەن, ەسسىزدەن –
ۇيرەنەرىڭ جوق,
جيرەنەرىڭ كوپ.
مۇزافار الىمباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.
* * *
بۇك-شىك مونشا
اندا-ساندا جولاي ۇلكەن ۇيگە تۇمسىق سۇعاتىن ادەتىممەن كىردىم دە, جەڭگەمە:
– اعام بىرجاققا كەتىپ پە ەدى؟ – دەپ ەدىم:
– قايدا بولۋشى ەدى, دەمالىس بولسا ءبىتتى – مونشاسىنا ءتۇسىپ «تەرلەپ-تەپشيدى» ەمەس پە! ارعى بەتتەگى كورشىنىڭ مۇك باسقان مونشاسىندا. ءتىلى كۇرمەلىپ, كوزى قىليلانباي تۇرعانىندا بارىپ الىپ كەل! كورشى دە كوكەزۋ بىرەۋ. سيراعى شىققان سيديعان نەمە, – دەدى تىجىرىنىپ.
كەلەسى كەلگەنىمدە جەڭگەم «اعام قايدا؟» دەگىزبەدى.
– تۇسكەن سوڭ مونشانىڭ دا ءتاۋىرلەۋىنە بارعان ءجون بە دەپ قالدىم. اعاڭ وتكەندە باجاسىمەن باسقا ءبىر تاۋىرلەۋ مونشاعا بارىپ كەلىپ ەدى, ءوزى دە, ءسوزى دە ءتۇزۋ. باجاسى ەكەۋىنىڭ تىرلىكتى قوزعاعان اڭگىمەلەرىنىڭ شەتىن ەستىپ, «ءاپ بارەكەلدى!» دەپ شي سىندىردىم. بارعان مونشالارى دا تاۋىرلەۋ, وندا باستالىپ, ۇيدە جالعاسىن تاۋىپ جاتقان اڭگىمەلەرى دە كوڭىلگە قونادى, – دەدى جىلى جۇزبەن.
تاعى ءبىر جەكسەنبىدە قاراشاڭىراققا بارا قالىپ ەدىم, جەڭگەم:
– اعاڭ مونشادا ەمەس, ورتالىقتاعى وڭاشا ساۋنادا. وتكەندە سوعان جەتەقابىل بىرەۋىنە بارىپتى. ونداعىلار وسالدار ەمەس, تانىسا كەلە, بىلىسە كەلە كوپ نارسەدەن كوزى اشىلىپ, كوسەمسىپ كەلدى. ءتىپتى سۇراسا كەلە, بىلىسە كەلە بىرەۋى اعاڭدى اقشاسى ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەتكە دە كىرگىزىپ جىبەردى, – دەپ جەلپىنگەنى بار.
كەلەسىدە اعاما ەسىك الدىندا امانداسىپ قالدىم. اسىعىس, قولدورباسىنان «تەرلەپ-تەپشۋگە» كەتىپ بارا جاتقانىن ءتۇسىندىم.
ۇيگە كىرىپ ەدىم, جەڭگەم:
– كىم بىلگەن, مونشا جارىقتىقتىڭ نەشە ءتۇرى بولاتىنىنان ماقۇرىم ەكەنبىز. بۇگىن ونىڭ ەڭ مىقتىسىنا بىراق تارتتى. وتكەندەگى وڭاشا ساۋناعا بارعان سايىن باعى جانىپ... نەگىزى, ءتاپ-ءتاۋىر جۇرتپەن تانىس-ءبىلىس بولىپ, ورەسى ورگە وزىپ, ءورىسى كەڭىدى دەسەم بولادى. ارىدەن ايتقان ءاڭگىمەسىنە, سونداعىلاردىڭ دەمەۋىمەن بەل بۋىپ كىرىسكەن ىسىنە ريزامىن. ساۋلىعىن تىلەپ, بۇرىندارى ايىنا ءبىر باراتىن «بازارىنا» جەتى سايىن جەلپىندىرىپ وتىراتىن بولدىم, – دەدى كوز جانارى جايناپ.
بىردە جەڭگەمە دۇكەن ماڭىندا جولىعا قالىپ ەدىم: – ەرتەڭ جەكسەنبى ەمەس پە, اعاڭنىڭ اندا اپاراتىندارىن الىپ ءجۇرمىن. اعاڭ ەرلەدى, قۇداي قالاسا قالاۋى بولىپ, دەگەنىمىزگە جەتەرمىز! – دەپ جونەلە بەردى.
بارماعالى ءبىراز بولعان, ۇلكەن ۇيگە كەلىپ ەدىم, جەڭگەمنىڭ قاباعى قاتۋ, ءوڭى ءورت ءسوندىرگەندەي: – كەلدىڭ بە! – دەپ كىرجيدى دە: – بۇك-شىك مونشا ءتۇبىنە جەتتى! ءبىر كرۋتويدىڭ كرۋگىندا بولاتىن. سولارمەن شومىلىپ جاتىپ, ولاردىڭ ءبىر كەرىس-ۇرىسىنا تاپ كەلىپ, قارسىلاسى ۇر دا جىق يت ەكەن, بۇلاردى بۋ بولمەسىندە باس كوز دەمەي, ساباپ ءولىمشى ەتىپ... قان-جوسا قالپى اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ, ارەڭ-پارەڭ ايىققان بولىپ, قولتىقتاپ كوتەرىپ كەشە ۇيگە اكەلگەنبىز. قايتەيىك, ومىرتقادان وپىرىلىپ ءجۇرىپ-تۇرۋدان قالدى. جۋىنىپ-شايىنسىن دەپ قولاربامەن ارعى بەتتەگى كورشىنىڭ مۇك باسقان مونشاسىنا اپارعانمىن... سيراعى شىققان كوكەزۋ كورشىمەن ءىشىپ ءتىلى كۇرمەلىپ, كوزى قىليلانباي تۇرعانىندا بارىپ الىپ كەل! – دەدى تىجىرىنىپ.
ەرسۇلتان ماعجان.
الماتى.
* * *
سۇراق-جاۋاپ
– ءسىزدىڭ جاقتىڭ ادامدارى قىزىق سويلەيدى ەكەن: «نان» دەۋدىڭ ورنىنا «نان-پان» دەي سالادى, «الما» دەۋدىڭ ورنىنا «الما-پالما» دەيدى, «شىرىن» دەۋدىڭ ورنىنا «شىرىن-پىرىن» دەيدى. نەگە؟
– مادەنيەت-پادەنيەتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن شىعار...
* * *
حيميك دوستارىنا ماقتانىپ جاتىر:
– كەشە بالامنىڭ ءتىلى شىقتى, العاشقى ءسوزىن ايتتى!
– قىزىق ەكەن, اكە دەدى مە, شەشە دەدى مە؟
– جوعا! يزوپروپيلوفتورمەتيلفوسفونات دەدى!
* * *
– وسى دانىشپاندىق – دەرت دەسەدى عوي.
– ول راس. الاڭداماڭىز, ءسىز ول «دەرتتەن» ساپ-ساۋسىز.
* * *
ايەلى كۇيەۋىنە:
– توتىقۇسقا بوعاۋىز سوزدەردى ۇيرەتكەن سەنبىسىڭ؟
ە, جوق-ا! تەك وعان ايتۋعا بولمايتىن سوزدەردى ەجىكتەپ ۇقتىرعانمىن...
* * *
– ۇرەمكەنى قولىما قايتسەم ۇستاماۋعا بولادى؟
– اراقتى تۇتىكشەمەن ءىشۋدى ۇيرەن...
* * *
– ايەل مەن شاراپتىڭ قايسىسىن ءتاۋىر كورەسىڭ؟
– قاي جىلعى ەكەنىنە بايلانىستى...
* * *
– دۇيسەنبىدە ءوزىمدى روبينزون كرۋزومىن دەپ سەندىرەمىن.
– نەعىپ؟
– ويتكەنى, جۇما كۇنىن ساعىنامىن, تەزىرەك بولسا ەكەن دەپ ەلەگزيمىن.
______________________________
ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.