وسى مارەگە جەتكەن تۇستا دا لاۋازىمدىسى, بەلدىسى, بەكەمدىسى, باسقاسى بار كەيبىر مەكەمەلەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرى اۋدارماشىلاردىڭ قۇزىرىندا قالعانىن جۇرت بىلسە كەرەك. قازاق ءتىلدى باسىلىمنان ەدىك دەپ, مالىمەت سۇراساڭ ونداعىلار اۋدارماشىعا سىلتەيدى. كەيدە وزگە تىلدە ماقالا جىبەرىپ, «ءبىر رەتىن كەلتىرسەڭدەر ءجون بولار ەدى, اۋدارماشىمىز بولماي تۇر, نە سىرقاتتانىپ قالدى», دەگەن ۋاجدەرىن العا تارتادى. باسقالاردىڭ ونداي تىلەكتەرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى. ءوز قانداسىڭ شۇلدىرلەپ تۇرسا, شاراسىز كۇي كەشەسىڭ.
كەڭەس داۋىرىندە, 1989 جىلدىڭ 21 قىركۇيەكتە «ءتىل تۋرالى» تۇڭعىش زاڭ قابىلدانىپ,وندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءمارتەبە الدى. ول جۇرتىمىزدىڭ ەلدىك جولىنداعى كۇرەسىنىڭ ءبىر جەڭىسى دەپ ءبىلدىك. ودان بەرى دە 30 جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەنى, ءتىل مەرەكەسى تويلانىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ءتاڭىر جارىلقاپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقاندا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى اتا زاڭنان ويىپ تۇرىپ ورىن الدى. ءسويتىپ, «الاش ارىستارى بىزگە مەملەكەتتىك يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرۋدى تابىستاپ كەتتى», دەپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, ءتاۋەلسىزدىكتىڭ باستى يدەياسىنىڭ ءبىرى – ءتىل ءتاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزىپ ەدىك. 1997 جىلى پرەزيدەنتتىڭ بەكىتۋىمەن «ءتىل تۋرالى» ەگەمەن ەل زاڭى قابىلداندى. 1998 جىلى ۇكىمەت مەملەكەتتىك تىلگە باسىمدىق بەرۋ جايىن جان-جاقتى قاراستىرا كەلىپ, ارنايى قاۋلى قابىلداپ وندا: «مەملەكەتتىك ورگانداردا ءىس قاعازدارىن كەزەڭ-كەزەڭمەن قازاق تىلىنە كوشۋىنە بايلانىستى ءىس-شارالار جوسپارىن جاساپ, جۇزەگە اسىرسىن» دەپ تاپسىردى. سونىمەن بىرگە, ارقايسىسى ون جىل ىشىندە اتقارىلاتىن جۇمىستى ايقىنداعان ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاساقتالدى.
وسى ارادا ۇلت اسىلى ساكەن سەيفۋللين ويعا ورالىپ وتىر. قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى كەزىندە «قازاقتى قازاق دەيىك, تاريحي قاتەنى تۇزەيىك», دەپ قورلانعان ۇلتىنىڭ اتىن قايتارىپ, ءىس-قاعازدارىن قازاق ءتىلىندە جۇرگىزۋ جونىندە دەكرەت قابىلداتتى. وسىنىڭ باسىندا ءجۇرىپ باتىلدىق تانىتقان الاش ارىسى «ءبىزدىڭ قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ كەيبىرەۋى قازاق ءتىلى تۋرالى قاتتى كىرىسۋگە: «بىرەۋ ۇلتشىل دەپ ايتادى...» دەپ بوي تارتادى. بىراق بۇل – قۋلىق, بۇل كوممۋنيستىك قىلىق ەمەس, ول – جارامساقتىق, جاعىمپازدىق... «جاقسى كوممۋنيست ەكەن» دەپ ايتسىن دەگەندەردى» قاتتى سىنعا الادى. تاعى ءبىر الاش ارىسى م.دۋلاتوۆتىڭ: «قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولدى» دەپ, ارتىنان سول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ورىنداماي جۇرگەندەرگە رەنىش تانىتاتىنى وسى تۇس ەدى.
ارينە, اۋدارماشى كەرەك. بىراق, زاڭ تالابىنا ساي مەملەكەتتىك ءتىل ءوز دارەجەسىندە اتقارىلۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ونى اۋدارماشىعا جۇكتەپ قويۋدان ارىلاتىن كەز باياعىدا كەلگەن. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالا ۇلاعاتتارى» اتتى كىتابىندا, «ءتىل دامۋى ءۇشىن تىلدىك ورتا قاجەت. بۇل – ەڭ ءبىرىنشى شارت. سوسىن تىلگە دەگەن قاجەتتىلىك كەرەك. ءۇشىنشى شارت, انا ءتىلىڭدى ارداقتايتىن ۇلتتىق نامىس كەرەك» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ايتقانى ءمالىم. وسىنى ءمۇلتىكسىز ورىنداۋعا كەلگەندە ەنجارلىق تانىتىپ ءجۇرمىز. ەگەر الگى مارتەبەلى مەكەمەلەر پرەزيدەنت ايتقان قاجەتتىلىكتى قالىپتاستىرىپ, نامىستارىن وياتسا, ءتىل جايلى اڭگىمە تىيىلىپ, وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي ءورىس الا بەرەرى ءسوزسىز.
وسى كۇنى ۇلكەندى-كىشىلى مەكەمەگە تەلەفون سوعىپ شارۋاڭدى ايتساڭ, اۋدارماشىعا, بولماسا ءباسپاسوز حاتشىسىنا حابارلاسۋ كەرەكتىگىن جەتكىزەدى. اقيقاتىنا كەلسە, ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ مىندەتى ۇلكەن. ونى ءوزىمىز ۇلگى ەتەتىن مەملەكەتتەردەن كورىپ وتىرمىز. ايتسە دە, سول ءباسپاسوز حاتشىلارى بارلىق جەردە تالاپقا ساي جۇمىس ىستەپ وتىر ما دەگەن ءبىر سۇراق كوكەيدەن كەتپەيدى. ولار كوبىندە باستىعىنىڭ «جازبالارىن» ازىرلەۋمەن اينالىسادى. ونى ءتورت اياعىنان تەڭ تۇرعىزسا ءسوز باسقا. سول باسپاسوز حاتشىلارىنىڭ كەيبىرىنىڭ ماماندىقتارى جۇمىسىنا دا سايكەس كەلە بەرمەيتىنى جانە بار. ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدارداعى ءباسپاسوز حاتشىلارى شەتىنەن مىقتى ەدى. ەكى تىلگە جەتىك بولاتىن. قازىر ولاي دەپ ايتا الماساق كەرەك. ءبىرازىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەن حابارى شامالى...
كەيبىر كومپانيا مەن بانكتەردەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى شالا-جانسار دەسەك قاتەلەسە قويماسپىز. ەندەشە, ەسەپ-قيسابى ادەمى, قارجى جاعىنان باقۋاتتى ىرگەلى مەكەمەلەردەگى اۋدارماشى مەن ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ۇلت ءتىلىنىڭ ۇيتقىسى دارەجەسىنە جەتكىزسەك ۇتىلماس ەدىك. بۇل ازات ەل ءتىلىنىڭ ورەسى بيىكتەي بەرەتىنىنە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. ول ءۇشىن كوپتىڭ قاتارىنداعى عانا ەمەس, كۇن سايىن جۇرت الدىندا ءجۇرەتىن, وي-ولشەمى بيىك, رۋحى مىقتى, ءوز جۇمىسىنىڭ عانا يەسى ەمەس, كيەلى انا ءتىلىنىڭ دە تىلەكشىسى بولاتىن نامىستى, كوزى الىستى شالاتىن جاستاردى الدا ايتقان ەكى ماماندىققا تابان تىرەتسەك, كەتكەن ەسە قايتىپ, انا ءتىلىنىڭ ەڭسەسى بيىكتەي بەرەتىنىنە يمانىمىز كامىل.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»