ىقشام ەلدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىكتەرى

قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ەستونياعا مەملەكەتتىك ساپارى ەكى جاققا دا تيىمدىلىك اكەلەتىن بولادى سارسەنبى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋكراينا استاناسى كيەۆ قالاسىنان ەستونياعا ەكى كۇندىك مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلدى. بۇل قازاقستان باسشىسىنىڭ كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا قايتا سايلانعاننان كەيىن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە شەتەلگە تۇڭعىش ساپارى ەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىن كادريورگ سارايىندا ەستونيا پرەزيدەنتى تووماس يلۆەس جۇ­بايى­مەن قارسى الدى. سالتاناتتى قار­سى الۋ ءراسىمى سارايدىڭ الدىن­داعى شاعىن الاڭدا اتقارىلدى. ودان كەيىن ن.نازارباەۆ ەستونيا پرەزيدەنتىنىڭ باستاۋىمەن سا­راي­عا ەنىپ, تاريحي عيماراتتىڭ قۇر­مەت­تى قوناقتار كىتابىنا قول­تاڭ­باسىن قالدىرعان سوڭ, كەلىسسوز بولاتىن زالعا ءوتتى. وسى جەردە مەملەكەت باسشىلارى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن جانە سىي­كا­دە­لەرمەن الماستى. قازاقستان پرەزيدەنتىنە ەستونيا رەس­پۋب­لي­كا­سى­نىڭ شەتەلدىك مەملەكەت باس­شىلارىنا بەرىلەتىن «ماريا جە­رىنىڭ كرەسى» وردەنى تابىس ەتىلدى. سودان كەيىن پرەزيدەنتتەر شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوزگە وتىردى. ەستونيا استاناسى كوكتەم شۋا­عىنا بولەنىپ, جايناپ تۇرعان جوق, كەرىسىنشە, كۇن ب ۇلىڭعىر, اۋا رايى ءبىرشاما سالقىن بولدى. وسىنىڭ ءوزى, ءتىپتى, ەۋروپا اۋقى­مىمەن العاندا دا شاعىن مەملەكەت سانالاتىن, بىراق ەشتەڭەگە ەلىگىپ-جەلىگىپ كەتپەيتىن, بارىن­شا سالقىنقاندى, ءوز ىسىنە مىعىم كىشكەنتاي حالىقتىڭ ۇلكەن سى­رىن پاش ەتىپ تۇرعانداي. ەستونيا ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا, بالتىق تەڭىزىندەگى فين شىعاناعىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. حالقىنىڭ سانى 1,3 ملن. ادام, جەر كولەمى 47,5 مىڭ شار­شى شاقىرىم. حالقىنىڭ ەت­نوستىق قۇرامىن ايتار بولساق, 69 پايىزى ەستوندار, 21,6 پايىزى ورىستار, 2,1 پايىزى ۋكرايندار جانە باسقالار. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەستونيادا اقشا بىرلىگى رەتىندە ەۋرو ەنگىزىلدى. 2004 جىلدان باستاپ تاللينن ەۋرووداقتىڭ جانە ناتو-نىڭ تو­لىققاندى مۇشەسى قاتارىنا ءوتتى. ال 2010 جىلدىڭ اياعىندا ەس­تونيا ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) تولىققۇقىلى مۇشەسى بولدى. بۇل ۇيىمعا ەنۋ ءۇشىن ەستونيا 14 جىل بويى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ەدى. ءسوي­تىپ, حالىق اراسىندا «باي ەل­دەر­دىڭ كلۋبى» دەلىنەتىن ۇيىمعا وتكەنى ەستونيانىڭ ەكونوميكا­لىق ساياساتىنىڭ دۇرىس جولمەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقانىن كور­سەت­تى جانە ونىڭ حالىقارالىق ارەنادا بەدەلىن ءوسىردى. بۇل ەستو­نيا­نىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىم­دى­لى­عىن دا ارتتىرىپ, وعان دەگەن سەنىمدى ەسەلەي ءتۇستى. شۆەي­تسا­ريا­نىڭ حالىقارالىق بيزنەس مەك­تە­بىنىڭ باسەكەلەستىككە قا­بىلەتتىلىك رەيتينگى بويىنشا ەستونيا بىل­تىر بۇرىنعى 35-ءشى ورىننان 33-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى. ال «Heri­tage» قورىنىڭ ەكو­نوميكالىق ەركىندىك يندەكسى بويىنشا 179 مەم­لەكەتتىڭ ارا­سىنان 16-شى ورىن الدى. بۇل – كەشە عانا اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيە­مەن جۇرگىزىلگەن ەكو­نو­ميكامەن وتىرعان ەل ءۇشىن وتە ۇلكەن جەتىستىك. ەلدىڭ جان باسىنا شاققاندا­عى ءىجو-ءى 2010 جىلى 14 000 اقش دوللارىن قۇرادى. داعدا­رىس­قا قارسى جاسالعان شارالار دا ناتيجەلى بولىپ, ەكونو­مي­كا­نىڭ بىلتىرعى جىلعى ءوسىمى 3,1 پايىز قۇرادى, ال 2011 جىلعى ءوسىم 4,4 پايىز بولادى دەپ بولجانۋدا. ەۋرووداق ساراپ­شى­لارى­نىڭ بولجامى بويىنشا, تاللين­نىڭ داعدارىستى تابىستى ەڭسەرۋى­نىڭ سىرى «ەستوننىڭ وندىرىسكە نە­گىزدەلگەن يكەمدى ءارى ومىرشەڭ ەكونوميكاسىندا» بولىپ وتىر. ەندى داعدارىستى ەڭسەرۋ جولىن­داعى كەيبىر شارالارىن ايتا كەتەر بولساق, ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتتى وڭتايلاندىرۋ بويىنشا جاساعان ىستەرى ءوزىنىڭ يگىلىكتى ناتيجەسىن بەردى. ارينە, تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولعانى سياقتى, بيۋدجەتتى وڭ­تاي­لاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەستو­نيا 27 ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ ارا­سىندا الەۋمەتتىك سالاعا ەڭ از قاراجات بولەتىن ەل بولىپ وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن جۇمىسسىزدىق تا وسە تۇسۋدە. سونىمەن بىرگە, ۇكىمەت تۇرىپ قالعان تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى سىرتقا وتكىزۋ ءۇشىن ەكسپورتەرلەر­دى قولدايتىن ارنايى باعدارلاما قابىلدادى. وسى باعدارلامانى تو­لىق ورىنداۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن ۇستىمىزدەگى جىلى دا 86 ملن. ەۋرو بولىنگەلى وتىر. وسى ايماقتاعى كەيبىر ەلدەردىڭ ەكونوميكالارى ىشكى رىنوكتاعى ءوز سۇرانىستارىن تولىعىمەن قاناعاتتاندىرا ال­ماي­دى. اسىرەسە, پوستكەڭەستىك رەس­پۋبليكالار ەكونوميكاسىندا وسىنداي ءۇردىس ورىن الۋدا. ال ەستونيادا, كەرىسىنشە, ەكونو­مي­كا­نىڭ ۇسىنىستارىنا السىزدىگى سە­بەپتى ىشكى سۇرانىس سايكەس كەلە الماي, ەكونوميكانىڭ دامي ءتۇ­سۋى­نە قولبايلاۋ بولۋدا. وسىنى ەسكەرە كەلە, ەستونيا ۇكىمەتى بىل­تىر سىرتقى رىنوكقا اكتسيالار ساتۋدى ارتتىرۋ ارقىلى سىرتقى سۇرانىس كولەمىن وسىرۋگە قول جەتكىزدى. بۇل دا ەكونوميكانى جان­دان­دىرۋداعى ءتيىمدى شارا­لارى­نىڭ ءبىرى بولدى. ەۋرووداق ساراپ­شى­لارىنىڭ پايىمىنشا, ەستو­نيا­دا داعدارىسقا قارسى جۇرگى­زىل­گەن رەفورمالار مەن شارالار ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى ەڭ ۇزدىگى. ەستونيا ءىت-تەحنولوگيا سالاسىندا دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىر. سىرتقى ساياساتىندا ەستونيا اقش-پەن تىعىز ىنتىماقتاسۋعا باسىمدىق بەرەدى. اسىرەسە, ەنەر­گە­تيكا, كيبەرنەتيكالىق قاۋىپ­سىز­دىك جانە داعدارىستى ەڭسەرۋ با­عىت­تارىندا ول اق ۇيمەن تىعىز ىن­تىماقتاسقان. تاللينن ءوزىنىڭ ۆا­شينگتونمەن جاقىندىعىن قاۋىپ­­سىزدىگىنىڭ كەپىلى دەپ باعا­لاي­­تىنىن تالاي جەردە جا­ريا­لاعان. ال ايماقتاعى ەلدەر ارا­سىندا ەستونيا فينليانديامەن ساياسي دا, ەكونوميكالىق تا ىن­تى­ماقتاستىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرا تۇسۋدە. ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرى اراسىنان ءداستۇرلى تۇردە جاقىنى بولىپ تابىلاتىن لاتۆيا مەن ليتۆادان باسقا پول­شامەن اراداعى قارىم-قا­تىناستى تەرەڭ­دەتۋگە ىنتالى. سونداي-اق چەحيا, سلوۆاكيا, ۆەنگريا, حورۆاتيا جانە بولگاريامەن اراداعى ىنتى­ماقتاستىعىن دامىتۋدا. رەسەي فەدەراتسياسى­مەن اراداعى قارىم-قاتىناس پراگماتيزم مەن ەكونو­مي­كالىق مۇددەلىلىككە نەگىزدەلگەن. دەگەنمەن, 2010 جىلى ەكى ەل ارا­سى جاقىنداي ءتۇستى دەپ ايتۋ قيىن. سوڭعى كەزدەرى ەستونيا ىن­تى­ماقتاستىقتىڭ ازيالىق ۆەكتورىن جانداندىرۋدا. سونىڭ دالەلى رەتىندە الدىمەن قىتايمەن باي­لا­نىسىن ايتۋعا بولادى. اسپاناستى ەلى دە ءوزىنىڭ نينبو جانە ەستو­نيانىڭ تاللينن پورتتارىنىڭ ارا­­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دا­­مى­­تۋدى كوزدەيدى جانە ەستونيادا لوگيستيكا ورتالىعىن اشساق دەيدى. ەستونيانىڭ ازياداعى ەكونو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭ­دە­تىپ, ساياسي ۇنقاتىسۋىن ارتتىر­عىسى كەلەتىن ەلى قازاقستان بولىپ وتىر. وسى ماقساتتارمەن استاناعا 2008 جىلى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۋ.پاەت, 2010 جىلى پرەمەر-مينيستر ا.انسيپ رەسمي ساپارمەن كەلگەن ەدى. ەندى ەستونيا پرەزيدەنتىنىڭ شاقى­رۋى­مەن ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتىك ساپارمەن بارىپ وتىر. بۇل ساپارعا ەستون جاعى ۇلكەن ءمان بەرۋدە. پرەزيدەنت كەلمەس بۇرىن ەستونيانىڭ جەتەكشى باق-تارىندا قازاقستان تۋرالى, ونىڭ ەكونوميكاسى مەن ساياسي ۇستانىمى جايلى كەڭىنەن سا­راپتامالىق ماقالالار بەرىلگەن. ولاردىڭ ادىلەتتى كوزقاراس­پەن جازىلعانى دا كورىنىپ تۇر.       تاللينن كوشەلەرىنە ءجيى قا­تارمەن ىلىنگەن قازاقستان مەن ەستو­نيا­نىڭ ۇلتتىق جالاۋلارى مەن باسقا جارنامالار دا ەلدىڭ قازاقستان باسشىسىنىڭ ساپارى­نا زور ما­ڭىز بەرگەنىن ايعاق­تايدى. 2010 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكى مەملەكەت اراسىن­دا­عى تاۋار اينالىمى 74,5 ملن. دول­لار عانا بولدى. ەستون كاپي­تا­لىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستاندا 26 بىرلەسكەن كاسىپورىن تىركەلگەن. ولار ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ۇلت­تىق بانكتىڭ مالىمەتىنە قارا­عان­دا, 2001-2010 جىلدارى ەستونيا­دان قازاقستانعا كەلگەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمى 16,6 ملن. دول­لار بولىپتى. 2011 جىلعى اقپان ايىندا «حالىقارالىق اقتاۋ تە­ڭىز پورتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى مەن ەستو­نيا­نىڭ «تاللينن پورتى» مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىنىڭ اراسىندا تەڭىز تا­سىمالىن دامىتۋدى ماقسات ەتكەن ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلعان. شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋ اياق­تالعان سوڭ كەلىسسوز كەڭەي­تىل­گەن قۇرامدا جالعاستى. ونىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا ءۇش قۇ­جات­قا قول قويىلدى. سونىڭ ىشىندە قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆ پەن ەس­تو­نيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ت.يلۆەس بىرلەسكەن ءما­لىم­دەمەگە قول قويدى. وندا تاراپتار حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قا­بىل­دانعان قۇجاتتار شەڭبە­رىن­دە­گى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە ءتۇ­سۋدى, حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزم جانە باسقا دا ادام قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىنا, دەنساۋلىعىنا, ومىرىنە زيان كەلتىرەتىن قىلمىس ءتۇر­لە­رىنە, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى تا­راتۋعا قارسى كۇرەستە حالىقارالىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋدى, ءوزارا ىن­تىماقتاستىق ارقى­لى بارلىق دەڭ­گەيدەگى ۇنقاتى­سۋ­لاردى كوتەرمە­لەپ, ساۋدا-ەكو­نوميكالىق بايلا­نىس­تاردى ۇل­عاي­تۋدى جانە تاعى باسقا قادامداردى جاق­تايدى دەلىنگەن. ودان كەيىن قا­زاقستان سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى ە.قازى­حا­نوۆ پەن ەستونيا ەكونوميكا جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى يۋ.پارتس قازاقستان مەن ەستونيا اراسىنداعى ينۆەس­تي­تسيانى قور­عاۋ جانە قولداۋ, ال قازاقستان باي­لانىس جانە اقپارات ءمينيسترى ا.جۇماعاليەۆ پەن ەس­تونيا ۇلت­تىق مۇراعاتىنىڭ مەملەكەتتىك ارحي­ۆاريۋسى پ.پيرسكو مۇ­را­عات ءىس­تەرى سالاسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىق تۋرا­لى كەلىسىمدەرگە قول قويدى. بۇلاردان باسقا قازاقستاننىڭ «اتامەكەن وداعى» ۇەپ باس­قار­ماسىنىڭ توراعاسى ا.پەرۋاشەۆ پەن ەستونيا ساۋدا-ونەركاسىپ پا­لا­تاسىنىڭ پرەزيدەنتى ت.لۋمان ەكى مەكەمە اراسىنداعى, ال شقو اكىمىنىڭ ورىنباسارى ە.كوشەر­باەۆ پەن ەستونيانىڭ «Eesti Ener­gia AS» كومپانياسى اكىمدىك پەن كومپانيا اراسىنداعى ىنتىماق­تاس­تىق تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدى. سوڭعى ەكى كوممەر­تسيالىق قۇجاتتىڭ قول قويىلۋىنا پرەزيدەنتتەر قاتىسقان جوق. قول قويۋ ءراسىمى اياقتالعان سوڭ مەملەكەت باسشىلارى باق وكىل­دەرىمەن شاعىن بريفينگ وتكىزدى. ونى اشقان ەستونيا پرەزيدەنتى ت.يلۆەس الدىمەن ليۆاندا كەپىلدىكتە ۇستالىنىپ وتىرعان جەتى ەستون ازاماتىنىڭ تاعدىرىنا توق­تالىپ ءوتتى. ەكىجاقتى كەلىس­سوز­دەردىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ايتقاندا, ءوز ەلىنىڭ قازاقستاننىڭ الەمدىك تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا كوتەرىپ جۇرگەن باستامالارىنىڭ ءبارىن قولدايتىنىن جانە جوعارى با­عالايتىنىن جەتكىزدى. ال ەكو­نو­مي­كالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلە­سىن­دە ەستونيا قازاقستاننىڭ ەۋ­رو­وداقپەن بايلانىستارىنا قول­داۋ كورسەتەتىنىن ءبىلدىردى. قازاق­ستان ەستونيانىڭ پورتتارىن پاي­دالانۋعا مۇددەلى, ءبىز ەكى جاققا دا ءتيىمدى شارتپەن بۇل ۇمتى­لىس­تى جاقتايمىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز ەلەكتروندى ۇكىمەت سالاسىندا دا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ قاجەتتىگىنە توقتالدىق, دەدى ول. سونداي-اق كولىك, مادەني-گۋماني­تار­لىق سالالارداعى ىنتىماق­تاس­تىقتار تۋرالى دا ايتىپ ءوتتى. ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ەستونيا تاراپىنىڭ شا­قى­رۋىن قابىل الىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستى تەرەڭدەتۋ قاجەت­تى­لىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلكەن دەلەگاتسيامەن كەلىپ وتىرعانىن ءما­لىمدەدى. كەلىسسوزدەر قورىتىن­دى­سىنا ءوزىنىڭ ريزا ەكەندىگىن جەتكىزە كەلىپ, ن.نازارباەۆ ەستونياعا قازاقستاندى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدە, ەۋرووداقپەن بايلانىس ورناتۋدا قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ارينە, دەدى ول, بىزگە قۋات كوزدەرىن, اۋىل شا­رۋاشىلىعى, مەتالل, ت.ب. ءونىم­دەردى تاسىمالداۋ ءۇشىن ەستو­نيا­نىڭ پورتتارى قاجەت. بۇل ونىمدەر جاڭا رىنوكتارعا شىعۋ ارقىلى باسەكەلەستىك تۋدىرىپ, باعانىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتەر ەدى. ودان ءارى ەلباسى قازاقستانداعى يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلا­ما­عا قاتىسۋعا ەستوندىق ىسكەر توپتاردى شاقىراتىنىن اتاپ ءوتتى. ال ەستونيانىڭ استانادا ەلشىلىك اشۋ تۋرالى شەشىمىن قۇپ­تايمىز. بىزگە ءبىر-ءبىرىمىزدى جاق­سى ءبىلۋ ءۇشىن ءجيى كەزدەسىپ وتىرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان دا مەن پرەزيدەنت ت.يلۆەستى ءبىزدىڭ ەلگە رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شا­قىر­دىم, دەدى ن.نازارباەۆ ءسوزى­نىڭ سوڭىندا. قازاقستان باسشىسى تۇستەن كەيىن بىرنەشە كەزدەسۋلەرگە قا­تىس­تى. الدىمەن 1792 جىلى گراف ستەن­بوكقا سالىنعان عيما­رات­تا ورنا­لاسقان ەستونيا ۇكىمە­تىندە بولىپ, پرەمەر-مينيستر ا.انسيپپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى. كەزدەسۋ كەزىندە پرەمەر-مينيستر ن.نا­زار­باەۆتى پرە­زيدەنتتىك سايلاۋداعى تاماشا جە­ڭى­سىمەن قۇتتىقتادى. ودان ءارى ءىت-تەح­نولوگيا, ەلەك­ترون­دى ۇكى­مەت سالاسىنداعى ەستونيا­نىڭ قول جەت­كىزگەن تابىستارى تۋرالى ايتتى. ءبىز وسى سالا بوي­ىنشا ءسىز­دەردىڭ ما­ماندارىڭىزدى شاقى­رىپ, تىعىز ىن­تىماقتاستىق ور­ناتۋ­عا ءازىرمىز, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكىجاقتى ىنتى­ماق­تاس­تىقتىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرى تال­قىلاندى. ۇكىمەت ۇيىنەن شىققان سوڭ پرەزيدەنتتىڭ كورتەجى ەستونيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پارلامەنتىنە كەلدى. مۇندا ن.نازارباەۆ پارلامەنت سپيكەرى ە.ەرگما حانىممەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى بايلانىستار­دى, سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىك ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسە­لە­لەرى بويىنشا پىكىر الماستى. وسىدان كەيىن ن.نازارباەۆ ازات­تىق الاڭىنداعى جەڭىس مونۋمەنتىنە گۇل شوقتارىن قويدى. بۇل ەسكەرتكىش 2009 جىلى ەس­تو­نيانىڭ ۇلتتىق مەرەكەسى كۇنى اشىلعان ەكەن. وسى كۇنى كەشكە ەستونيا رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ت.يلۆەس پەن ونىڭ جۇبايىنىڭ اتىنان قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازار­باەۆتىڭ قۇرمەتىنە مەملەكەتتىك قابىلداۋ بولدى. *   *   * كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ ەستونيا رەس­پۋب­ليكا­سىنا مەملەكەتتىك سا­پارى ودان ءارى جالعاستى. قازاقستان باس­شى­سى ال­دى­مەن ەستونيانىڭ ەكس-پرە­زيدەنتى ارنولد ريۋيتەلمەن كەزدەستى. ا.ريۋيتەل – ەستونيانىڭ ءتاۋ­ەلسىزدىك الۋىنا كوپ ەڭبەك ءسى­ڭىر­گەن قايراتكەر. كسرو تاراردىڭ ال­دىندا ەستون كسر جوعارعى كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى بولعان ول ور­تا­لىق بيلىكتەن ءوز رەسپۋب­لي­كاسى­نىڭ مۇددەسىن جان اياماي قورعا­عان­داردىڭ ءبىرى بولدى. حالىق ارا­سىنداعى زور بەدەلىنىڭ ارقا­سىندا توراعالىقتان كەتكەن سوڭ سەگىز جىلدان كەيىن بيلىككە قايتا ورالىپ, 2001 جىلى 73 جاسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ ساي­لاندى. بۇل قىزمەتتى 2006 جىلى مەرزىمى اياقتالعانشا ابى­روي­مەن اتقارىپ شىققان سوڭ ساياسي ارەنادان كەتسە دە ەلدەگى با­رىنشا ىقپالدى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالىپ وتىر. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ونىمەن قازاق­ستان مەن ەستونيا قارىم-قاتى­ناس­تارىنىڭ كوپتەگەن پەرسپەك­تي­ۆالارى تۋرالى پىكىر الماستى. وسىدان كەيىن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كورتەجى تاللينن راتۋشاسىنا بەت الدى. بۇل – كارى تاريحقا 1322 جىلدان بەرى كۋا بولىپ كەلە جاتقان كونە عيمارات, ونىڭ قازىرگى كەلبەتى 1402-1404 جىلدارى جوندەلگەن­نەن بەرى ساقتالعان. بۇگىنگى كۇن­دەرى ونىڭ الدىنداعى شاعىن الاڭ­دا ەجەلگى داستۇرلەر بوي­ىن­شا رىتسارلار سايىسى, «توتىقۇس اتۋ جارىسى» سياقتى مەرەكەلىك شارالار وتكىزى­لىپ تۇرادى. وسى ۋاقىتتاردا راتۋ­شا­نىڭ ماڭىنا حالىق كوپ جي­نالىپ, ءان سالىپ, بي بيلەپ, قالانى باستارىنا كوتەرە­تىن كورىنەدى. ەلباسىن مۇندا تاللينن قالا­سى­نىڭ مەرى ەدگار ساۆيساار قار­سى الىپ, راتۋشا مەن ەسكى قالانى ارالاتىپ, ونىڭ تاريحىن ايتىپ بەردى. جالپى, تاللينن – ەۋرو­پا­دا­عى تاريحي, وتە ەجەلگى قالا­لار­دىڭ ءبىرى.  ونىڭ ورنىنا فينن-ۋگور تايپاسىنىڭ ادامدارى ال­عاش وسىدان 3,5 مىڭ جىل بۇرىن قونىستانعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. تاللينن فينليانديانىڭ اس­تا­ناسى حەلسينكي قالاسىنان 80 شاقىرىم جەردە عانا ورنالاسقان. قالاداعى پيريتا وزەنى ورتا­لىق­تان اجەپتاۋىر الىس جەردە, ونىڭ جاعالاۋىنىڭ ۇزىندىعى 46 شا­قى­رىم. قالا حالقىنىڭ سانى 407 مىڭ ادام, سونىڭ 55,3 پايىزى – ەستوندار, 36,3 پايىزى – ورىستار, 3,5 پايىزى – ۋكرايندار, قالعانى باسقا ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى. قازىر قالا تۋريزم ورتالىعى, وتە كورىكتى, كونە شاھار. 2007 جىلى تاللينن ەۋروكوميس­سيا­نىڭ شە­شىمىمەن «ەۋروپانىڭ 2011 جىل­عى مادەني استاناسى» دەگەن قۇر­مەتتى اتاققا يە بولعان. قا­لا­نىڭ ايناداي جارقىرىپ, با­رىن­شا تازا بولىپ تۇرعانى دا سول اتاققا لايىقتى بولۋدىڭ كورىنىسى سەكىلدى. وسى اتاق شەڭبەرىندە بي­ىل قالادا 7  مىڭعا جۋىق مادەني شارالار وتكىزۋ كوزدەلگەن ەكەن. ەلباسى ەسكى قالا مەن راتۋ­شا­نى ارالاپ كورگەن سوڭ, قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا قولتاڭباسىن قالدىرىپ, ودان كەيىن قالاباسى ە.ساۆيساارمەن رەسمي كەزدەسۋ ءوت­كىزدى.  وندا باسقا ماسەلەلەرمەن قا­­تار, استانا مەن تاللينن قالا­لا­رى اراسىنداعى ىنتىماقتاس­تىق­­تىڭ پەرسپەكتيۆالارى ءسوز بولدى. وسىدان كەيىن نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ كورتەجى تاللينن پور­تى­نا قاراي بەت الدى. پرەزيدەنت مۇندا ەستوندىق اسا ءىرى كومپانيا باسشىلارىمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ­دىڭ ءوزى «Victoria-1» اتتى الىپ پارومنىڭ ىشىندە ءوتتى.  بۇگىنگى كۇنى تالليننەن شۆەتسيانىڭ اس­تا­ناسى ستوكگولم قالاسىنا جو­لاۋشى تاسىمالدايتىن وسىناۋ پالۋبالىق پارومعا 2,5 مىڭ ادام سىيادى ەكەن. ونىڭ بيىكتىگى توعىز قاباتتى ۇيدەي, ال ۇزىندىعى 193 مەتر, قىزمەت كورسەتەتىن پەر­سو­نا­لىنىڭ سانى – 200 ادام. پارومدا بارلىعى 740 كايۋتا بار.  كەمە 2004 جىلى فينليانديانىڭ راۋم اتتى پورتتى قالاسىندا جاسالعان. ونى «تاللينك» اتتى كەمەمەن تا­سىمال جاسايتىن كومپانيا ساتىپ العان. كەمەنىڭ بۇگىنگى كۇنگى قۇنى 100 ملن. ەۋرو ەكەن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىندا كەلىپ, كەمەنى باسقارۋ ور­نىندا بولىپ, كاپيتانمەن اڭگى­مەلەستى. سودان كەيىن وزىمەن كەزدەسۋگە جينالعان بيزنەس وكىلدە­رىنە بەت الدى. مۇندا ەستونيا­نىڭ اسا ءىرى كومپانيالارىنىڭ باس­شىلارى جينالعان ەكەن. ولار­دىڭ قاتارىندا «تالليننك» كومپا­نياسى, «تاللينن پورتى» اق, «تاللينن اۋەجايى», «ەستونيا تەمىر جولى», «ەستون اۋە جولدارى», «بالتىق كەمە جوندەۋ زاۋىتى», «ەەست ەنەرگيا» كومپانياسى جانە ت.ب. وكىلدەرى بولدى. كەزدەسۋدى ەستونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اندرۋس انسيپ اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. وزدەرىنە ءسوز كەزەگى تيگەندە كومپانيا باس­شى­لارى قازاقستاندىق فيرمالارمەن ىنتىماقتاسۋعا ق ۇلىقتى ەكەن­دىكتەرىن جەتكىزىپ, ناقتى با­عىتتارعا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە «تاللينن پورتىنىڭ» باسشىسى قا­زاقستاننان جۇك قابىلداۋ كو­لە­مىن ارتتىرۋعا دايىن ەكەنىن جەت­كىزدى. قازىردىڭ وزىندە كومپانيا قۇرامى­نا كىرەتىن موگا پور­تى قازاق­ستان­دىق جۇكتەردى قابىل­داپ جاتقان كورىنەدى. ول ءوز كوم­پا­نياسىنىڭ زور مۇمكىنشىلىك­تە­رىن دە اتاپ ءوتتى, سونىڭ ىشىندە قا­بىلدانعان جۇكتەر مۇندا تەز قوتارىلىپ, تاسىمال كولىكتەرى تەز بوساتىلادى ەكەن. «ەستونيا اۋە جولدارىنىڭ» باسشىسى ەستونيا مەن قازاقستان اراسىنا تىكەلەي اۋە جولىن اشۋ مۇمكىندىگى تۋرالى ايتتى.   ەلبا­سى ءاربىر ايتىلعان سوزگە نازار اۋدارىپ, ولارعا ءوز باعاسىن بەرىپ وتىردى. قورىتا ايتقان سوزىندە ن.نازارباەۆ كەدەندىك وداققا كىرگەنى سەبەپتى قازىر قازاقستان ەستو­نيامەن شارتتى تۇردە شەكارالاس ەل ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىق­تان دا ءبىز ءوز جۇكتەرىمىزدى, سون­داي-اق تاۋارلارىمىز بەن قىز­مەتتەرى­مىز­دى ەستونياعا تۋرا اكە­لە الامىز, دەدى قازاقستان باس­شىسى. كەزدەسۋ ءجۇرىپ جاتقان كەزدە «Victoria-1» كەمەسى اشىق تەڭىزگە شىعىپ, ءوزىنىڭ مارتەبەلى قونا­عى­نا بالتىق تەڭىزىندە ءبىر ساعاتقا جۋىق سەرۋەن جاساتتى. پورتقا قايتىپ كەلگەن سوڭ, ن.نازارباەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ەستونيا رەسپۋبليكاسىنا جاسا­عان مەملەكەتتىك ساپارىن ءساتتى اياقتاپ, اۋەجايعا بەت الدى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان» – تالليننەن. ----------------------------------------- سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.