بىراق ونىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى شەگىنە جەتكىزىلۋى ءتيىس
كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۋكراينانىڭ استاناسى كيەۆ قالاسىنا كەلىپ, چەرنوبىل اەس-ىندەگى اپاتقا 25 جىل بولۋىنا ورايلاستىرىلا ۇيىمداستىرىلىپ, اتوم قۋاتىن قاۋىپسىز جانە يننوۆاتسيالىق ماقساتتا پايدالانۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان سامميتكە قاتىستى.
سامميتكە ۇزىن سانى 60-قا جۋىق دەلەگاتسيا كەلگەن ەكەن. سونىڭ ىشىندە بۇۇ, ناتو, ەۋروپا كەڭەسى, ەۋروكوميسسيا, ماگاتە, ددۇ سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردان كەلگەن دەلەگاتسيالار دا بولدى. حالىقارالىق ۇيىمدار دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى قاتارىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن, ەۋروكوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ج.بارروزۋ, ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى يۋ.امانو جانە ت.ب. كەلىپتى. دەلەگاتسيا باستاعان مەملەكەت باسشىلارى قاتارىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنەن باسقا پولشا, حورۆاتيا, ۆەنگريا, رۋمىنيا, چەحيا پرەزيدەنتتەرى, ال ءازىربايجان, بەلگيا, ليتۆا, فرانتسيا, مالايزيا, سلوۆاكيا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇكىمەت باسشىلارى, قىتاي, رەسەي جانە ت.ب. كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ ورىنباسارلارى, سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋكراينا استاناسى جەلتوقسان ايىندا ەقىۇ-نىڭ ءسامميتىن وتكىزگەن استانا سياقتى قاتتى ابىگەر ۇستىندە ەكەن.
ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ قارسى الۋشى مەملەكەتتىڭ باسشىسى رەتىندە دەلەگاتسيا باسشىلارىن ءدال بىزدەگى سەكىلدى جەكە-جەكە قارسى الىپ تۇردى. استانا ۋاقىتى بويىنشا كەشكى 18.00-دە, ال كيەۆ ۋاقىتىمەن ءتۇس اۋا بەرە, ياعني 15.00-دە سامميت ءوز جۇمىسىن باستادى.
وسىدان 25 جىل بۇرىن ۋكراينا قالاسى – چەرنوبىلدە حح عاسىردىڭ اياعىنداعى ادامزات تاريحىندا ورىن العان ەڭ ۇلكەن تەحنوگەندىك اپاتقا قازاقستاندىقتاردىڭ دا قاتىسى بولدى. ونىڭ زارداپتارىن جويۋ ءۇشىن سول كەزدەگى كسرو اۋماعىنداعى بارلىق رەسپۋبليكالاردان ماماندار مەن جۇمىسشىلار تارتىلدى. سونىڭ ىشىندە 30 مىڭنان ارتىق قازاقستاندىق اپاتتىڭ زاردابىن جويۋعا قاتىسىپ, ءوز دەنساۋلىقتارىنا زالال كەلتىرۋ قاۋپىنە باردى. سوندىقتان دا, ونىڭ زاردابىن ايتقاندا, قازاقستان ەشقاشان شەت قالا المايدى.
سول كەزدەگى كسرو مەملەكەتىن عانا ەمەس, بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن اپات 1986 جىلدىڭ 26 ساۋىرىندە بولعان ەدى. سول كۇنى وسىنداعى اەس-ءتىڭ ءتورتىنشى بلوگى جارىلىپ, جويقىن اپات ورىن العان-تىن. ودان تاراعان رادياتسيا كورشىلەس ەلدەردىڭ بارىنە جەتتى. مۇنداي بولادى دەپ ويلاماعان ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ءبارى دە قاتتى دۇرلىگىپ, اتومنىڭ زاردابىن جويۋعا بۇكىل الەمدى جۇمىلدىردى. سول ءۇشىن «ۋكرىتيە» اتتى حالىقارالىق قور قۇرىلدى. ونىڭ نەگىزگى قارجىگەرى جانە قاراجاتتى ىسكە جۇمىلدىرۋشى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى بولدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وسى قوردىڭ قورجىنىنا 864 ملن. ەۋرو ءتۇستى. وعان 30 دونور قاتىسقان ەدى. 2000 جىلى اەس-ءتىڭ سوڭعى رەاكتورى توقتاتىلعان بولاتىن. قازىر جارىلىس بولعان ءتورتىنشى بلوكتى تولىعىمەن زالالسىزداندىرۋ جانە 1-3 بلوكتاردىڭ قولدانىلعان يادرولىق وتىندارىنىڭ قاۋىپسىز جاعدايدا ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى الدا تۇر. ونىڭ قويماسى يادرولىق قاۋىپسىزدىك ەسەپ-شوتتارى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ونىڭ قورجىنىنا 17 دونور 321 ملن. ەۋرو اۋداردى.
بۇگىنگى كۇنى الەمنىڭ الدىندا پايدالانۋ مەرزىمى جەتىپ, ەسكىرگەن اتوم ەلەكتر ستانسالارىن پايدالانۋدان شىعارۋ مىندەتى تۇر. بىراق سونى ىسكە اسىراتىن ينفراقۇرىلىم ءالى كۇنگە جاسالماعان. ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى ارقىلى بولىنەتىن قاراجات نەگىزىنەن پايدالانىلعان يادرولىق وتىنداردى ساقتاۋ جۇمىستارىن اتقارۋعا عانا قولدانىلادى. ال ەسكىرگەن اتوم ەلەكتر ستانسالارىن پايدالانۋدان شىعارۋ دا بىرلەسكەن جويقىن قارجىلىق, تەحنوگەندىك كۇشتى قاجەت ەتەتىن شارا. ويتكەنى, مۇنداي جاعدايدا سول ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق پروبلەمالارىن شەشەتىن بالامالى قۋات كوزىن دە قاراستىرۋ كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن وسىنداي قيىندىقتاردىڭ سالدارىنان بۇل ىسكە جاھاندىق تۇرعىدا بالەندەي ءمان بەرىلمەگەن بولسا, ەندى جاپونياداعى «فۋكۋسيما-1» اەس-ىندە بولعان اپات بۇل شارۋانى كەيىنگە قالدىرا بەرۋگە بولمايتىنىن كورسەتىپ بەردى. ۋكراينا ءسامميتى وسى ماسەلەلەرگە جاھاندىق تۇرعىدا قوزعاۋ سالۋدى ماقسات ەتكەن ەكەن.
سامميت جۇمىسىن ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچ قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول ءوزىنىڭ سوزىندە چەرنوبىل اپاتىنىڭ زاردابىن جويۋعا قاتىسقان بۇرىنعى كسرو رەسپۋبليكالارى ازاماتتارى مەن الەم ەلدەرىنىڭ كومەگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. يادرولىق ەنەرگيانى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋدان ەشكىم دە باس تارتا المايدى, ءبىراق ماسەلە قاتاڭ باقىلاۋدا بولۋى كەرەك, دەدى ول.
العاشقى ءسوزدى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن الدى. ول بۇۇ تاراپىنان ۆەنادا وسى ءىستى باقىلاۋعا الۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلگەنىن ەسكە سالىپ ءوتتى. الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىندە يادرولىق قۋاتتى پايدالانۋشىلارعا بىردەي قاۋىپسىزدىك نورمالارى جاسالىپ, ول قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك, دەدى ول. بۇل ىستە بارلىق ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمى دە زور بولعانىن قالايمىز.
ەكىنشى بولىپ ءسوز العان ەۋروكوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ج.بارروزۋ چەرنوبىل اپاتىنىڭ زاردابىن جويۋعا ەۋرووداق تاراپىنان جاسالعان كومەكتەرگە توقتالدى. سونىڭ ىشىندە ول ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ كومەگىمەن جاسالعان ارەكەتتەرگە كەڭىنەن توقتالىپ, جاسالعان جۇمىستار تۋرالى ايتتى.
ءۇشىنشى ءسوز مەملەكەت باسشىلارى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا بەرىلدى. چەرنوبىل اپاتى العاشقى بولىپ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ دا وراسان زور قاۋپى بار ەكەنىن بۇكىل الەمگە كورسەتىپ بەردى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. اپات زاردابىن زالالسىزداندىرۋعا جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ قاتارىندا 32 مىڭ قازاقستاندىق تا قاتىستى. ولاردىڭ كوبى دەنساۋلىقتارىنان ايىرىلدى, ءبىرازى ومىرىمەن قوشتاستى. يادرولىق رادياتسيانىڭ زاردابىن باسىنان كەشىپ كەلگەن ءبىزدىڭ حالقىمىز چەرنوبىلدىكتەردىڭ تاعدىرىنا بارىنشا ءتۇسىنىستىكپەن قارايدى. وسىلاي دەي كەلىپ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان جەرىندە الەمدەگى ەڭ ءۇلكەن يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ بولعانىن, وندا 116 چەرنوبىل اپاتىنىڭ زاردابىنا تەڭ 456 جارىلىس جاسالعانىن جانە ونى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعاننان كەيىن العاشقى جارلىقتارىنىڭ بىرىمەن ءوزىنىڭ جاپقانىن ايتتى.
ودان ءارى وسى سىناق پوليگونىنىڭ ورنىندا بىلتىر بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن بولىپ, قازاقستاننىڭ جاھاندىق يادورولىق قارۋسىزدانۋ ىسىنە سۇبەلى ۇلەس قوسقانىن اتاپ وتكەنىن جەتكىزدى. ءبىز بيىلعى قازان ايىندا سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ, سوعان بايلانىستى حالىقارالىق «يادروسىز الەم فورۋمىن» وتكىزەمىز. وسى مۇمكىنشىلىكتى پايدالانىپ, سىزدەردى سوعان قاتىسۋعا شاقىرامىن, دەدى ن.نازارباەۆ. ەلباسى اتوم ەنەرگەتيكاسىن بۇگىنگى كۇنى پايدالانۋ ماسەلەسىنە توقتالعاندا, اەس-تەردى سالۋ جوسپارىنا بارىنشا مۇقيات قارايتىن جاڭاشا ۇستانىم كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. اسىرەسە, بۇرىن مۇنداي ەنەرگەتيكانى پايدالانباعان ەلدەردە باقىلاۋ ەسەلەپ ارتتىرىلۋى كەرەك. ۇستىمىزدەگى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ەلۋ ەل اەس-كە قول جەتكىزگىسى كەلىپ وتىرعانى بەلگىلى. اپات بولعان جاعدايدا ولار ەلدىڭ اۋقىمىنان شىعىپ, ترانسشەكارالىق ولشەمگە جەتەتىنىن ەسكەرۋى ءتيىس. سوندىقتان اەس جانە باسقا دا ازاماتتىق اتوم نىساندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى بولىپ وتىرعانى ايدان انىق. وسىلاردى ەسكەرىپ, قاۋىپسىزدىكتىڭ حالىقارالىق, بارىنشا قاتاڭداتىلعان, ءبىرتەكتى ستاندارتتارىن ازىرلەۋ كەرەك. وسى قاتاردا ماگاتە شەڭبەرىندە تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ كۇشىمەن اەس-تەردى باسقارۋ جۇيەلەرىنە تۇراقتى تۇردە سترەسس-تەست جاسالىپ تۇرۋى قاجەت. سونىمەن بىرگە اەس پايدالانۋشى مەملەكەتتەر مەن كومپانيالار يادرولىق نىساندا بولعان كەز كەلگەن وقىس وقيعا تۋرالى ءوز تۇرعىندارىن دا, حالىقارالىق قوعامداستىقتى دا شۇعىل حاباردار ەتكەنى تالاپ ەتىلۋى كەرەك. ەگەر مۇنداي تالاپتاردى ورىنداعىسى كەلمەگەندەر بولسا, الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ءىسى ونداي مەملەكەتكە قاتاڭ سانكتسيالار قولدانسىن. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتقىسى كەلگەن كەز كەلگەن ەلدىڭ وكىمەتى اپاتقا جول بەرگەن جاعدايدا باسقا مەملەكەتتەر مەن جاھاندىق ەكولوگياعا كەلتىرگەن زاردابىنىڭ شىعىنىن وتەۋگە دايىن بولۋى شارت. ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز بۇگىنگى كۇنى ەلدىڭ بيلىگى مەن بيزنەسىنىڭ باسىندا بولعان ادامداردىڭ قاتەلىكتەرىنە جاۋاپ بەرمەيتىن بولسىن, دەدى ن.نازارباەۆ.
ودان ءارى ەلباسى قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جوسپارلارىنا توقتالدى. ءبىز بۇل ىسكە بارلىق جاعدايدى ەكشەپ كىرىسكەلى وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىر ۋران رۋداسىن وندىرۋدەن الەمدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر. ەلىمىز رەاكتورلاردى پايدالانۋدا دا, قولدانبالى يادرولىق فيزيكا سالاسىندا دا جەتكىلىكتى دارەجەدە عىلىمي-تاجىريبەلىك سىناقتاردان وتكەن. اتوم ونەركاسىبىن دامىتۋ بارىسىندا ءبىز يادرولىق وتىن تسيكلىنىڭ ۆەرتيكالدى ينتەگراتسيالانعان كومپانياسىن قۇرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ياعني, ۋراندى وندىرۋدەن باستاپ, ودان وتىن الۋعا دەيىنگى تسيكلدى جاساماقپىز. سونىمەن بىرگە, ءبىز قاۋىپسىزدىك شارالارىن تولىعىمەن قاراستىرىپ جانە ونىڭ ماگاتە تاراپىنان باقىلاۋدا بولعانىن قالايمىز, دەي كەلىپ, قازاقستان ءوز اۋماعىندا پايدالانىلعان وتىننىڭ بانكىن ورنالاستىرۋعا دايىن ەكەنىن تاعى قايتالادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ەلباسى فرانتسيا مەن ۋكراينانىڭ چەرنوبىل اەس-ءى زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى حالىقارالىق جوبالاردى اياقتاۋعا كومەك سۇراعانىن قازاقستان ۇكىمەتى قاراستىرىپ, وسى ىسكە قاراجات ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جەتكىزدى. مەن كيەۆ سامميتىندەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مەن ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جونىندە كەڭىنەن ايتىلعان ماسەلەلەر ناقتى ءناتيجەلەرگە قول جەتكىزەر دەگەن ءۇمىتتەمىن, دەدى قازاقستان باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنەن كەيىن ءسوزدى پولشا, شۆەيتساريا, ۆەنگريا, حورۆاتيا پرەزيدەنتتەرى جانە باسقالار الىپ, كوتەرىلگەن ماسەلە جونىندە ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. سامميت قورىتىندىسى بويىنشا اتوم ەنەرگەتيكاسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ بارىسىندا حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى.
سامميت بارىسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن, ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ج.بارروزۋ جانە ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆ.يانۋكوۆيچپەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى جونىندە پىكىر الماستى.
جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان» – كيەۆتەن.
-----------------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.