قازاقستان اۋماعىندا قاۋىپتى ەكزوگەندىك پروتسەستەر – سەل اعىندارى, قار كوشكىندەرى جانە لاي كوشكىندەرى بولۋ مۇمكىندىكتەرى بار. ولاردىڭ تۋىنداۋى توتەنشە جاعدايلارعا, ياعني ايتارلىقتاي ماتەريالدىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق شىعىندارعا, ءتىپتى ادام ولىمىنە اكەلەدى.
سەل, سۋ تاسقىنى, لاي جانە قار كوشكىنى سەكىلدى اپاتتى قۇبىلىستاردىڭ 27 قالا مەن 400 ەلدى مەكەندەرگە, جالپى سانى 6 ميلليوننان استام تۇرعىندارعا ءب ۇلىنشىلىك اكەلۋ قاۋپى بار. ءوندىرىس الەۋەتىنىڭ دە 40 پايىزى وسىندا ورنالاسقان. سوندىقتان ينجەنەرلىك قورعاۋ پروبلەمالارى مەملەكەتتىك ماڭىزعا يە.
سەلدەن, قار جانە لاي كوشكىنىنەن قورعاۋ پروبلەمالارى قازاقستاننىڭ تاۋلى جانە تاۋ ەتەگىندەگى ايماقتارىن يگەرۋمەن ءبىر مەزگىلدە پايدا بولدى. بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكادا 84 قورعاۋ قۇرىلىسى تۇرعىزىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلگەن, ولاردىڭ قاتارىندا 21 سەلگە قارسى بوگەت, 59 جەلىلىك قۇرىلعىلارى (تۇراقتاندىرۋ ارناسى, جاعانى بەكىتۋ, كانالدار, ناۋالار, دامبىلار, تومەن قىسىمدى بوگەتتەر جانە استانا قالاسىن ەسىل وزەنىنىڭ سۋ تاسقىنىنان قورعاۋ كەشەنى) بار. كوشكىنگە قارسى 3 كەشەنگە 2 100 قار ۇستاعىش قالقان قويىلدى. كوشكىن قاۋپى بار ۋچاسكەلەردە (نەگىزىنەن «مەدەۋ-شىمبۇلاق» اۆتوجولى بويى) كوشكىنگە قارسى وشاقتىق قۇرىلعىلار ورناتىلدى.
سوڭعى ون جىلدارى «قازسەلدەنقورعاۋ» مم قارعالى وزەنىندە سەلگە قارسى قۇرىلعى قۇرىلىسى اياقتالدى. تومەنگى كولساي وزەنىندە اۆتوماتتى سۋ تاستاۋ قۇرىلعىسى جانە سەلدى توقتاتاتىن تالعار بوگەتتەرى سالىندى. 2006-2010 جىلدار ارالىعىنداعى استانا قالاسىن ەسىل وزەنىنىڭ سۋ تاسقىنىنان قورعاۋ كەشەنى سالىندى جانە پايدالانۋعا بەرىلدى. اتالمىش كەشەن استانا قالاسىنىڭ بولاشاقتاعى جانە قازىرگى بار قۇرىلىسىن ەسىل وزەنىنىڭ جوعارعى سۋلارىنان جانە باسقا دا توتەنشە جاعدايلاردان قورعاۋعا ارنالعان. ۇزىندىعى 31 كيلومەتر قورعانىش دامبىسى سالىندى. 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە قورعانىش قۇرىلعى 30,0 ملن. تەكشە مەتردەن استام تاسقىن سۋدى جيناۋعا مۇمكىندىك بەردى.
سوڭعى جىلدارى سىرداريا وزەنى باسسەينىندە سۋدىڭ كوبەيە ءتۇسۋى بايقالۋدا. سىرداريا وزەنى ارناسى رەجىمىنىڭ كۇرت وزگەرۋى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسىنىڭ يرريگاتسيالىق رەجىمىنەن ەنەرگەتيكالىق رەجىمگە اۋىسۋىنا بايلانىستى ورىن الدى, ءسويتىپ, قازاقستان اۋماعىمەن وزەن ارناسى بويىنشا اعاتىن قىسقى سۋ كولەمى ورتا ەسەپپەن 2,5 ەسە كوبەيدى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعىنىڭ سۋ تاسقىنى قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن 2008 جىلدىڭ كوكتەمىندە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سىرداريا وزەنىندە كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن سالۋدى باستاۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. 2010 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سىرداريا وزەنىندەگى سۋ تاسقىنىنا قارسى كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ ءبىرىنشى ىسكە قوسقىش كەشەنى اشىلدى, ول 910,0 ملن. تەكشە مەتردەن استام تاسقىن سۋدى شوعىرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. سۋ رەتتەگىش قۇرىلىسىن اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تولىقتاي اياقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اتاپ وتەتىن ءجايت, رەسپۋبليكانىڭ تاۋلى اۋماعىنداعى سەلگە قاۋىپتى اۋدانداردى قارقىندى يگەرۋ, ۇلتتىق ساياباقتاردى, دەمالىس ورىندارىن سالىپ, ينفراقۇرىلىمداردى قۇرۋ تابيعي تاۋەكەلدەر ءدارەجەسىن ارتتىرا تۇسۋدە. سوندىقتان تابيعي قاۋىپتى قۇبىلىستاردىڭ ىقپالىنان حالىقتى, شارۋاشىلىق نىساندارىن كەپىلدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ تاۋلى ايماقتارىنداعى سەلگە قاۋىپتى ۋچاسكەلەردە قورعانىش قۇرىلىستارىن سالۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.
توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى بولاشاقتا قورعاس وزەنىندە, بەدەلباي جانە باتارەيكا وزەندەرىندە, ۇلكەن الماتى وزەنىنىڭ جوعارعى, ايۋساي وزەنىنىڭ تومەنگى بولىگىندە, الماتى وبلىسىنداعى ەسىك وزەنىنىڭ شەتكى ۋچاسكەسىندە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سارىمساقتى وزەنىندە قورعاۋ قۇرىلىستارىن سالۋ بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
س.الماسوۆ.