اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىنىڭ باس ديرەكتورى بەرىك ۋاندىقوۆپەن اڭگىمە
– بەرىك قۇسىمان ۇلى, اقتاۋ تەڭىز پورتى تۋرالى اڭگىمەنى قازاقستاننىڭ تەڭىز قاقپاسىنىڭ تاريحىنان سىر تارتاتىن دەرەكتەردەن باستاساڭىز قالاي بولادى؟
– شىندىعىندا دا اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر ىرگەلى كاسىپورىن. تەڭىز پورتى اتالا باستاعانىنا 48 جىل بولدى. العاشقى جىلدارعى جۇمىس رەسەي تەڭىز پورتتارىنىڭ جىلجىمالى قۇرال-جابدىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى جۇزەگە اسىپتى. ول ماڭعىستاۋ جارتى ارالىنىڭ مول قازىناسىن يگەرۋ باستالعان 70-ءشى جىلدارعا تۇسپا-تۇس كەلەدى. زامان تالابىنا ساي كاسپي ماڭى ايماعىنداعى ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ قارقىن الۋىنا وراي تەڭىز ايلاعىنىڭ قۋاتىن ءوسىرۋ قاجەت بولدى. سوعان بايلانىستى جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءبىزدىڭ ۇجىم ءۇشىن ءوسۋ, وركەندەۋ جىلدارىنا اينالدى. بۇل ءۇردىس ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان 1991 جىلدان سوڭ ەرەكشە قارقىن الدى. بۇل رەتتە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قامقورلىعى مەن كومەگى تىكەلەي تاپسىرمالارى ارقىلى پورتىمىزدىڭ ءمان-ماڭىزى بىرنەشە مارتە وسە ءتۇستى. ەلباسى ماڭعىستاۋعا كەلگەن جۇمىس ساپارىنىڭ بارىندە دە تەڭىز پورتىنا ارنايى كەلىپتى. 2002 جىلى ەلباسى اقتاۋدا, رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى كەزىندە ۋاقىت تاۋىپ پورتتىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, ودان كەيىن اتالمىش ەلدەر تاراپىنان ءبىراز يگى ىستەر جالعاسىن تاپتى.
– توعىز جولدىڭ تورابىنداعى اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتىنىڭ جالپى حالىقارالىق جۇك تاسىمالىنداعى ورنى قانداي؟
– اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتى – كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعاسىنداعى حالىقارالىق جۇك تاسىمالى جۇيەسىندە اسا ماڭىزدى ورىن الاتىن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىن. ول ازيا مەن ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ سۋ مەن قۇرلىق جانە اۋە جولدارىنىڭ توعىسار تۇسىندا ورنالاسقان تەڭىز قاقپاسى. اقتاۋ تەڭىز پورتىنان جۇك تيەلگەن كەمەلەر كاسپي تەڭىزى ارقىلى استراحانعا, باكۋگە, تۇركىمەنستانعا, يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ سولتۇستىك تەڭىز ايلاقتارىنا جەتكىزىلەدى. سول جاقتاردان كەلگەن جۇكتەر اۆتوموبيل جانە تەمىر جولدار ارقىلى سىبىرگە, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنە جول تارتادى. اقتاۋدان جۇك تيەلگەن كەمەلەر استراحاننان ەدىل-دون كانالى ارقىلى قارا تەڭىزگە, ودان ءارى جەرورتا تەڭىزىنە, مۇحيتتارعا شىعا الادى. بۇل بۇگىنگى كۇنگى جۇمىسىمىزدىڭ اۋقىمى. ال رەسپۋبليكامىزداعى قولعا الىنىپ جاتقان تەمىر جول قۇرىلىستارى اياقتالعاندا جۇمىسىمىز ۇلعايا تۇسەتىندىگى بەلگىلى.
– ەلباسى قولداۋىمەن ومىرگە كەلگەن «جەر-تەڭىز-اسپان» ۇزاق مەرزىمدى مەگاجوباسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن «اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتى» ەركىن ەكونوميكالىق ايماعىنداعى نىساندار قۇرىلىسى قالاي جۇرۋدە؟
– اتالمىش ەركىن ەكونوميكالىق ايماق ەلباسى جارلىعىنا وراي 2003 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان جۇمىس ىستەيدى. ايماق اۋماعى 227,1 گا جەرگە ورنالاسقان. سول جەردە جوعارى تەحنولوگيالى ەكسپورتقا بەيىمدەلگەن وندىرىستەردى دامىتۋ, ءونىمنىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ جۇزەگە اسپاقشى. سول كەزدە وبلىستىڭ بىرقاتار الەۋمەتتىك ءتۇيىندى ماسەلەلەرى وڭ شەشىلمەكشى. ياعني, باستى مىندەت ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىن ۇلعايتۋ بولىپ وتىر.
– وتكەن جىلى رەسپۋبليكا ۇكىمەتى اقتاۋ تەڭىز ساۋدا پورتىن سولتۇستىك باعىتقا كەڭەيتۋ جولىمەن «كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ۇلعايتۋ تۋرالى» شەشىم قابىلدادى. سول جوبانى جۇزەگە اسىرۋ بارىسى قالاي؟
– ءيا, بۇل ۇلكەن جوبانىڭ كاسىپورنىمىزدى بيىك بەلەستەرگە كوتەرە تۇسەتىندىگى بەلگىلى. وسىعان دەيىن دە كاسىپورىن ءوز قاراجاتىمەن كەمەلەردى تەڭىز تولقىندارىنان قورعاۋ عيماراتى مەن جۇك تەرمينالدارىن سالدى. ۇكىمەت شەشىمىنە وراي تەڭىز ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ, قۇرعاق جۇك تەرمينالدارى مەن ءبىر استىق تەرمينالىن سالۋ كونتسەسسيالىق نەگىزدە قولعا الىنۋدا. جوباداعى كاسپي تەڭىزىندەگى ءىرى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىس سانالاتىن «تولقىن تويتارعىش» نىسانى وسى جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن سالىنىپ بىتەدى. جالپى, جوبانى «قازاقستان دامۋ بانكى» اكتسيونەرلىك قوعامى قارجىلاندىرعالى وتىر.
– اقتاۋ حالىقارالىق تەڭىز ساۋدا پورتىندا جوعارىدا ايتىلعان قۇرىلىس جۇمىستارىمەن قاتار جۇك تاسىمالداۋ كولەمىنىڭ دە وسە تۇسكەندىگىن ەستىپ جاتىرمىز. ءسوز سوڭىندا ۇجىمىڭىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارىنا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– وتكەن جىل بىزدەر ءۇشىن جەمىستى بولدى. 2001 جىلى ىسكە قوسىلعان تەمىر جول پارومى ارقىلى جۇك تاسىمالداۋدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جوعارى جەتىستىككە جەتتىك. ءبىر جىلدا پاروممەن 607 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداپ, جوسپار ءۇش ەسە ارتىق ورىندالدى. ال جۇك تاسىمالداۋ كورسەتكىشى جونىنەن پورتىمىز كاسپي باسسەينى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. جالپى, وتكەن جىلى 12 ملن. تونناعا جۋىق جۇك تاسىمالداندى. مەرەكەلى جىلى دا بيىك تابىستارعا جەتۋگە نيەتتىمىز. ول ءۇشىن رەسەي مەن قىتايدان جۇك ءترانزيتىن ودان ءارى دامىتا تۇسۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردى قولعا الۋدامىز.
اڭگىمەلەسكەن جولامان بوشالاق.
اقتاۋ.