قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ قالىپتى ءوركەندەۋى مەن ىشكى, سىرتقى ساياساتىنىڭ بايىپتى ەكەندىگىن الەم مويىنداۋدا. وسى باعىتتاعى سان قىرلى جۇمىس ۇلتارالىق تاتۋلىق, ءوزارا كەلىسىم مەن ىنتىماققا نەگىز قالاۋدا. ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىمەن وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋى ءورىس الىپ, ۇلتارالىق قاقتىعىس پەن ءدىني الاۋىزدىقتىڭ تيتتەي دە ءبىر بەلگىسى كورىنىس بەرمەدى. ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن, بۇل – ولشەۋسىز باقىت. ءوزىم تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلى بولعاندىقتان, قازاقستاندى مەكەندەگەن ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ پىكىرى ءبىر ارناعا توعىسىپ, بارشانىڭ ءومىر سۇرۋىنە, ءبىلىم الۋىنا, ەڭبەك ەتۋىنە, ءتىلى مەن ءدىنىن ساقتاۋىنا جانە ءوز قۇقىقتارىن پايدالانۋىنا جاعداي جاسالعانىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىن. مۇنىڭ ءوزى دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرعانىنىڭ كورىنىسى.
ارقا توسىندەگى اسەم قالا استانادا بىلتىرعى بولعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حVI سەسسياسىنا قاتىستىم. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءتوراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى الدىندا كەڭ اۋقىمدى, تەرەڭ ويلى, ماعىنالى ءسوز سويلەدى. نەگىزى قالانعانىنا 16 جىل تولاتىن اسسامبلەيا الەمگە ءوزىنىڭ باعىتىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەدى. سول جولى دا ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى ءوزارا دوستىق پەن سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق, ءتوزىمدىلىك اياسىنداعى كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى قوزعاپ, ونى العا اپارۋدى ماقسات ەتكەنىمەن ەرەكشەلەندى.
جەتىسۋ ءوڭىرىن مەكەندەگەن تۇرىك حالقى ەل باسىنا كۇن تۋعان 1944 جىلى جەر اۋدارىلىپ, اش-جالاڭاش جۇدەپ كەلگەن ەدى. اعا ۇرپاق پەن بىزدەر ءۇشىن قازاقستان اتامەكەنىمىز دەۋگە بولادى. ەلباسىنا بىلتىر تۇرىك ەلىندە ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, قۇرمەت كورسەتىلۋى تەگىن ەمەس. وسىلايشا قادىم زامانداردان جالعاسقان باۋىرلاستىق باستاۋى بۇگىنگى بىرلىك پەن ىنتىماق تۋىن جەلبىرەتىپ, سارابدال ساياساتكەرگە دەگەن قۇرمەتتى كورسەتتى.
الماتى قالالىق تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى رەتىندە شاھار مەن جەتىسۋ جەرىندەگى ءمادەني-كوپشىلىك جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسامىن. ءتىل – ۇلتتىڭ تىرەگى, جانى. مەملەكەتتىك تىلگە كەلسەك, ول قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارشانىڭ جۇرەگىندەگى ەڭ قۇرمەتتىسى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى جانىنداعى قازاق ءتىلىن وقىپ-ۇيرەنۋشىلەر سانى ءبىرشاما ءوستى. ەلباسى سەسسيادا شەشىلە سويلەپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەلەشەگى قازاقتاردىڭ ۇلتجاندىلىعىنا, نامىسشىلدىعىنا قاتىستى ەكەندىگىنە توقتالدى. «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەپ قاشانعى ايتامىن؟ ارامىزدا وزگە ۇلتتىڭ ءبىر ادامى وتىرسا, سول تىلگە كوشۋگە ءماجبۇر بولاتىن كەشەگى كۇن ءوتتى», دەپ ەسكە سالدى. ءتىپتى, تالايلاردىڭ جۇمىستا دا, ۇيدە دە, كوشەدە دە ءوز انا تىلىندە سويلەمەيتىنىن دە اشىنا جەتكىزدى. ءالى كۇنگە تالاي قازاقتىڭ بالاسى, نەمەرەسى قازاق مەكتەبىنە, قازاق بالاباقشاسىنا بارمايدى. باسقا ۇلتتىڭ بالالارى قازاق مەكتەبىنە بارعاندا بۇرىنعى قالپىنان قايتپايتىنىن, سوندا ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى كىمگە مىندەت قىلامىز, دەگەنى ەلى مەن جەرىن سۇيگەن جانە ونىڭ ەرتەڭى ءۇشىن الاڭداعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتقانىنا قوسىلماعان جان بولمادى. بۇل بارشامىزعا قاتىستى ماسەلە ەكەندىگىن سەزىندىك, وي تۇيدىك.
بۇگىنگى كۇنى العا قويىلعان مىندەتتەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ ەلدى جەدەل جاڭعىرتۋ ساياساتىن قولداپ, كوگىلدىر تۋىمىزدىڭ استىنا توپتاسۋىمىز قاجەت. ورتاق قۇندىلىعىمىز – بىرلىك پەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاپ, قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا جۇمىلا اتسالىسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, جاستاردىڭ ەلجاندىلىق سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالىپ جۇرەمىن.
ءبىز كەڭەستىك جۇيەنىڭ تاربيەسىن الدىق. ءبىراز دۇنيەنىڭ قادىر-قاسيەتىن كەش ۇقتىق. ال, بۇگىنگى جاستار مەملەكەتتىك ءتىلدى مىندەتتى تۇردە ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋىمىز كاجەت. مۇمكىندىك بار كەزدە قانداستارىمىزدىڭ وسىنداي ماسەلەلەرىن شەشۋگە كۇش سالىپ, جۇمىسقا كىرىستىم.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن بۇكىل الەمدى جايلاعان كارجى داعدارىسىنان كوپ قينالماي شىعۋعا قول جەتكىزىلدى. جيىرما جىلدا دەموكراتيالىق جاڭارۋلار جۇزەگە اسىپ, جۇيە وزگەردى. ماقساتىمىز ايقىن, تاۋەلسىز ەلىمىز گۇلدەنىپ, ءار وتباسىندا مولشىلىك, باقىتتى تىرلىك ورناسا دەگەن ماقسات ورنىققان. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى رەتىندە جەتىسۋداعى سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەندە ولار ەلباسىنا العىس ايتادى. ماسەلەن, قىزىلاعاشتاعى تاسقىننان كەيىنگى جاعداي پرەزيدەنتىمىزدىڭ حالىققا دەگەن قامقورلىعىن كورسەتتى. وڭىردەگى ەلدى مەكەندەردە جول سالىنسا, سۋ قۇبىرلارى تارتىلىپ, «كوگىلدىر وتىن» ءار ۇيگە كەلدى. «جول كارتاسى» باعدارلاماسىنىڭ ناتيجەسىندە كارجى داعدارىسىنىڭ سالقىنىن كوپشىلىك سەزىنبەدى. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسىن تابۋدا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى جاڭا قادامدارعا, دامۋعا باستاپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇقىق قورعاۋ, تاعى باسقا سالالارداعى رەفورما نەگىزىندە يگىلىكتى ىستەر اتقارىلىپ, ەل ومىرىنە ەلەۋلى وڭ ىستەر اكەلدى.
ءوڭىردىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى. وسى ورايدا بيزنەسپەن اينالىساتىندارعا جۇكتەلەتىن مىندەت زور. ماسەلەن, ساۋدا-ساتتىق, وزگە مەملەكەتتەرمەن ەكونو-ميكالىق بايلانىس, قارىم-قاتىناس ارقىلى ەكونوميكا نىعايىپ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن شۇعىل ارتتىرۋ كوزدەلسە, بۇعان كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى نارىقتاعى مۇمكىندىگىمىزدى ەسەلەي ءتۇستى. كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتاندىق تاۋارلاردى ساۋدالاۋعا ۇلكەن رىنوك اشىلدى. تاۋارلارىمىزدى قازاقستان عانا ەمەس, رەسەي اۋماعىندا دا ەركىن ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك بار. ءوزارا باسەكە قاتاڭ بولعانىمەن باعالى. تۇتىنۋشى ساۋدا سورەلەرىنەن نەعۇرلىم قولجەتىمدى باعامەن جوعارى ساپالى ءونىم الۋى ءۇشىن ولاردىڭ تالعامىن زەرتتەۋ, مۇددەسىن كورعاۋ الدىڭعى ورىنعا شىقتى.
قيىن كەزەڭدە قۇرىلعان «كاسانوۆ ينۆەستگرۋپپ» كومپانياسىنىڭ جولداۋ تالاپتارىمەن شەت ەلدەردەن 2 ملرد. دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلۋى ناتيجەسىندە تالعاردا «التىنساي» جوباسىمەن تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالۋدىڭ جوسپار-نەگىزدەمەسى جاسالسا, شاھاردا اۆتوۆوكزال قۇرىلىسى قارقىن العان. ۇجىمدا ءۇش مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتۋدە. ولار قۇرىلىسقا كاجەتتى كىرپىش, ەسىك-تەرەزە, اعاش, تاعى باسقا بۇيىمدار جاساۋمەن اينالىسادى. وڭىردەگى قۇرىلىستىڭ ءوسۋىنە وراي تۇتىنۋشىنى ساپالى ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالۋدامىز.
وتاندىق ءونىم شىعارۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار قاتارى دا قارقىندى جۇمىس جاساۋدا. ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا شاراپ, قاراساي اۋدانىندا كىرپىش زاۋىتتارى جۇمىسىن جالعاستىرسا, الماتى قالاسىندا گيپەرماركەت ساۋدا ورتالىعى تۇتىنۋشىنىڭ جوعارى سۇرانىسىن قاناعاتتاندىراتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى.
يسلام ءدىنىن قۇرمەتتەپ, بيىك ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە باۋليتىن ونعا جۋىق اللانىڭ ءۇيىن سالۋعا دا دەمەۋشىلىك تانىتتىم. ارينە, بۇل – ماقتانىش ەمەس, ازامات رەتىندەگى مىندەتىم. ءويتكەنى, قاراپايىم تۇرىك ۇلتىنىڭ وكىلىنە قازاقستاندا ءوز كاسىبىن اشۋعا, جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك جاساعانىنىڭ ءوزى مەنىڭ ەل الدىنداعى بورىشىمدى ەسەلەي تۇسەدى.
جولداۋدا بولاشاققا بەلگىلەنگەن ۇلان-عايىر مىندەتتەردى بىرىكتىرۋشى ۇلتتىق ستراتەگياسىز جۇزەگە اسىرۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگى اتاپ كورسەتىلگەن. دەمەك, ءار قازاقستاندىق وتانىمىز – تاۋەلسىز قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن يگىلىك جولىنداعى ەسەلى ەڭبەگىن ءوز ىسىمەن, ەلجاندىلىق قاسيەتىمەن دالەلدەۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
ۋسەين كاسانوۆ, الماتى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, كاسىپكەر.
الماتى وبلىسى.