بولاتبەك شامشيەۆپەن سۇحبات
ولمەيتىن ونەردى, ياعني رۋحاني قۇندىلىقتى جاسايتىن – ادام. ادام بولعاندا – قۇداي ەرەكشە جاراتقان تالانتتى ادام. ونداي ادامدار كوپ ەمەس. ارينە, ولار كەۋدەسىن ورگە سۇيرەپ, جۇزدەن جۇيرىك بولىپ كورىنىپ قالۋدى ماقسات ەتكەندەر ەمەس, مىڭنان تۇلپار سەكىلدى دارا جارالعاندار. دارا تۇلعالاردىڭ كوپ جاعدايدا ويى بيىك تۇرادى. ولاردىڭ ۇلتتىق رۋحى دا بولەك. سول سەبەپتەن دە بولار, ونداي الىپتاردىڭ ۇلتپەن بىرگە, جۇرتپەن قاتار جاسايتىنى. ءيا, قانشا جەردەن كۇل شاشىپ, قوقىسقا لاقتىرساق تا, كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ءوزىندىك جاقسىلىعى بولماي قويعان جوق. بۇل ارادا ءبىز باقتالاستىقتان, باقاستىقتان, مەن كىم, سەن كىم دەگەن قارانيەت تاقىمداسۋدان تۋعان قاتىگەزدىكتى جوققا شىعارايىق دەپ وتىرعانىمىز جوق. ايتسە دە, رۋحاني دۇنيەدە, ونەردە تۋما تالانتتار شوعىر-شوعىر بولىپ شىقتى. ولار تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. ونداي دارەجەگە جەتكەنگە دەيىن ءبىراز قيىندىقتاردى كورە ءجۇرىپ, جوقتان بار جاسادى. وسى ورايدا جاقىندا عانا گازەتىمىزدە جاريالانعان بەلگىلى عالىم قۇلبەك ەرگوبەكتىڭ «قايران, قازاق قىزدارى!» (10.03.2011) اتتى تريپتيحىندەگى قازاق ءبيىنىڭ تۇڭعىش قارلىعاشى شارا جيەنقۇلوۆانىڭ: «وپەرا جانە بالەت تەاترى ول كەزدە جوق. جوقتى جاسايمىز دەپ رەسپۋبليكا باسشىلارى, بولماعان جانردى بولدىرامىز دەپ جازۋشىلار ءجۇر», دەگەن ءسوزى ويعا ورالىپ وتىر. شىنىندا, قازىرگى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن ونەرىمىزدىڭ ءىرگەتاسى سول كەزدە قالانعانىن كىم جوققا شىعارا الادى. قايتا الدىڭعى تولقىننىڭ جالعاسىمىز دەپ جار سالساق جاراسادى. بۇل ءبىر جاعىنان, ونەردى, ونەرپازدى تانۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان, التىن ارقاۋى ۇزىلمەگەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن كورسەتەدى. ايتسە دە, كۇنى كەشە كەڭەس ءداۋىرىنىڭ باستاۋ باسىنداعى وراشولاقتىقتى ءبىز دە قايتالادىق. ونى بۇگىن جاسىرعانمەن, ەرتەڭ اشكەرە بولادى. سول سەبەپتەن دە شىندىقتى ايتقاننان كەمىپ قالمايمىز, قايتا تازارامىز, كەيىنگىلەر ودان ساباق الادى. راس, باردىڭ باعاسىنا جەتە الماعان كەزدەرىمىز دە بولدى. قىزىلدار ول داۋىردە جەكە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامداردى بىرىكتىرەمىز دەپ قۇرىق ۇستاپ, قويداي قۋالاپ ءجۇرىپ اپاتقا, اشتىققا ۇرىندىرسا, بۇل زاماندا جەكەشەلەندىرەمىز دەپ ۇيىپ وتىرعان ۇيىمداردى تارىداي شاشىپ, تالقانىن شىعاردىق. وسى ناۋقاننىڭ تۇسىندا رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز السىرەپ-اق قالدى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ انتالاپ كەلگەن قىزىل-جاسىلىنا جاستارىمىز بوي الدىرىپ, ءدال قازىر سونىڭ بالشىعىنا باتقان اياعىمىزدى تازالاي الماي جۇرگەن جايىمىز بار. دەگەنمەن, تاۋبە دەيىك. سوڭعى جىلدارى ىرگەلەس وتىرعان وزگە جۇرتتاردان كوشىلگەرى وزىپ, الەمدىك دامۋدىڭ العاشقى باسپالداعىن يگەردىك دەۋگە بولادى. سونداي جاقسىلىعىمىزدى وزىمىزدەن گورى وزگە اعايىننىڭ اۋزىنان ەستىگەندە ءبىر مارقايىپ قالاتىنىڭ انىق.
قىرعىزدىڭ اتاقتى رەجيسسەرى, كسرو حالىق ءارتىسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولاتبەك شامشيەۆ قازاق ەلىنىڭ قىزىلجار وڭىرىنە كەلىپتى دەگەندى قۇلاعىمىز شالعانى بار ەدى. تاياۋدا ءبىر زاماندارى اتاعى جەر جارعان كينو رەجيسسەرىمەن ەلورداداعى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا ديدارلاسىپ قالدىق. كورنەكتى جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ اتالمىش ورتالىقتا حالىقارالىق اباي كلۋبىنىڭ قولداۋىمەن شىعارىلعان «جيدەباي» جىلنامالىق جۋرنالىنىڭ جانە جىر ءدۇلد ۇلى ءسۇيىنباي ارون ۇلىنىڭ «ءبورىلى مەنىڭ بايراعىم» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزگەن ەدى. سوعان بولاتبەك ارنايى اتباسىن بۇرىپتى.
تاياۋدا عانا 70-كە كەلگەن رەجيسسەردىڭ تەك تامىرىنا كوز سالساڭ, قىرعىز اقىنى تولەن شامشيەۆتىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپتى. سۇحبات ۇستىندە ول ءوز وتانىنداعى قيلى كەزەڭدەر تۋرالى جابىرقاپ تۇرىپ, ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن عانا ويىن ورتاعا سالدى. سونداعى ايتقانى, تالاس-تارتىس, تالان-تاراج, بەي-بەرەكەتتىك ورىن العان جەردە شىعارماشىلىق جۇمىسقا ورىن بولمايدى ەكەن. سەنى ءتۇسىنىپ, تۇيسىنەدى دەگەندەر تۇگەلگە جۋىق تۇلەن تۇرتكەندەي تۇتىگىپ شىعا كەلەتىنىن, ونەرىڭ ادىرا قالىپ, ءسوزىڭ قاراباقىر بولاتىنىن كۇيىنىپ, ءبىزدىڭ وتانىمىزداعى جاراستى تىرلىككە ءسۇيىنىپ, سۇيكىمدىلىكتىڭ بەلگىسى ەلدىڭ بىرلىگى ەكەنىن جەتكىزدى.
– شىعارماشىلىعىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– نە ايتامىن, ءبىزدىڭ ەلدە ابدەن قيىن بولىپ تۇر عوي. مەن قانشا جىل جۇمىسسىز وتىرىپ قالدىم. ومالىپ وتىرا بەرمەي, ءبىر ارەكەت جاسايىن دەپ اينالاما قاراعاندا, قازاق باۋىرلار شاقىردى.
– شاقىرعان كىم, وسى جاعىن ناقتىلاي كەتسەڭىز.
– سابەڭ (مۇقانوۆ), عابەڭ (مۇسىرەپوۆ) تۋعان توپىراقتىڭ ازاماتتارى, ياعني سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ءبىلالوۆ, ونىڭ ورىنباسارى فارحات قۋانعانوۆ. مۇنداي ازاماتتار قازاق توپىراعىندا كوپ بولۋى كەرەك. لايىم سولاي بولسىن. ۇزاققا باراتىن ەلدىڭ ۇلدارى وسىنداي بولۋى ءتيىس قوي.
سودان ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشىن جەردە قالدىرمادىم. ەلدەن, جۇرتتان كەشىرىم سۇراپ, وسى وتكەن جىلدارىمنىڭ بەلگىسىز قالعان كۇندەرىنىڭ ورنىن تولتىرايىن, باسىم امان, ەسىم تۇزۋدە قازاق تۋىستارىممەن تىزە قوسىپ كينو تۇسىرەيىن, تەاترعا بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايىن, ءسويتىپ, سيرەكسىپ كەتكەن ونەردىڭ ءورىسىن كەڭەيتەيىن دەپ بەلىمدى بەكەم بۋدىم.
قولقا سالعان ازاماتتار ءۇي-جاي بەردى, قولدان كەلگەنشە مۇمكىندىك جاساپ جاتىر. قازاق ادەبيەتىنىڭ ايتۋلى وكىلى عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ 110 جىلدىق مەرەكەسى تاياپ كەلەدى, سوعان قولۇشىڭىزدى بەرىڭىز, قانداي جوبا-جوسپار, باعىت-باعدار ۇسىناسىز دەدى. الاقانعا سالىپ, ايالاپ وتىرعاندا مەن نەگە ايانامىن.
قازاق ادەبيەتىنىڭ وتكەنى مەن كەتكەنىنە كوز جىبەردىم. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى-اقتوقتىسىن» قادالىپ وقىدىم. قالامگەردىڭ ءومىر جولىنا ءۇڭىلدىم. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنداعى ويراندى سانامدا سارالادىم. سونىڭ ناتيجەسىندە «اقان سەرىنىڭ ماحابباتى. مۇسىرەپوۆ جانە نكۆد» دەپ اتالاتىن دراما جازدىم. بۇل دۇنيەنى الدىمەن تەاتردا سپەكتاكل رەتىندە جۇرتشىلىققا كورسەتسەم دەيمىن. ودان كەيىن دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ ويدا تۇر.
– بولاتبەك تولەن ۇلى, ءسىز وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا كينو ءتۇسىردىڭىز؟
– ون بەستەن اسادى. ولاردىڭ قاتارىندا «فۋدزياما بيىگىن باعىندىرۋ», «مەرگەن», «ەرتە كەلگەن تىرنالار», «قاسقىردىڭ اپانى», «قاراش اسۋىنداعى اتىس», «اق كەمە» – وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدى. مەن تۇسىرگەن فيلمدەردەگى كەيىپكەرلەردىڭ جارتىسىن قازاق باۋىرلاردان شىققان تالانتتى ارتىستەر سومدادى. مىسالى, «قاسقىردىڭ اپانىنداعى» باستى ءرولدى تاعدىرلى ازامات, تالانتتى ءارتىس كەنەنباي قوجابەكوۆ وينادى. سول سەكىلدى كەرەمەت ونەر يەسى, كەسكىن-كەلبەتى, بولمىس-ءبىتىمى بولەك نۇرمۇحان جانتورين, نۇرجۇمان ىقتىمباەۆ, تاعى باسقالار بار.
– قازاقستانعا كەلگەنگە دەيىن قانداي جۇمىستار بىتىرە الدىڭىز؟
– كينو ءتۇسىرۋ ماسەلەسى قيىنداپ كەتتى, قارجىدان قاعىلدىق. سودان قاراپ وتىرماي قولىما قالام الدىم. اڭگىمە, پوۆەست, روماندار جازدىم. ەكى پوۆەسىم جارىققا شىقتى. دايىن تۇرعان ەكى رومانىمنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, وقىرمانعا ۇسىنسام دەگەن نيەتىم بار. ول الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ارينە, ءبارى قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنى وزىنەن ءوزى تۇسىنىكتى.
– قازاق ەلىنە كەلىپ, جاقسى جۇمىسقا ۇيىتقى بولماق ويدا ەكەنسىز. بۇل – تالانت ءۇشىن شەكارانىڭ جوق ەكەنىن, ونىڭ اقىل-ويى بۇكىل ادامزاتتىڭ بايلىعى بولىپ سانالاتىنىن كورسەتسە كەرەك. ەندى باياعى ءداستۇردى جاڭعىرتىپ, قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىنىڭ جەلىسى بويىنشا كينو ءتۇسىرۋ جاعى قالاي بولادى؟
– ءبىر زاماندارى مەنى قازاقتىڭ ءبىر شوعىر جازۋشىلارى «تەلقوڭىر» دەپ اتادى. ونىڭ دا سەبەبى جوق ەمەس ەدى. مەن كوبىنە وسى ەلدىڭ ازاماتتارىمەن شىعارماشىلىق بايلانىستا بولدىم. ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىن 20 سەريالى كينو ەتىپ تۇسىرسەم دەگەن نيەتىمدى بىلدىرگەنمىن. بىراق ول ورىندالا قويمادى. ءتىپتى, اباي رولىنە سوۆەتبەك ءجۇمادىلوۆ دەگەن تۋما تالانتتى دا دايىنداپ قويعانىم بار. ول بۇل ومىردەن ءوتىپ كەتتى. ودان كەيىن قۇرمانعازى تۋرالى فيلم جاساۋعا دا تالپىندىم. وعان وزدەرىڭىزگە تانىس سۋلەيمەنقۋل چوقموروۆتى تارتپاق بولدىم. سۋلەيمەنقۋل قۇيىپ قويعان قۇرمانعازى ەدى. ال جىر ءدۇلد ۇلى ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ «جولداستار» رومانىنىڭ نەگىزىندە 21 سەريالى فيلم ءتۇسىرمەك بولدىم. ەرتىس وزەنى مەن قازاق جەرىن قان قاقساتقان ەرماك ارقىلى بۇكىل ءبىر ءداۋىردىڭ كورىنىسىن جاساسام دەدىم. بۇل 70-جىلدارى ەدى. ول كەزدە سەريال فيلم دەگەن بىزدە اتىمەن جوق بولاتىن. بۇل تالپىنىسىم دا ورىندالمادى.
دەگەنمەن قازىر عابەڭ شىعارماسىنىڭ نەگىزىندە ستسەناري ازىرلەپ, «اقان سەرى» دەگەن فيلم تۇسىرمەك ويدامىن. ءبىر زاماندارى ءبىرجان جونىندە ستسەناري جازعانىم بار ەدى.
– سىزگە قازىر مۇمكىندىك بەرسە, «اباي جولىن», قۇرمانعازى تۋرالى كينولار تۇسىرەر مە ەدىڭىز؟
– ءازىرمىن. شيرىعىپ جۇرگەن جايىم بار. ۇلى اباي بەينەسى 30 سەرياعا دەيىن سۇرانىپ تۇر عوي. عابەڭنىڭ «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋىن» اتاقتى جىرمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ وقىعانىمدا, سارىباي مەن قاراباي, قودار بەينەلەرى كينوعا دايىن تۇر. ولاردى بۇرىنعى قارالاۋ تاسىلىمەن ەمەس, بۇگىنگى كوزقاراسپەن جاسار بولساق, جايناپ كەتەرى حاق. سارىباي ءولدى, قاراباي ءتىرى. وسى قاراباي بەينەسىن بۇگىنگى كەيبىر ساراڭدارمەن ۇشتاستىرا كەلىپ, قوداردىڭ قۋلىق-سۇمدىعىنا ويىسار بولساڭ, ول قىزى ءۇشىن ەمەس, بايدىڭ بايلىعىن كوزدەپ جۇرگەنىن اڭعاراسىڭ. ءومىر ءسۇرۋدىڭ تەحنولوگياسىنداعى ۇقساستىقتى پايىمدايسىڭ. قودار سەكىلدى جانسىزداردىڭ قازىر ءار جەردەن تابىلاتىنىن ءتۇسىنىپ, تۇيسىنەسىڭ.
شىنى كەرەك, قازاق قالامگەرلەرى شىعارمالارىنىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلسەڭ, حالىقتىڭ قادىرلى قاسيەتى, العا قويعان ماقساتى, بولاشاعى استارلاپ ايتىلادى. ماسەلەن, عابەڭنىڭ «اقان سەرىسى» ستالين بيلىك قۇرعان زاماندا جازىلعان تۋىندى. ءبىر قاراعاندا, ە, وتكەن ءومىر وسىلاي عوي, دەي سالۋعا بولادى. ال تەرەڭدەپ ۇڭىلسەڭ, ول زاماندى ايتا وتىرىپ, بۇگىنگى كۇندى دە سۋىرتپاقتاپ ءجىپ سۋىرعانداي ەتىپ, الدىڭا تارتادى. مەن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اقىل-ويىنىڭ الىپتىعىنا تاڭ قالا ءجۇرىپ, ءتانتى بولۋدامىن. قازىر ساكەن سەيفۋلليننىڭ, بەيىمبەت ءمايليننىڭ, ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ – ءبارىنىڭ دە, ءتىپتى وسى كۇندەرى جۇرتتىڭ اۋزىندا جۇرگەن زامانداس قالامگەرلەردىڭ دە تاڭداۋلى دۇنيەلەرىن ۋاقىتىم جەتكەنشە پاراقتاپ وتىرامىن. بىزدە ءبىر جاعىمسىز ادەت بار. وزىمىزدەن گورى وزگەنىڭ كينوسىن مىقتى سانايمىز. كوبىنە-كوپ قيالي نەبىر سۇمدىق جات قىلىقتاردى بەينەلەيتىن گولليۆۋدتىڭ ارتىستەرىنە تامسانىپ قارايمىز. ولار دا كەرەك شىعار, بىراق تالعام دەگەن تارازى بار عوي. سول تارازىنى ويدان شىعارىپ الىپ, كوزسىز باس ۇرا بەرمەسەك ەكەن. ادامدىق, ادالدىق, ىزگىلىك, ىزەت, ينابات دەگەن بار عوي. كورە الساق, سەزسەك, تۇسىنسەك, وندايلار وزىمىزدە دە جەتىپ-ارتىلادى. قازاقتىڭ ءبىر اتالى ءسوزى ويىما ورالادى. جات جارىلقامايدى, ءوزى ءولتىرمەيدى دەگەنگە كەلەدى ول. شىندىق وسى. ءبىز الدىمەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز باعالايىق, ءوزىمىزدى ءوزىمىز جارىلقايىق. مەنىڭ كەيدە ەسىمە اتام تۇسەدى. شىركىن, ول كىسى ءتىرىلىپ كەلسە, «مىنا ەلىمنىڭ جايى قالاي بولىپ بارادى؟» دەپ سۇرار ەدىم. ول جانى اشىپ تۇرىپ, اقىلىن ايتار ەدى. ال ىشكى ەسەبى بار جاتتان ونداي شاراپات شىعا قويۋى ەكىتالاي. ولاردىڭ ءسوزى مەن ءىسى ۇيلەسە قويمايدى عوي. مەن وسىنى وسكىن ۇرپاققا جالىقپاي ايتىپ كەلەمىن.
– بولاتبەك تولەن ۇلى, شىڭعىس ايتماتوۆ تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– شىڭعىس تا قازاق پەن قىرعىزدىڭ ورتاسىنداعى تەلقوڭىر ەدى عوي. مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا 50 جىل ءجۇردىم. ءتورت تۋىندىسىن كينو تىلىندە سويلەتتىم. ورىنداساق, مارەگە جەتكىزسەك دەگەن ماقساتىمىز كوپ بولاتىن. بىراق ول ەندى ورىندالا ما, ورىندالماي ما, ۇمىتتەن كۇدىك كوپ بولىپ تۇر. جاتسام دا, تۇرسام دا مەنى ءبىر وي مازالاي بەرەدى. ول ەلىمنىڭ تىنىشى كەتىپ, تىرلىگى استان-كەستەڭ بولعانىن شىڭعىس اعا كورسە, نە دەر ەدى دەگەن وي. شاراسىزدىق تانىتپاي, حالقىن ۇيىتقىداي ۇيىتار ما ەدى, سۋىق قارماعان جۇرەكتەرىن جىلىتار ما ەدى؟
– ءسىز قازاق توپىراعىندا كينو ءتۇسىرسەڭىز وندا وينايتىن ارتىستەردى قايدان الار ەدىڭىز؟ مۋزىكاسىن كىمدەرگە جازدىرار ەدىڭىز؟
– قازاق تالانتتى حالىق دەدىم عوي. تالانتتى ارتىستەر جەتىپ-ارتىلادى. تايداي تۋلاپ تۇرعان تالانتتاردى قازىردىڭ وزىندە ەلەپ-ەكشەپ ءجۇرمىن. مۋزىكاسىن جازاتىن سازگەرلەر دە بارشىلىق. ءومىر بولىپ جاتسا, سابەڭ مەن عابەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان توپىراقتا, باياعىنىڭ باتىرلارىنداي كۇن ساناپ تۇلەگەن استانادا شەبەرحانا اشسام دەيمىن. جاس تالانتتاردى بالاپانداي باۋلىسام دەيمىن, ءسويتىپ قازاق كينوسى مەن تەاترىن شامام جەتكەنشە ءبىر بەلەسكە كوتەرۋگە باۋىرلىق ۇلەسىمدى قوسسام, الاڭ كوڭىل ورنىعار ەدى. مەنىڭ بۇل نيەتىمدى قىزىلجارلىق ازاماتتار وڭ قابىلداپ, الاش ارىستارىنىڭ اقيقاتىن كەيىنگىگە ولمەستەي ۇلگى ەتىپ قالدىرىپ بەرىڭىز دەگەن تىلەكتەرىن ايتتى. مۇنىڭ ءوزى – بىلگەن ادامنىڭ ءىسى. ءبىلگەننىڭ ءتىلىن العان كىسى كىشىلىك تانىتۋى كەرەك قوي دەپ ويلايمىن. ولارعا ريزالىعىم شەكسىز. قازاق پەن قىرعىزدىڭ ورتاسىنداعى تەلقوڭىر بولىپ, ەل ازاماتتارى باستاعان ءىستى ونەر ارقىلى ۇشتاستىرىپ, التىن كوپىر بولسام, ارمان نە؟
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.