قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2017 جىلعى 31 قاڭتاردا جارىق كورگەن حالىققا جولداۋىن بىرنەشە جىل بويى قازاقستاندا قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان عالىم رەتىندە مەن دە اسىعا كۇتكەن ەدىم. اسىرەسە, ەلباسىنىڭ وتكەن جىلعى جولداۋىندا ۇسىنعان يدەيالارى ەكونوميست رەتىندە مەنىڭ نازارىمدى وزىنە ەرەكشە اۋداردى. جولداۋدا ءوسۋ, رەفورما جانە دامۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋدارىلۋى پاراساتتى ستراتەگيالىق باسقارۋ مەن بولاشاقتى جوسپارلاۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى دەپ ويلايمىن. سەبەبى, ەكونوميكالىق تۇرعىدا كۇردەلى بولادى دەپ كۇتىلگەن جىل قارساڭىندا جاسالعان جولداۋدا تەك ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى ۇسىنىستار عانا ەمەس, سونداي-اق, رەفورما جاساۋ مەن ەلدى دامىتۋ قاجەتتiلiگiنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
ايتىلعانداردى بىلايشا مازمۇنداۋعا بولار: مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى, قازاقستاننىڭ, اسىرەسە, رەسەي سياقتى ءىرى ساۋدا ارىپتەسى ەكونوميكاسىنىڭ بəسەڭدەۋى, وسىنىڭ سالدارىنان تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى ەكونوميكالىق قيىندىقتار تۋىنداتۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەلەر جۇزەگە اسىرىلاتىن ماكروساياسات ارقىلى ەڭسەرىلىپ, ءوسۋ قارقىنى ارتتىرىلادى. الايدا, بۇدان دا ماڭىزدى جايت, ەكونوميكادا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرگە باعىتتالعان رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مۇنداي داعدارىستارعا توتەپ بەرەتىن ناقتى تەتىكتەردى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولادى. باسقاشا ايتقاندا, تەك ەكونوميكالىق ءوسۋ عانا ەمەس, ەكونوميكالىق دامۋدى دا قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس.
بۇل ماقسات ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەلدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ماقساتتارعا سايكەس ستراتەگيالىق جوسپار جاساۋدا ۇلگى تۇتارلىق ەل بولعاندىقتان, الەمدىك ارەنادا سىيلى ورىنعا يە. وسى ورايدا, قىسقا مەرزىمدى ساياساتتان گورى, ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ساياساتتىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەلدەگى تۇراقتىلىققا وراسان زور ۇلەس قوسقانىن ايتۋىمىز قاجەت. قازاقستاننىڭ قازىرگى تاڭعا دەيىن جەتكەن جەتىستىكتەرى, دامۋى مەن تۇراقتىلىعى تاريحتى تەرەڭ مەڭگەرگەن, بولجاۋ قابىلەتى جوعارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كىسىلىك كەلبەتىمەن تىعىز بايلانىستى دەپ سانايمىن.
ەلباسىنىڭ حالىقتىڭ ءىشىنەن شىعۋى مەن مول ومىرلىك ءتاجىريبەسىنە قوسا, حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن تالاپتارىن تەرەڭ تالداي بىلەتىن پسيحولوگيالىق قابىلەتكە يە بولۋىنىڭ ارقاسىندا ول 1990-جىلداردىڭ باسىندا باسقا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردەن بۇرىن «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات» دەگەن ستراتەگيانى ىسكە اسىرا الدى. قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنتتىڭ بۇل ستراتەگياسىنىڭ كسرو ىدىراعاننان كەيىن تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ەلدەر ءۇشىن قانشالىقتى پاراساتتى ستراتەگيا بولعاندىعىن الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ باسشىلارى مويىندايدى. سونىمەن قاتار, بۇل ستراتەگيا حالىقارالىق ارەنادا «قازاقستاندىق ۇلگى» دەپ اتالادى جانە ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋدى جۇزەگە اسىردى دەپ ايتۋعا بولادى.
قازاقستاندىق ۇلگىنىڭ بۇل ەكى نەگىزگى تىرەگى (ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق دامۋ) ۇكىمەتتىڭ بارلىق باعدارلامالارىندا كورىنىس تاپقان. شىنىندا دا, 2012 جىلعى 14 جەلتوقساندا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ورنى مەن ىقپالىن نىعايتۋعا باعىتتالعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى: قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋدىڭ دا نەگىزىن وسى كوزقاراس قالىپتاستىرعان بولاتىن. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭ سوڭعى جولداۋىندا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتار 2050 جىلى قازاقستاندى الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالسا, وندا ايتىلعانداي, ەلدىڭ ءبىرىنشى جاڭعىرۋى 1990-جىلدارى نارىقتىق ەكونوميكا قاعيدالارىنا سايكەس قۇرىلعان جاڭا مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتتاندىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولدى. جاڭعىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىمەن جانە جاڭا ەلوردانىڭ سالىنۋىمەن بايلانىستىرىلادى. ءۇشىنشى كەزەڭ ەلدىڭ بولاشاعىن قۇرۋعا باعىتتالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسى ورايدا, جوعارىدا اتالعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى بەلگىلەندى جانە ونى ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى ورىندالۋ ۇستىندە.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ حالىققا جولداۋىندا ەلدىڭ جاڭعىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەس باسىمدىق بەلگىلەنگەن: ەكونوميكانىڭ جەدەلدەتىلگەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتىلۋى; بيزنەس-ورتانى تۇبەگەيلى جاقسارتۋ جانە كەڭەيتۋ; ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ; ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ; ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني قاۋىپسىزدىكتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى جانە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس. بۇل باسىمدىقتاردىڭ ءارقايسىسىن جەكە-جەكە قاراستىرۋعا بولادى. قازاقستاندا ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماماندارى بۇل ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. مەن ءوز كەزەگىمدە سوڭعى ەكى باسىمدىققا قىسقاشا توقتالىپ وتسەم دەيمىن.
ەڭبەك, كاسىپكەرلىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم سياقتى فاكتورلارعا يە ادامنىڭ ەكونوميكالىق ۇدەرىسكە قوسىلۋى ونى وزدىگىنەن كاپيتالدىڭ بولشەگىنە اينالدىراتىنى ءمالىم. بۇل ادامي فاكتور اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ونەركاسىپتىك قوعامداردا فيزيكالىق ەڭبەك فاكتورى رەتىندە وندىرىستىك ۇدەرىسكە ەنسە, ءبۇگىنگى اقپاراتتىق قوعامدا بىلىكتى ادامي كاپيتالدى دامىتۋ قاجەتتىلىگى ءبىرىنشى كەزەككە شىعىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ باستى فاكتورىنا اينالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا دامۋدىڭ ەڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى, ءتىپتى قوزعاۋشى كۇشى ادامي كاپيتال, ياعني زياتكەرلىك كۇش بولىپ تابىلادى. بىراق بۇگىنگى ەكونوميكالىق جۇيەدە از دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردە كوبىنەسە تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ ءوندىرىسى ىنتالاندىرىلۋدا, بۇل تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسى ەڭ تومەنگى جالاقى تولەنەتىن ساپاسىز ەڭبەكپەن قامتاماسىز ەتىلگەندىكتەن, سول ەلدەردە ەڭبەكتىڭ ۇلتتىق تابىس ىشىندەگى ۇلەسى تومەن دەڭگەيدە قالۋدا. بۇل تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسى مەن ەكسپورتى ەلگە قوسىمشا قۇن اكەلمەيدى. ال دامىعان ەلدەر بولسا, جوعارى قوسىلعان قۇنى بار تەحنولوگيا تاۋارلارىن ءوندىرىپ, ساتۋدا. بىراق وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ءوندىرىس پەن ساۋدا قۇرىلىمى رەسۋرستاردىڭ دامۋشى ەلدەردەن دامىعان ەلدەرگە كوشۋىنە سەبەپ بولىپ, وتارلاۋ تەتىگى رەتىندە جۇمىس ىستەۋدە. قىسقاسى, دامۋشى ەلدەردە جۇرگىزىلگەن دامۋ ساياساتى كوبىنەسە سۇرانىسقا باعىتتالعان وسۋگە نەگىزدەلەدى. ادامي كاپيتال جيناقتاۋدىڭ السىزدىگى مۇنداي ەلدەردە تەحنولوگيا ءوندىرىسىن قيىنداتىپ, ولاردىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدا العا باسۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە.
وسىنى تەرەڭ مەڭگەرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان رەسۋرستارىنىڭ كوشۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى باسىمدىقتاردى انىقتادى. سوندىقتان, ەلدىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى جانە ينستيتۋتتىق قۇرىلىمداردى دامىتۋدى ماقسات تۇتىپ, ارنايى ساياسات ۇسىنۋدا. بۇل بەلگىلەنگەن باسىمدىقتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن كەلەسى ۇرپاقتاردىڭ تەرەڭىنەن ءتۇسىنەتىندىگى ءسوزسىز. مۇنداي ساياسات ءساتتى ىسكە اسىرىلعان جاعدايدا قازاقستان پرەزيدەنتىن تەك قازاق حالقى عانا ەمەس, سونداي-اق بۇكىل الەمدىك قوعامداستىق ءوز ەلىن الەمنىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى قاتارىنا قوسا بىلگەن ۇلى الەمدىك كوشباسشى رەتىندە باعالايتىن بولادى.
نەۆزات شيمشەك,
احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى ەۋرازيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ارنايى
«ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
الماتى