قازاق ۇلتتىق كينو ونەرى مەن تەاترى سالاسىنىڭ مايتالمانى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كسرو جانە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا ءاسانالى ءاشىموۆتىڭ ەسىمى اتالسا, ەلەڭ ەتپەيتىن قازاق جوق. ول – ۇلت ماقتانىشى, الاشتىڭ ارداقتى تۇلعاسى. قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى. ەڭبەك جولىندا حالىقتىڭ ەرەكشە پەيىل-ىقىلاسىنا بولەنگەن ءاسانالى اعامەن ءساتى تۇسكەندە سۇحباتتاسقان ەدىك. سونى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
– قۇرمەتتى ءاسانالى اعا, ءسىزدىڭ كينوداعى ەڭبەك جولىڭىز تۋرالى ايتىلعان كەزدە ەڭ الدىمەن, ارينە, «قىز جىبەك» فيلمىندەگى ويناعان بەكەجان ءرولىڭىز تۋرالى ايتىلادى ەكەن. سودان ءارمەن قاراي «اتاماننىڭ اقىرى», «ءترانسسىبىر ەكسپرەسى», «شوقان ءۋاليحانوۆ» سياقتى كوپتەگەن تاماشا فيلمدەرىڭىز جالعاسىپ جاتادى. ال «جاۋشى» فيلمىندەگى قاراجال ەسىمدى كەيىپكەرىڭىز جايلى ەشقايدان كەزدەستىرە المادىق. سوندىقتان وسى بەينەنى قايتادان كورەرمەننىڭ ويىنا ورالتساق, قالاي قارايسىز؟
– شىركىن, اباي ەلىندەگى ارقاتتىڭ تاۋلارىن-اي, دەيمىن وسى ءفيلمىمدى كورگەن كەزدە. ارينە, وسىناۋ اڭىزعا اينالعان ءفيلمدى كورەرمەننىڭ ويىنا ورالتۋعا ەش قارسىلىعىم جوق. قاراجال تۋرالى ايتسام, ول مەن ءۇشىن ەكىنشى بەكەجان سياقتى بولدى. 1979 جىل. قىرىققا تاياپ قالعان كەز. «جاۋشى» ءفيلمى جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ كىتابى بويىنشا تۇسىرىلگەن. رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ بارلىق كەيىپكەرلەردى ارنايى سىناقتان وتكىزىپ, ساقاداي-ساي دايارلاپ قويسا كەرەك قاراجالدىڭ رولىنە ادام ىزدەيدى. ونىڭ ويىنا, ارينە, مەن تۇسكەم. ناقتىراق ايتقاندا, بەكەجان بەينەسىن ءساتتى سومداعانىم سەبەپ بولسا كەرەك. سودان قولقا سالدى. قازىرگى زامان تىلىمەن ايتقاندا, كاستينگتەن وتكەننەن كەيىن, قاراجالدى مەن وينايتىن بولدىم. جامبىل قۇدايبەرگەنوۆ-كەنجەنى, وزبەكستاننان شاقىر-
ىلعان اكتريسا الميرا يسمايلوۆا-ءسانيانى, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ-ءابىلحايىر حاندى, كەنەنباي قوجابەكوۆ-ماناي بي, ىدىرىس نوعايباەۆ-قانجىعالى قارت بوگەنبايدى, لحاساران لينحوۆوين-قالماق شونا دوبانى وينادى. كينونىڭ ءتۇسىرىلىمى كەرەمەت بولدى. ءبىر جارىم ايعا سوزىلدى. كسرو-نىڭ كەزەڭى. كينو تۇسىرەمىن دەگەنگە وبكومداعىلار قۇراق ۇشىپ, بارلىعىن دايىنداپ قويادى.
اباي اۋدانىنا, اباي شىعىپ بيلىك ايتقان دوڭگەلەك تاسى بار ارقاتقا كەلدىك. ارقاتتىڭ تاۋلارى, قوپانىڭ تاۋ-تاسى, قۇز-جارتاسى كەرەمەت ەدى. ءبىزدىڭ ءجىگىتتەر كينوعا تۇسۋمەن قاتار ارقات تاۋلارىنان مۋميە تەرىپ قايتتى. ءبىر قاراسام, كەنجە رولىندەگى جامبىل قۇدايبەرگەنوۆ قالپاعىنا تولتىرا مۋميە جيناپ الىپتى. تابيعات كەرەمەت ەدى. قوپا كولىنە تۇسەمىز. سول قوپا كولىندەگى كەيپىم فيلمدە سانيامەن بىرگە ويناعان ساتتەرىمدە بار. اسىرەسە, ءازىربايجان ارقات تاۋلارىن رەجيسسەر رەتىندە قاتتى ۇناتتى. تاۋ-جارتاس, قالماق-جوڭعار سوعىسىنىڭ قايناپ تۇرعان ءساتىن كەرەمەت كەلتىرۋگە تابيعاتى جاعىنان تاماشا ۇيلەسە كەتتى.
– ءاسانالى اعا, سىزبەن بىرگە ءبۇكىل اباي ەلى بولىپ سول كينوعا ءتۇسكەنىمىز ويىما ورالىپ وتىر. تۇسىرۋ الاڭىنا بارعاندا دا, قايتقاندا دا ءسىز وسى ەلدىڭ اقساقالدارىمەن اڭگىمەلەسىپ بىرگە وتىراتىنسىز, ءتىپتى سونداعى كولىكتەرىڭىز «يكارۋس» اۆتوبۋس تا ەمەس ەدى. جەكە كولىكتى كەرەك ەتپەيتىنسىز. وسى قاراپايىمدىلىعىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
– اباي ەلىنىڭ حالقى كەرەمەت قوي. ناعىز قوناقجايلىق, باۋىرمالدىق وسى ەلدە ساقتالعان. ول كەزدەرى سول اۋىل اۆتوكلۋبىنان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتەن بولىنەتىن اۆتوبۋستار بولدى. ات-كولىكتىڭ ءبارى دە جەرگىلىكتى بيلىكتەن دايىندالدى. ءازىربايجان مامبەتوۆ ايتقانداي, قالماق-قازاق سوعىسى كەزىندەگى حالىقتىڭ شىنايى كەيپىن سومداۋ ءۇشىن ۇلى اباي ەلىنىڭ بارلىق تۇرعىندارى تارتىلدى. اباي ەلىنىڭ حالقى دا كەرەمەت, ونەر دەسە ىشەر اسىن جەرگە قويادى. شەتىنەن ءانشى, ءبيشى, جىرشى. وڭكەي ابىز, دۋالى اۋىز قاريالار. مەنىڭ قاراپايىمدىلىعىم – ول قازاق بولىپ تۋىپ, ومىردەن قازاق بولىپ وتەتىندىگىمدە شىعار. ونەردى قاتتى قۇرمەتتەيتىن, سەنى اكتەر رەتىندە الاقاندارىنا سالىپ, ايالاعان, تورىنە شىعارعان اباي اۋدانى سياقتى ەلدى كورگەندە سەن دە بەرىلىپ وينايسىڭ. بەكەجان – ەكىنىڭ بىرىنە كونە قويمايتىن وبراز. قاراجال دا ءدال سولاي. قازاققا قىزمەت ەتكەن بولىپ ءجۇرىپ, قالماققا ساتىلۋ وسىنىڭ بارلىعى دا ايتۋعا وڭاي بولعانمەن, وبرازدى سۋرەتتەپ, رولدە ويناعان كەزدە ەرەكشە شەبەرلىكتى قاجەت ەتەدى. كەيدە كينونىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ كەتىپ, ارقاتتا تاۋ ىشىندە تۇندە قونىپ تا قالعان كەزدەرىم بولدى. «ءۇش كەلىنشەك», «كۇيمەتاس» دەيسىز بە, تاۋلارىنىڭ اتتارى كەرەمەت. ءازىربايجان ەكەۋمىز ءبىر-بىرىمىزگە ۇيرەنگەن ادامدارمىز. مەن ەركىن جۇمىس ىستەدىم. ەشقانداي قىسىم بولعان جوق. فيلم دە ءساتتى شىقتى. قازاقستان عانا ەمەس, بۇكىل وداق كورگەن, ەل ماقتاعان ۇزدىك تۋىندىعا اينالدى.
– اعا, بايقاپ قاراساق, قازاق حالقىنا XVII-XVIII عاسىردا جاسالعان جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ولارمەن كۇرەسكەن قازاق باتىرلارى تۋرالى فيلم سوناۋ 1979 جىلى تۇسىرىلگەن ەكەن. ءتىپتى بۇل كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا, قازاق تاريحىنىڭ كوپ بەلەستەرى جابىق جاتىپ, كوپ ءنارسەگە تىيىم سالىنعان زامان بولسا دا, كورەرمەن ەرەكشە جىلى قابىلدادى.
جاقىندا عانا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلادىق. دەسەك تە, كوركەمدىك جاعىنان «جاۋشىنىڭ» دەڭگەيىنە جەتەتىن فيلم بىزدە ءالى جوق سياقتى. وسىعان نە ايتاسىز؟
– شىنى كەرەك, جاقسى دراماتۋرگيا جەتىسپەيدى. جاقسى كىتاپ جازاتىندار جوق. رەجيسسەرلەر دە تاپشى. مەنىڭ ويىمشا, تەاتر بايقاۋلارى مەن فەستيۆالدار ءوتىپ تۇرۋى كەرەك. وسى ارقىلى دراماتۋرگيا داميدى. ءوز ادەبيەتىمىزدى شەبەر ساحنالاۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. «قوبىلاندى باتىر» جىرى – شەكسپير شىعارمالارىمەن دەڭگەيلەس تۋىندى. ال ونى سول دەڭگەيدە بەرە ءبىلۋ – بولەك اڭگىمە. اكتەرلەردىڭ تالانتىنا دا كوپ نارسە بايلانىستى. ءا.مولدابەكوۆ, ن.ءجانتورين, ى.نوعايباەۆ سىندى تالانتتاردان قۇرالعان شوعىر بار ەدى قازاق كينوسىندا. ءبىر-ءبىرىمىزدى ءسوز تۇرماق, ىممەن ۇعىساتىنبىز. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا ماسكەۋگە بارىپ, وقىپ كەلىپ, شەبەرلىگىمىزدى شىڭدايتىنبىز. سەمەيدەگى بەكەن يماحانوۆ اتالارىڭمەن ءبىر بولمەدە تۇردىم ستۋدەنت كەزىمدە. بۇكىل وداققا ەسىمى بەلگىلى ادامداردىڭ كوزىن كورىپ, ساباق الدىق. مەكتەبىمىز عاجاپ ەدى. ستانيسلاۆسكي مەكتەبىنىڭ ءوزى نە تۇرادى؟! ءبىر ايدىڭ ىشىندە سپەكتاكلدى دايىنداپ شىعارۋ دەگەن بۇرىن-سوڭدى جوق ەدى. باياعىدا ءبىر درامانى 6-7 اي كوز ىلمەي دايىندايتىنبىز. ءبىر سپەكتاكلدى قاتارىنان ەكى جىل دايىنداعان دا كەزدەر بولدى. سودان بولار بەكەجان دا, قاراجال دا قاراقشى ەمەس, دالا باتىرلارى رەتىندە تانىلدى. فرانتسيادا «قىز ءجىبەكتىڭ» تانىستىرىلىمى ءوتتى. ونداعىلار فرانتسۋزداردىڭ شىدامسىز ەكەنىن ايتىپ ەسكەرتكەن-ءدى. بىراق ءۇش ساعات بويى مىڭ ادامنىڭ بىرەۋى دە ورىندارىنان قىبىر ەتپەدى.
كينو سالاسىن ايتساق, شاكەن ايمانوۆتىڭ تۇسىندا تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, بۇكىل وداقتا, ءتىپتى, الەمدە كينو-ونەر رەتىندە قاتتى دامىدى. ال قازىرگى كومپيۋتەرلىك گرافيكا داۋىرىندە كينو كوپ وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىر. ول كەزدە «جاۋشى» فيلمىندەگىدەي ءبىر سوعىستى كورسەتۋ ءۇشىن مىڭداعان ادامدى تارتىپ, قول جيناۋ كەرەك بولاتىن. قازىر ميلليونداعان ارميانى كومپيۋتەردىڭ كومەگىمەن كينوعا كىرىستىرە سالادى. سوندىقتان دا «قىز جىبەك», «جاۋشى» سىندى شىنايى كەرەمەت تۋىندىلار بۇگىندە جوقتىڭ قاسى.
– «جاۋشى» ءفيلمى كورەرمەنگە جيىرەك كورسەتىلسە دەگەن ءتىلەكتى ەستىپ قالامىز ارا-تۇرا. سول فيلمدەگى ءسانيانىڭ ءرولىن وينايتىن وزبەك ارۋى الميرا يسمايلوۆا ءاۋ باستا اتقا وتىرا الماعان دەگەنى راس پا؟
– ول راس, باس كەزىندە اباي اۋدانىنىڭ اۋىل-اۋىلدارىنان اكەلىنگەن نەبىر سايگ ۇلىكتەر بولدى. شەتىنەن شۋ اساۋ. بىراق الميرا مىقتى اكتريسا بولعاندىقتان اتتا بۇرىننان شاۋىپ جۇرگەن ادامداي بولىپ كورىندى. كەيىننەن الماتىدان باستى كادرلەر ءۇشىن ادەيى وماقاسا قۇلاي كەتەتىن, كينوعا قولايلى يپپودرومنىڭ, تسيركتىڭ اتتارىن العىزدىق. ءسويتىپ ءجۇرىپ, الميرانى ناعىز قازاق قىزىنداي, شاباندوز جاساي الدىق. ول دا زامانىنان اسىپ تۋعان اكتريسا ەدى. تاۋدىڭ ۇستىندە جاتىپ, ونى كەندىر جىپكە بايلاپ قويىپ تومەن ءتۇسىپ بارا جاتقان مەنىڭ ارقانىمدى جارتاسقا قاجاپ-قاجاپ, قۇلاتىپ جىبەرەتىن تۇسى قانداي اسەرلى. ارينە, رەجيسسەر مىقتى, «جاۋشىداعى» اكتەرلەر دە مىقتى, ءبىزدى قارسى الىپ, فيلمگە تۇسۋگە بارلىق جاعداي جاساعان اباي, شاكارىم, مۇحتار ەلى دە قاستەرلى. سوندىقتان دا بۇل فيلم تاريحتا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تانىمال, ەڭ كوپ پروكات جيناعان كينو بولىپ قالدى. اللا ماعان باق بەرگەن اداممىن, قۇدايعا شۇكىر بەكەجان, قاراجال سياقتى رولدەردىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ سىي-قۇرمەتىنە شەكسىز يە بولعان جايىمىز بار.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي – الماتى